Blog

Y Gadwyn

Darganfod Sain - Postiwyd 01-02-2021

Gan Berwyn Morris ac Eirian Roberts

 

Yn ystod Mis Hydref 1992 cyfarfu nifer fach o wirfoddolwyr brwdfrydig i wyntyllu’r posibilrwydd o gynhyrchu cylchgrawn Cymraeg ar ddisg ar gyfer rhai yn ein plith sydd â nam ar eu golwg. Wedi peth trafodaeth, sylweddolwyd y byddai angen rhagor o ddwylo i wireddu’r freuddwyd, a gwahoddwyd cynrychiolwyr o bob pentref a thref o fewn yr hen Sir Ddinbych a thros y ffin yn Sir Gaernarfon. Daeth nifer dda ynghyd ac roedd yn amlwg o’r dechreuad nad oedd ball ar eu brwdfrydedd a phenderfynwyd lansio’r Gadwyn ar Ddydd Gŵyl Dewi 1993. Gyda chymorth staff y BBC a S4C cynhaliwyd cyfres o ysgolion undydd ar gyfer hyfforddi holwyr Y Gadwyn.

Ar y dechrau, dosbarthwyd rhyw dri deg o gopïau ond lledaenodd y sôn am y Gadwyn fel tân gwyllt.

 

 

Yn fuan roedd oddeutu tri chant o’r waledi bach melyn yn crwydro dros Gymru gyfan, i rannau helaeth o Loegr, a thros y môr i Awstralia, Seland Newydd a Phatagonia. Roedd yn amlwg oddiwrth ymateb y gwrandawyr fod y gwasanaeth yn cael ei werthfawrogi’n fawr. Erbyn heddiw mae wynebau newydd wedi ymuno â’r criw a’r brwdfrydedd mor heintus ag erioed.

Mae rhywbeth at ddant pawb ar y CD, gan gynnwys sgyrsiau am natur a’r amgylchedd, cyfweliadau diddorol a hefyd cerddoriaeth amrywiol.

Yn ogystal, anfonwn gopi o’r CD yn fisol at Gymdeithas y Deillion ym Mangor, a hefyd i’r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Mae’n galonogol iawn deall fod y recordiadau yn cael eu digido gan y Llyfrgell er mwyn eu hamddiffyn, a’u bod ar gael yno i’r cyhoedd wrando arnynt. Rydym fel Pwyllgor yn gwerthfawrogi hyn yn fawr.

Berwyn Morris, Ysgrifennydd Y Gadwyn

 

 

Un o gyfranwyr rheolaidd i’r Gadwyn oedd Gruff Ellis. Dyn ei filltir sgwâr oedd Gruff, wedi ei eni a’i fagu yn ardal Ysbyty Ifan, ac ‘roedd ei wreiddiau yn ddwfn iawn yn ei ardal.
Roedd yn adnabod pob rhan o’i gynefin ac yn gwybod am bob rhywogaeth oedd yn byw ynddi. Yn Chwefror 2012 disgrifiodd yr olygfa yr oedd yn ei wynebu:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Roedd ganddo wybodaeth helaeth am holl fyd natur yr ardal boed hynny yn flodau a llysiau, coed, anifeiliaid neu adar.

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Roedd yn cymryd diddordeb mawr yn holl enwau lleol ar hyd yr ardal, enwau fyddai wedi mynd ar goll oni bai iddo eu rhoi ar bapur i’w cofnodi. Cyhoeddodd ddau lyfr “Yma Mae Nghalon” 1997 a “Cynefin Gruff” 2008, ble gwelwn ei gariad mawr am ei ardal a byd natur.
Bu yn cyfrannu yn fisol i gylchgrawn y Gadwyn am flynyddoedd ar holl wrandawyr wrth eu bodd yn gwrando ar hanes ei deithiau allan i ganol byd natur gyda’r hen gi bach, oedd yn ffrind ffyddlon iddo. Byddai yn gweld rhywbeth syfrdanol ac yn torri i mewn i gân neu yn adrodd darn o farddoniaeth ddaethai i’w gof. Byddai’r gwrandawyr yn dweud fod gwrando ar Gruff yn dweud ei straeon gystal â mynd allan i ganol byd natur.
Byddai wrth ei fodd yn mynd i’r Eisteddfod Genedlaethol. Bu yn cystadlu ar yr emyn dros 60 oed am flynyddoedd. Bu yn aelod o Gôr Meibion Llangwm a’r Brythoniaid, yn flaenor yng nghapel Seion, Ysbyty Ifan ac yn mynd allan i wahanol gymdeithasau i ddarlithio am fyd natur a phawb yn dotio at ei natur gartrefol. Byddai hefyd yn cyfrannu yn fisol i’r papur bro lleol “Yr Odyn” ac yn gyfrannwr rheolaidd ar raglen Galwad Cynnar ar Radio Cymru.

Eirian Roberts, Cadeirydd y Gadwyn

 

 

Diolch i arian a dderbyniwyd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, bu modd i’r Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain ddigido casgliad sain y Gadwyn er mwyn ei ddiogelu a’i roi ar gof a chadw ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. I glywed mwy o straeon Gruff ac eraill gellir gwrando ar ffeiliau digidol o’r Gadwyn drwy apwyntiad yn yr ystafell ddarllen.

 

 

Trawsgrifiad: Gruff Ellis

Dwi’n edrych i lawr ar yr hen lan ma chi a’r pentre’ Ysbyty Ifan ac mae’n bnawn braf ond oer yn de. Dwi’n gweld mwg yn dod o amryw o’r simnai. Pobl wedi bod yn gwneud tân yn y prynhawn fel hyn, mae’n brafiach allan na di yn tŷ mae’n siŵr gen i. A dwi’n edrych i fyny wedyn am gyfeiriad y Blaenau a Chwm Serw ar y chwith, ac wedyn dros y gefnan yn fan acw a Chwm Eidda ac edrych ymlaen am grwydro llawer ohonyn nhw flwyddyn nesa ma, blwyddyn yma eto. A dwi’n edrych ar Eryri a’r Carneddau a’r Benglog a dwi’n gweld just copa’r Wyddfa, hollol ar y chwith reit ar y chwith. Dwi’n gweld y Benglog yn blaen, Tryfan yn de. Dwi’n gweld Carnedd Llywelyn a Charnedd Dafydd, Pen Llithrig y Wrach a Chreigiau Gleision. Ew, ma na olygfa yma i chi. Bendigedig.

 

Trawsgrifiad: Gruff Ellis

Mi fydd yr hen frain ma yn dechrau cario i’w nythod y chi yn o fuan. Yn enwedig y gigfran de, ym mis Chwefror ma yn saff. Ac mi fydd yr hen farcud yn dechrau cario at ddiwedd y mis. Byddan nhw yn nythu mae’n siwr gen i tua diwedd Mawrth i Ebrill ond mae’r hen gigfran yn nythu yn gynnar. Mae’r hen gigfran yn dderyn go arbennig, er nad ydw i yn hoff ohonyn nhw. Maen nhw yn hen adar bryntaf yn nheulu’r brain. Ond, mae ‘na rywbeth o’u cwmpas nhw, maen nhw paru am eu bywyd, am eu hoes.

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog