Blog - Ymchwil

Postiwyd - 24-03-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Difa Twbercwlosis yng Nghymru: 1912 – 1948

Ar 24 Mawrth eleni cynhelir diwrnod rhyngwladol Twbercwlosis. Dydd i godi ymwybyddiaeth am effaith dinistriol yr aflwydd ar iechyd, cymdeithas ac economi. Dyma hanes sefydlu ymgyrch i ddifa’r darfodedigaeth yng Nghymru sef Cymdeithas Goffa Genedlaethol Gymreig Brenin Edward VII (King Edward VII Welsh National Memorial Association) WNMA.

 

 

Roedd Twbercwlosis (TB) yn broblem mawr yng Nghymru yn 1900. Yn 1910 roedd saith o’r pymtheg sir a effeithiwyd waethaf trwy Gymru a Lloegr yng Nghymru ac roedd y pum sir gyda chyfraddau marwolaeth uchaf yng Nghymru. Roedd wir angen cynllun i ddelio gyda’r afiechyd a chyda gweledigaeth un dyn David Davies, AS (1880-1944) daeth y WNMA i fodolaeth.

 

Yn Amwythig ar 30 Medi 1910 bu cyfarfod i benderfynu sut i goffau Brenin Edward VII a chytunwyd i gychwyn ymgyrch i ddileu TB yng Nghymru a Sir Fynwy. Casglwyd £300,000 gan y cyhoedd – rhoddwyd hanner y swm gan David Davies.  Cyfeiriodd y Brenin Edward VII at yr angen i atal TB rai blynyddoedd ynghynt: ‘If preventable, why not prevented?’ Davies oedd llywydd cyntaf y WNMA â ymgorfforwyd ar 17 Mai 1912.  Roedd pedwar prif nod gan yr Ymgyrch:

 

  • Ariannu fferyllfeydd ledled Cymru
  • Cynnal sefydliadau preswyl gan gynnwys sanatoria yn Ysbyty Sully, Caerdydd a Chraig-y-Nos yn Sir Frycheiniog
  • Creu adran addysgiadol i gynhyrchu deunydd addysgol a chynnal darlithoedd gwrth-dwbercwlosis
  • Ariannu adran ymchwil yn Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru, gan gynnwys Cadeirydd Twbercwlosis David Davies.

 

Sefydlwyd swyddfa yn y Drenewydd a ffurfiwyd pwyllgor ymgynghorol o 6 arbenigwr meddygol i weithio ym meysydd addysg, darganfod y clefyd, triniaeth, gofal wedi’r driniaeth, ac ymchwil. Darparodd David Lloyd George, oedd yn Ganghellor y Drysorlys ar y pryd, gyllid ar gyfer sanatoria er lles y boblogaeth gyfan trwy Ddeddf Yswiriant Gwladol 1911.  Erbyn dyfodiad y Ddeddf Iechyd (Twberculosis) yn 1921 trosglwyddodd pob awdurdod lleol Cymru eu cyllid i’r WNMA. Bellach, roedd un corff cenedlaethol gyda chyfrifoldeb llwyr dros drin a rheoli twbercwlosis yng Nghymru.

 

Roedd yr ymgyrch addysgiadol yn hyfforddi unigolion sut i osgoi dal TB.  Rhwng Hydref 1911 a Mawrth 1913, caed 80 arddangosfa teithiol, prynwyd carafán i deithio i addysgu 11,500 o blant ysgolion gwledig Cymru a chaed darlithoedd ar ‘Gyfreithiau Iechyd ac Atal Twbercwlosis’. Trafodwyd cwsg, awyr iach yn y nos, golau yn y cartref, bwyd iachus, glanweithdra dannedd, dillad, corff a gwallt, a pherthynas llefrith a phoer gyda lledaeniad TB.

 

 

Adeiladodd yr Ymgyrch 2 Iechydfa newydd a phrynwyd ysbytai a phlasdai (megis Craig-y Nos, Abertawe). Dros yr ugain mlynedd nesaf crëwyd rhwydwaith o fferyllfeydd ac ysbytai:

 

  • 5 Sanitoria (Porthaethwy, Dinbych, Talgarth, Llanybydder a Llandrindod)
  • 12 Ysbyty (cyfanswm 1,600 o welyau)
  • 14 Fferyllfa
  • 85 Gorsafoedd Ymweld
  • 22 Gorsaf Pelydr-x.

 

Erbyn dechrau’r 1930au gwelwyd 11,000 o achosion newydd y flwyddyn. Bu nyrsys ac ymwelwyr iechyd yn ymweld â 40,000 o gartrefi’n flynyddol. Roedd Cymdeithas Goffa Genedlaethol y Brenin Edward VII wedi datblygu i fod yn un o’r cynlluniau mwyaf cynhwysfawr erioed i ddelio â thwbercwlosis. Gwelwyd ffrwyth yr ymgyrch yn gynnar gyda gostyngiadau cyson yn y cyfraddau marwolaeth o’r diciâu. Dywed yr awdur Glynne R. Jones:

 

‘There are few families in Wales without reason for gratitude to the WNMA, which had grown to be the foremost anti-tuberculosis organisation in the British Empire, if not the world – a fitting memorial to a king, which has ensured the WNMA a place of honour in Welsh History.’

 

Mae gan LlGC gasgliad cyflawn o adroddiadau blynyddol a chofnodion y WNMA sy’n rhan bwysig o’r Casgliad Meddygol. Bydd prosiect ‘Meddygaeth ac Iechyd yng Nghymru cyn y GIG’ yn digido casgliad y WNMA a’i arddangos ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn.

 

Am wybodaeth bellach, cysylltwch â Branwen Rhys.

branwen.rhys(at)llgc.org.uk
01970 632996

Twitter   @PrintaMwyLLGC    #HanesMeddygCym  @NLWPrintandMore    #MedHistWales

 

 

Postiwyd - 15-10-2018

Casgliadau / Collections / Digido / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Llawysgrifau Peniarth: cynhaeaf cymysg

Yn ôl ym mis Mawrth, cyhoeddwyd y gr?p cyntaf o Lawysgrifau Peniarth a ddigidwyd fel rhan o gynllun uchelgeisiol i gyflwyno holl gynnwys y casgliad ar-lein.

Yr wythnos hon, gyda’r Llyfrgell yn dathlu eitemau a chasgliadau sydd wedi eu cynnwys ar Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol, dan adain UNESCO, mae’n bleser cyhoeddi fod delweddau 25 llawysgrif arall o Gasgliad Peniarth newydd ymddangos ar ein gwefan. Dyma nhw, wedi eu dosbarthu fesul cyfnod:

O’r bedwaredd ganrif ar ddeg, fe groesawn lawysgrif Gymraeg 190, sy’n cynnwys testunau crefyddol megis Lucidar ac Ymborth yr Enaid, ynghyd â dwy lawysgrif gyfreithiol Seisnig, 328 a 329, yr ola’n cynnwys testun y Magna Carta.

O ddechrau’r bymthegfed ganrif, croesewir testunau crefyddol Lladin a Saesneg 334. O ganol y ganrif honno, wele lawysgrif Ladin o Rydychen, 336, sy’n cynnwys gwaith Petrarch, ynghyd â thestun pwysig Gwassanaeth Meir yn 191. Mae’r cnwd yn fwy toreithiog yn ail hanner y ganrif, gyda llawysgrif 175 o Gyfraith Hywel yn ymddangos am y tro cyntaf, ynghyd â chalendr yn llaw Gutun Owain (186), a cherddi yn llaw Huw Cae Llwyd (189).

Yn ofer y chwiliais am gynnyrch dechrau’r unfed ganrif ar bymtheg, ond fe gynrychiolir ail hanner y ganrif honno’n helaeth gan lawysgrifau Roger Morris, Coed-y-talwrn (169), Thomas Evans, Hendreforfudd (187), Thomas Wiliems y geiriadurwr (188), Simwnt Fychan (189), a thestun arall o Gwassanaeth Meir (192). Nac anghofier hefyd yr achau a geir yn 193, a’r testunau meddygol yn 184, 206 a 207.

Ni fyddai Robert Vaughan yn esgeuluso casglu llawysgrifau ei oes ei hunan, wrth reswm, ac o’r ail ganrif ar bymtheg, cyhoeddir casgliad cywyddau ac englynion 184, gramadegau a geirfâu yn llaw John Jones, Gellilyfdy (295, 296, 302, 304 a 305), a llawysgrifau yn llaw Robert Vaughan ei hunan (180 a 185).

Ac yna, ar ei phen ei hun megis, un llawysgrif yn unig o’r ddeunawfed ganrif, sef pregethau Cymraeg 324, efallai o sir Drefaldwyn.

Am restr gyflawn o holl lawysgrifau Peniarth sydd ar gael yn ddigidol, gweler y dudalen a neilltuir i’r casgliad ar ein gwefan. Ac mae’n braf gallu dweud fod y gwaith o ddigido’n parhau, diolch i’n digidwyr dyfal!

Maredudd ap Huw
Curadur Llawysgrifau

 

Postiwyd - 26-06-2018

Casgliadau / Digido / Heb ei gategoreiddio / Ymchwil

Papurau Newydd Cymru Arlein – Ysgrifennu ‘Notorious’

Dyma gofnod gwadd gan Anthony Rhys.

Mae croeso i chi gynnig cofnodion i’w hystyried yn y Gymraeg neu’r Saesneg. Mae’n rhaid i bob cofnod ymwneud â gwaith neu gasgliadau’r Llyfrgell, yr iaith Gymraeg neu Gymru. Rydym yn cadw pob hawl golygu dros unrhyw gofnodion a gyhoeddir. Danfonwch eich cofnodion trwy’r Gwasanaeth Ymholiadau os gwelwch yn dda.

Dwy flynedd yn ôl dechreuais y gwaith ymchwil ar gyfer ysgrifennu hanes dwy stryd yng Nghaerdydd, sef Stryd Charlotte a Lôn Whitmore, ardal enwog am ei phuteindai, ei thafarndai, a’i thai llety. Prosiect celf oedd y gwaith ar y dechrau, ond datblygodd yn gyflym i fod yn llyfr llawn o’r enw ‘Notorious’ sy’n dilyn bywydau tri deg o bobl ar y ddwy stryd hyn dros gyfnod o dri deg mlynedd.

Ni fyddai’r llyfr wedi bodoli oni bai fy mod wedi gallu defnyddio Papurau Newydd Cymru Ar-lein i chwilio am gynifer o enwau a lleoedd dros gyfnod mor eang. Rwy’n amcangyfrif bod 60% o’r ffynonellau a ddefnyddiais ar gyfer y llyfr wedi dod o’r wefan hon.

Ni fyddai wedi bod yn bosibl i mi adrodd storïau bywydau’r bobl yn y llyfr heb ddefnyddio Papurau Newydd Cymru Ar-lein. Byddai chwilio â llaw drwy gofnodion ar ficroffish wedi cymryd chwe mis o weithio 9 tan 5 yn ddyddiol. Amhosibl fyddai i rywun sydd hefyd yn gweithio’n feunyddiol ymroi cymaint o’i hamser. Allweddol hefyd oedd y gallu i ddychwelyd at y ffynonellau dro ar ôl tro i ymchwilio enwau a thrywyddion newydd fel y byddent yn dod i’r golwg. Heb fynediad parhaus i wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein ni fyddwn wedi medru adrodd hanesion y bobl hyn.

Anthony Rhys

Blog Anthony Rhys: Two Notorious Cardiff Streets: Charlotte Street and Whitmore Lane 1841-1870

Postiwyd - 23-05-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Ymchwil

Carto-Cymru Symposiwm Mapiau Cymru 2018: Crynodeb o “Siartio’r Moroedd …” 18fed Mai

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi dynodi 2018 yn ‘Flwyddyn y Môr’ ac felly roedd yn  briodol fod siartiau morol a materion morwrol eraill yn cael eu cynnwys fel pynciau’r dydd yn Symposiwm Carto-Cymru a gynhaliwyd yn y Llyfrgell Genedlaethol ar 18 Mai.

Thema’r symposiwm eleni oedd ‘Siartio moroedd ac arfordiroedd y Byd – sut mae mapiau’n darlunio’r môr a’r arfordir, a sut y defnyddir mapio o’r fath i ehangu’n dealltwriaeth o’r amgylcheddau hyn’.

 

Roedd y cyflwyniadau’n cynnwys:

 

From the Air, on Land and Sea: 21st century mapping of the seas and coast of Wales and Ireland – The CHERISH Project

James Barry, Geowyddonydd Morol, Arolwg Daearegol o Iwerddon, Rob Shaw, Uwch Geo-Arolygydd, Rhaglen Darganfod, Canolfan Archaeoleg ac Arloesi Iwerddon  a Daniel Hunt, Ymchwilydd – Prosiect CHERISH, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

 

Dewiswyd safleoedd treftadaeth ar y tir a’r arfordir y disgwylir iddynt gael eu heffeithio gan newid hinsawdd, a chynhelir arolwg ohonynt a’u mapio o fewn nifer o ardaloedd astudiaeth ar draws y ddwy wlad. Archwiliwyd y gwaith a wnaed yn ystod blwyddyn gyntaf y prosiect ac edrychwyd ymlaen at y pedair blynedd nesaf.

 

Bureaucracy, Cartography and the Hydrographic Office of the British Admiralty: Marine Charts and Charting in the Nineteenth Century

Dr Megan Barford, Curadur Cartograffeg, Amgueddfeydd Brenhinol Greenwich

 

Cynhyrchu a defnyddio siartiau’r Llynges yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

 

The collections, history and work of the Hydrographic Office

Dr Adrian Webb, Pennaeth yr Archif, Swyddfa Hydrograffeg y Deyrnas Unedig

 

Sut daeth y casgliad enfawr hwn i fod, sut y cafodd ei ddatblygu a pham ei fod wedi symud o’i leoliad di-nod yn y Llynges i archifdy pwrpasol yn Taunton.

 

 

Ffuglen a ffaith: mapio glannau ac aberoedd Cymru

Dr Hywel Griffiths, Uwch-ddarlithydd mewn Daearyddiaeth Ffisegol a Cyfarwyddwr Astudiaethau Israddedig, Adran Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear, Prifysgol Aberystwyth

 

Trosolwg o’r mapio a wnaed o nodweddion geomorffolegol glannau Cymru a sut y mae glannau a moroedd Cymru wedi cael eu mapio ym marddoniaeth a rhyddiaith beirdd a nofelwyr Bae Ceredigion yn benodol.

 

Cist siartiau Cymreig: Casgliad siartiau morol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Gwilym Tawy, Curadur Mapiau, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

Arolwg o gasgliad y Llyfrgell yn canolbwyntio ar siartiau hanesyddol o ddyfroedd Cymru, tra hefyd yn ystyried siartiau o Brydain, Ewrop a thu hwnt, siartiau llyngesol, siartiau arbenigol,  cynlluniau datblygu porthladdoedd a’r anarferol. Hefyd talwyd teyrnged i Olwen Caradoc Evans, awdurdod ar fapiau a siartiau hynafiaethol Cymru.

 

Charting the Welsh Seas

Deanna Groom, Uwch Ymchwilydd (Arforol), Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

 

Ymchwil y mae’r Comisiwn Brenhinol yn ei wneud i gofnodi archaeoleg yn yr ardaloedd arfordirol ac o dan y môr yng Nghymru a chyflwynwyd straeon safleoedd archeolegol lle mae siartiau hanesyddol wedi bod yn hollbwysig i sefydlu enwau llongddrylliadau a’r dyddiadau.  Edrychwyd hefyd ar y Prosiect Llongau Tanfor ar hyd Arfordir Cymru.

 

 

Eto symposiwm diddorol, llawn gwybodaeth a llwyddiannus arall yng nghyfres Carto-Cymru!
Diolch yn fawr i bawb a fynychodd a chyfrannodd, yn enwedig y siaradwyr a diolch arbennig, fel arfer, i’r prif drefnydd Huw Thomas a’r Pwyllgor Llywio dan gadeiryddiaeth Sally am eich gwaith caled a llywio cymwys dros y misoedd blaenorol ac ar y dydd.

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Postiwyd - 22-09-2017

Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Edrych nôl ar Refferendwm ’97 drwy ddefnyddio adnoddau electronig y Llyfrgell

Yr wythnos hon, mae ugain mlynedd ers refferendwm Cymru, a arweiniodd at ddatganoli a chreu Cynulliad Cenedlaethol i Gymru. Penderfynais ymchwilio yn nhanysgrifiadau ar-lein amrywiol y Llyfrgell am yr achlysur hanesyddol hwn (*Er mwyn cael mynediad i’r adnoddau hyn o’r tu allan i adeilad y Llyfrgell bydd rhaid defnyddio eich tocyn darllen. Os nad oes gennych docyn darllen gallwch gofrestru ar-lein yn hawdd iawn yma).

.
Er bod cefnogaeth i ddatganoli yn isel pan gynhaliwyd y refferendwm gyntaf yn 1979, dros y degawd a hanner nesaf arweiniodd y tirwedd gwleidyddol ac economaidd at alwadau am ail refferendwm. O ganlyniad, addawodd y blaid Lafur ail refferendwm yn eu maniffesto yn 1992, ac ar ôl eu buddugoliaeth yn etholiad cyffredinol 1997, dechreuodd y gwaith paratoi.

.

Drwy’r Ddeddf Refferenda (Yr Alban a Chymru) gofynnwyd i bleidleiswyr os oeddent o blaid datganoli ar gyfer yr Alban a Chymru. Dadansoddodd lawer o sylwebwyr beth fyddai datganoli yn ei olygu i ddyfodol y Deyrnas Unedig, fel y gwelir yn yr erthygl hon o The World Today:

 

Cynhaliwyd y refferendwm ar y 18fed o Fedi 1997, ac yn wahanol i’r refferendwm yn 1979, roedd y canlyniad yn hynod o agos. Mewn gwirionedd, gan fod y pleidleisiau mor agos, roedd y canlyniad yn dibynnu ar y cyhoeddiad o Sir Gaerfyrddin. Wrth i’r canlyniad gyrraedd, bu dathliadau gwyllt ymysg yr ymgyrch ‘Ie’ wrth i ddatganoli gael ei sicrhau o 6,721 o bleidleisiau.

.

Gellir darllen enghreifftiau o adroddiadau’r Guardian am y dyddiau ar ôl refferenda Cymru yma ac yma.

 

O ganlyniad i’r fuddugoliaeth gul hon, pasiwyd Deddf Llywodraeth Cymru 1998 gan y llywodraeth Lafur i greu Cynulliad Cenedlaethol i Gymru:

 

Roedd pryder bod y nifer isel o bleidleisiwr yn golygu bod y cyhoedd yn teimlo’n ddifater tuag at y syniad o gynulliad cenedlaethol, ond yn ôl yr astudiaeth hon gan Roger Scully, Richard Wyn Jones a Dafydd Trystan, nid oedd hyn yn wir:

 

Fodd bynnag, er bod y canlyniad mor agos, roedd Richard Wyn Jones a Bethan Lewis yn awyddus i nodi bod y canlyniad yn gamp sylweddol i’r rheiny yn yr ymgyrch ‘Ie’:

 

Yn dilyn newid mor fawr i dirwedd gwleidyddol y wlad, ac yn dilyn refferendwm pellach yn 2006 a 2011, mae’n naturiol bod sylwebwyr ac ysgolheigion wedi ceisio trafod a gwerthuso effaith datganoli ar wahanol agweddau o fywyd Cymru:

 

Evaluating Devolution in Wales by Adrian Kay

Serving the Nation: Devolution and the Civil Service in Wales by Alistair Cole

New Labour, Education and Wales: the devolution decade by David Reynolds

Devolution and the shifting political economic geographies of the United Kingdom

 

Paul Jackson

Llyfrgellydd Adnau Cyfreithiol, Electronig a Derbyn

 

 

 

 

Postiwyd - 15-09-2017

Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Wici-Iechyd

Gwella mynediad ar-lein at wybodaeth ar iechyd yn yr iaith Gymraeg

Bydd y Wicimediwr Cenedlaethol, a benodwyd yn ddiweddar gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru, yn dechrau yn ei rôl newydd trwy fynd i’r afael â phwnc pwysig sy’n wynebu siaradwyr Cymraeg – rhoi mynediad am ddim at wybodaeth, o ansawdd uchel, ar faterion sy’n ymwneud ag iechyd a lles yn y Gymraeg.

Wicipedia yw’r wefan Gymraeg fwyaf yn y byd gyda thros 90,000 o erthyglau. Datgelodd archwiliad diweddar o’r cynnwys mai dim ond nifer fechan o erthyglau a geir ar iechyd ar Wicipedia. Er hyn, mae hynny o erthyglau sy’n bodoli, ar gyfartaledd, yn fwy poblogaidd nag erthyglau ar unrhyw bwnc arall. Mae hyn yn awgrymu bod siaradwyr Cymraeg yn dymuno darllen gwybodaeth am eu hiechyd ar Wicipedia drwy gyfrwng y Gymraeg.

  • Mae gan Wicipedia 1,500 o erthyglau ar iechyd yn y Gymraeg o’i gymharu â 84,000 yn Saesneg.
  • Ceir 2.09% o erthyglau Cymraeg ar iechyd  ar Wicipedia o gymharu â 6.67% yn Saesneg.
  • Mae ymweliadau ag erthyglau Cymraeg sy’n ymwneud ag Iechyd yn cyfrif am 12% o’r holl ymweliadau tudalennau, mwy nag unrhyw bwnc arall.

Credir mai Wikipedia yw’r adnodd ar iechyd a ddefnyddir fwyaf yn y byd  (yn seiliedig ar 4.8 biliwn o dudalennau yn 2013) ac felly mae’n hanfodol ei fod yn cynnwys gwybodaeth ddibynadwy a chynhwysfawr ar bob agwedd o iechyd- o feddyginiaethau a gweithdrefnau llawfeddygol, i ffitrwydd , lles, a gwybodaeth hanesyddol.

Amcangyfrifir bod afiechydon yn costio biliynau i Gymru bob blwyddyn, a byddai sicrhau mynediad hawdd ac am ddim at wybodaeth am iechyd drwy gyfrwng y Gymraeg (ar Wicipedia) yn helpu i drosglwyddo’r wybodaeth sydd ei angen ar y cyhoedd mewn ffurf y maent yn gyfarwydd ag o.

Bydd y prosiect, a ariennir gan Lywodraeth Cymru, yn gweld y Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cynnal cyfres o ddigwyddiadau cyhoeddus ledled Cymru, i addysgu ac annog gweithwyr iechyd proffesiynol, myfyrwyr meddygol a’r cyhoedd yn gyffredinol i wella cynnwys iechyd ar Wicipedia.

Bydd y Wicimediwr Cenedlaethol hefyd yn ceisio llunio partneriaethau gydag elusennau a sefydliadau sydd eisoes yn cynhyrchu cynnwys ar iechyd yn y Gymraeg. Trwy gydweithio â hwy, anelir i ddarparu mynediad at y cynnwys hwn drwy Wicipedia, gan osod dolenni yn y testun i dywys y defnyddwyr yn ôl at wasanaethau ar lein y cyfranogwyr.

Y gobaith yw y bydd y prosiect 9 mis yn arwain at greu 3000 o erthyglau newydd yn ymwneud ag iechyd drwy gyfrwng y Gymraeg ar Wicipedia.

Mae’r prosiect hwn yn cyd-fynd â nodau’r Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol

(Cymru) 2015, sef helpu i ddatblygu Cymru iachach a Chymru â diwylliant bywiog lle mae’r Gymraeg yn ffynnu. Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn un o bartneriaid allweddol y Llywodraeth wrth gyflwyno’r ddeddf hon.

Bydd y prosiect hefyd yn helpu’r Llyfrgell i ymgysylltu â chymunedau newydd a datblygu partneriaethau newydd yn y sectorau addysg ac iechyd er mwyn hyrwyddo a datblygu’r defnydd o’r Gymraeg fel iaith ddigidol.

Tagiau: , , , , ,

Postiwyd - 04-09-2017

Casgliadau / Collections / Gwasanaethau Darllenwyr / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Merched y Wawr yn 50

Eleni, mae pum deg mlynedd wedi pasio ers sefydlu cangen cyntaf Merched Y Wawr yn Y Parc, ger Y Bala. Dros 280 cangen yn ddiweddarach, mae Merched y Wawr bellach yn un o brif fudiadau Cymraeg ei iaith Cymru.

 

Y mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn gartref i gasgliad o bapurau Zonia Bowen, Ysgrifennydd Cyffredinol cyntaf a chyn-Lywydd Anrhydeddus y Mudiad. Roedd Zonia Bowen yn ffigwr blaenllaw yn sefydlu Merched y Wawr ac yng ngweithgaredd y Mudiad hyd at ganol yr 1970au. Mae ei harchif yn cynnwys gohebiaeth a phapurau gweinyddol amrywiol sy’n olrhain hanes a thwf y Mudiad yn ystod y cyfnod cyffrous hwn.

 

Sefydlwyd Merched y Wawr yn Y Parc yn 1967 yn dilyn anfodlonrwydd ymysg aelodau Sefydliad y Merched Y Parc gyda natur uniaith Saesneg y sefydliad ar lefel sirol yng Nghymru. Mae copïau o lythyrau gan Zonia Bowen, Ysgrifennydd y gangen ar y pryd, at y swyddogion sirol yn 1966 yn sôn am siom yr aelodau yn y mater. Wedi ychydig fisoedd, awgrymodd Zonia Bowen wrth aelodau’r Parc y dylid cychwyn Mudiad newydd i ferched Cymru oedd yn rhoi blaenoriaeth i’r Gymraeg. Arweiniodd hyn at sefydliad swyddogol Merched y Wawr ym mis Mai 1967. Aeth y Mudiad o nerth i nerth wedi hyn. O fewn wythnos yr oedd cangen arall wedi’i sefydlu yn Y Ganllwyd, ger Dolgellau a chynhaliwyd y cyfarfod cyhoeddus cyntaf yn Eisteddfod Y Bala ychydig yn ddiweddarach.

 

Mae olion gweithgaredd y Mudiad yn treiddio nifer o gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol. Ceir amryw o ffotograffau o weithgareddau’r Mudiad yng ngogledd Cymru yng nghasgliad y ffotograffydd toreithiog, Geoff Charles. Mae hefyd deunydd ffilm a recordiadau sain ar gael yn Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru sy’n rhoi cip o rai o gymeriadau’r Mudiad yn lleol ac yn genedlaethol.

 

Hoffai’r Llyfrgell Genedlaethol ddymuno’n dda i’r Mudiad ar flwyddyn dathlu’r aur. Yr ydym yn edrych ymlaen at groesawu aelodau’r Mudiad yma i’r Llyfrgell ym mis Medi fel rhan o weithgaredd y penwythnos preswyl yn Aberystwyth.

 

Rhian James

 

Casgliadau Unigryw

Postiwyd - 29-05-2017

Casgliadau / Collections / Gwasanaethau Darllenwyr / Ymchwil

Codau mewn Cerddoriaeth

Mae defnydd helaeth o godau, symbolau a seiffrau wedi ei wneud gan gerddorion ar hyd y blynyddoedd.

 

Mae’n hysbys bod rhai o weithiau Mozart yn llawn symbolaeth o fyd y Seiri Rhyddion (gweler The Masonic thread in Mozart gan K. Thomson). Mae’r tair cnoc gan aelod newydd ar ddrws y gyfrinfa i’w clywed yn nodau’r ‘Ffliwt Hud’, er enghraifft. Efallai eich bod hefyd wedi sylwi ar y negeseuon mewn Côd Morse yng ngherddoriaeth Barrington Pheloung yn y gyfres deledu enwog, Inspector Morse.

 

Enghraifft arall o’r defnydd o godau ym myd cerddoriaeth yw’r Parsons Code. Os byddwch yn clywed alaw ddieithr ac yn dymuno darganfod ei theitl, troswch ei nodau cyntaf i Gôd Parsons ac efallai y dowch o hyd i’w theitl yn llyfr Parsons, The directory of tunes and musical themes. Mae’r Cymry’n sefyll i ganu *UDDUD DURDU fel arfer.

 

Mae’r e-adnodd, Oxford Music Online*, yn cynnwys yr erthygl, Cryptography, Musical sy’n sôn am ddiddordeb a gallu sawl cerddor ym maes cryptograffeg, e.e. Schumann ac Elgar, ac yn cyfeirio hefyd at y defnydd a wnaed o allu cerddorion i ddatrys codau yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

 

Beth neu bwy yw’r ehedydd yn y gân werin Marwnad yr ehedydd? Os cysylltwch â’r Archif Sgrin a Sain, gallwch drefnu clywed recordiad o drafodaeth ddiddorol rhwng Meredydd Evans a Dei Tomos (30 Ebrill) ar y pwnc. Cofier hefyd bod archif gyfoethog Phyllis a Merêd bellach yng ngofal y Llyfrgell Genedlaethol.

 

Cafwyd sawl enghraifft mewn hanes o godau cerddorol yn cael eu defnyddio i wrthsefyll anghyfiawnder a gormes. Cafodd cloch Eglwys Llangyndeyrn ei defnyddio fel dull o gyfathrebu yn y frwydr i atal y pentref rhag cael ei foddi, â’i sain yn arwydd pwerus i’r trigolion i weithredu. (Gweler llyfr diddorol W.M. Rees, Sefyll yn y Bwlch: brwydr Llangyndeyrn 1960-1965).

 

Defnyddiodd y cyn-gaethferch, Harriet Tubman o Maryland, ganeuon côd a chaneuon mapio i drosglwyddo negeseuon cudd i gaethweision eraill pan oedd yn eu cynorthwyo i ddianc. Gweler Songs of the Underground Railroad.

 

Yn y caneuon hyn, gallai Canaan olygu Canada; Jordan olygu Ohio; a station olygu t? diogel. Roedd y gân, Follow the Drinkin’ Gourd, yn cyfeirio at y ‘Sosban’ sef clwstwr o sêr sy’n eich galluogi i ganfod Seren y Gogledd. Y seren hon fyddai’n cyfeirio’r caethweision i daleithiau’r Gogledd, i Ganada ac i ryddid. (Cliciwch ar y map isod a phwyswch “i” am fwy o wybodaeth).

 

Pan oedd yn amser rhybuddio caethwas i fod yn barod i ddianc, y gân a genid oedd Sweet chariot – un o hoff ganeuon Harriet.

 

Am fwy o fanylion, gweler llyfr gafaelgar E. Olwen Jones, Caneuon y caethwas.

 

Heini Davies

Llyfrgellydd Cynorthwyol

 

 

*Gellir cael mynediad i ‘Oxford Music Online’ os oes gennych docyn darllen, neu os nad oes gennych un gallwch gofrestru yma.

Postiwyd - 24-04-2017

Casgliadau / Collections / Gwasanaethau Darllenwyr / Ymchwil

Taith sinematig Gymreig drwy bapurau newydd ar-lein y Llyfrgell

Wrth ddarllen y rhifyn diweddaraf o gylchgrawn Empire, darllenais erthygl ar sut collodd “Citizen Kane” allan i “How Green Was My Valley” ar gyfer y wobr ffilm orau yn seremoni’r Oscars 1942. Wrth ddarllen yr erthygl, dechreuais feddwl am ffilmiau Cymreig eraill, a penderfynais chwilio am rhagor o erthyglau diddorol yng nghasgliad papurau newydd ar-lein y Llyfrgell. (*Er mwyn cael mynediad i’r adnoddau hyn o’r tu allan i adeilad y Llyfrgell bydd rhaid defnyddio eich tocyn darllen. Os nad oes gennych docyn darllen gallwch gofrestru ar-lein yn hawdd iawn yma).

 

Dechreuais drwy chwilio am adroddiad i seremoni’r Oscars yn 1942, a darganfyddais hwn yn y Telegraph Historical Archive:

 

The Telegraph Historical Archive, 1855-2000

 

Fel y gwelwch, mae’n wahanol iawn i’r hysteria a welir yn ystod y seremoniau y dyddiau hyn. I fod yn deg, roedd materion pwysicach ganddynt i adrodd amdanynt ar y pryd!

Ar ôl darllen am yr Academi, penderfynais chwilio nesaf am “Hedd Wyn”, y ffilm iaith Gymraeg gyntaf i’w henwebu. Darganfyddais drwy ddarllen yr erthygl hon yn Y Guardian fod bwrdd yr Academi yn hollol anwybodol o fodolaeth yr iaith Gymraeg. Dewiswyd y ffilm, ond dim ond ar ôl anfon geiriadur Cymraeg-Saesneg iddynt fel prawf fod Cymraeg yn bodoli!

ProQuest Historical Newspapers (Guardian & The Observer)

 

 

Gofynnwch i unrhyw un a oedd yn ei arddegau yng Nghymru yn niwedd y 90au i enwi ffilm Gymreig, a dwi’n si?r yr un ateb byddai pawb yn rhoi: Twin Town. Mae siwrne ddinistriol yr efeilliaid Lewis ar draws Abertawe yn parhau i fod yn ffefryn, ond nid oedd pawb yn hoff o’r ffilm. Er syndod i mi, darganfyddais yr erthygl hon yn y Sunday Times lle mae’n rhoi sylw i bobl oedd am wahardd y ffilm gan y teimlont ei fod yn anfoesol.

 

The Sunday Times Digital Archive 1822-2006

 

Daeth “Twin Town” allan yn ystod cyfnod Cool Cymru . Yn aros gyda’r thema honno, yn ddiweddar, mae’r cerddor aml dalentog Gruff Rhys o’r Super Furry Animals wedi ychwanegu ffilmiau i’w ‘repertoire’. Mae ei ffilm ddiweddaraf, “American Interior”, yn olrhain hanes gwas fferm 22 mlwydd oed o Eryri a deithiodd i America yn 1792 i chwilio am lwyth Americanaidd Brodorol chwedlonol o’r enw Madogwys a oedd yn siarad Cymraeg. Mae’n stori ddiddorol tu hwnt, ac roedd yn wych i ddarganfod bod Gruff wedi defnyddio archifau’r Llyfrgell Genedlaethol wrth ymchwilio ar gyfer y ffilm.

Newsbank

 

 

Wrth gwrs, ni allwn i ysgrifennu’r blog yma heb sôn am ffilm “Y Llyfrgell”!

Newsbank

 

 

Fel y gwelwch, mae’r papurau newydd ar-lein yn cynnig ystod eang o wybodaeth i ddefnyddwyr. Hefyd, os ydw i wedi rhoi’r awydd i chi wylio unrhyw un o’r ffilmiau Cymreig gwych yma, cofiwch eu bod nhw ar gael i’w gweld gan Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru, ac hefyd i’w prynu o siop y Llyfrgell.

 

Paul Jackson

Llyfrgellydd Adnau Cyfreithiol, Electronig a Derbyn

Postiwyd - 20-03-2017

Casgliadau / Collections / Ymchwil

Disgrifiad o Lundain gan Thomas Pennant

Mae gan y Llyfrgell gasgliad helaeth o weithiau Thomas Pennant (1726-1798), y naturiaethwr, hynafiaethydd a theithiwr a anwyd yn y Downing yn Sir y Fflint.  Cyhoeddwyd cyfrol gyntaf ei Tours in Wales yn 1778, a’r ail (y rhan gyntaf dan y teitl A journey in Snowdonia) yn 1781. Ymddangosodd ei brif waith ar swoleg (British zoology) mewn pedair cyfrol rhwng 1761 ac 1777, gydag argraffiad newydd yn cael ei gyhoeddi yn 1812.

 

Teithiodd Pennant yn helaeth yn Ynysoedd Prydain a Chyfandir Ewrop.  Cyhoeddwyd ei ddisgrifiad o Lundain yn 1790 yn wreiddiol, gydag argraffiad newydd yn ymddangos yn 1814 o dan y teitl Some account of London, Westminster, and Southwark.  Mae’r argraffiad hwn yn cynnwys nifer o luniau ychwanegol.  Prynais gopi ohono yn ddiweddar i’w ychwanegu at ein casgliadau.

 

Mae’r lluniau yn dangos faint mae’r brifddinas wedi newid mewn dwy ganrif.  Mae’r golygfa gyffredinol o’r ddinas yn dal yn edrych yn eithaf gwledig.  Yn y llun o Westminster mae’r Abaty yn edrych yn gyfarwydd ond nid yw adeilad eiconig San Steffan yn ymddangos, gan fod y rhan fwyaf o’r adeilad presennol wedi’i godi ar ôl tân yn 1834.

 

Mae’r copi hwn mewn pedair cyfrol wedi’u rhwymo mewn lledr moroco glas gydag addurniadau aur.  Mae’r plât llyfr gyda’r enw Gyrn yn dangos bod y cyfrolau wedi bod mewn casgliad preifat yng Nghymru cyn ymddangos mewn catalog llyfrwerthwr yn Llundain.

 


Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog