Blog

Y Fari Lwyd yn yr Archif

Casgliadau - Postiwyd 05-12-2022

  ‘Listen.

Mari Lwyd.

White as moonlight.

Rattle-bagged and broken backed.

Steed of winter who the pale men carry.
Who are those that squire you?

Slow and ceaseless, yard by yard, house by house, and door by door.’

(Torchwood, pennod 57, 21 Rhagfyr 2021)

 

Dechreuodd hyn fel sgwrs siawns yn y coridor; cefais fy ysbrydoli gan y Fari Lwyd oherwydd gorymdaith Aberystwyth ac oherwydd bod gennyf ddiddordeb mewn cymysgu chwedlau a chrefydd.

 

 

Dwy Mari Lwyd ar y Prom, Aberystwyth, Ionawr 2022. Llun: Rasma Bertz

 

Bydd yn rhaid i fy niddordeb mewn darganfod a ddaeth y Fari Lwyd o gyfnod pan oedd dau Bab yn dathlu Gŵyl yr Asyn canoloesol – a adeiladwyd ar sylfaen Mair Fendigaid; rôl bwysig yr asyn yn arwain at, ac yn bresennol ar, enedigaeth Crist; y ffoedigaeth i’r Aifft ac yn ddiweddarach, fel cludiant ar gyfer Iesu i Jerwsalem ar Sul y Blodau, aros am ddiwrnod arall.

Ac yn yr un modd, y cadarnhad o darddiad y Fari (yng ngeiriau’r arlunydd Robert Alwyn Hughes) fel ‘a figure of ritual significance for a pagan fertility [tradition] …celebrating the Celtic Goddess Rhiannon.’

Yn lle hynny, daeth baled gan Vernon Watkins yn ffocws i mi oherwydd ar ôl ei darllen, roedd yn sownd yn fy meddwl am ddyddiau. Ni ellir anwybyddu’r math hwnnw o argraff. Ond yn gyntaf: beth yw’r Fari Lwyd?

Mae hi’n ymddengys fel croes rhwng Gwasael a defod ‘Mummers’ – penglog ceffyl bygythiol, wedi’i addurno a’i gario’n wreiddiol gan chwe dyn (a enwyd fel dawnswyr Morys gydag un ffidlwr) o Noswyl Nadolig i Hen Galan, y Flwyddyn Newydd Cymreig ar 13 Ionawr yn ôl y calendr Julian.

Os yw’r Fari’n curo ar eich drws, mae rhaid cadwch eich ffraethineb a chanu penillion yn ôl i atal y gaseg rhag mynd i mewn. Yn anochel mae’r gwesteiwr yn colli, ac unwaith y tu mewn, darperir bwyd a diod.

 

 

Mary Pearce, Fernlea, Cerdyn Nadolig 1977

 

Yr eitem gyntaf i mi ddod o hyd iddi yn yr archifau oedd cyfansoddiad 1930 ar gyfer tympanau o’r enw ‘The Prelude to the Ballad of the Mari Llwyd [sic]’ gan Daniel Jones. Ceir dau gyfeiriad arall at yr un teitl, a hyd nes y trefnir y dyddiadau cyhoeddi amrywiol, mae’n hawdd tybio cafodd y darn hwn ei ysgrifennu i gyd-fynd ag addasiad teledu 1958 o gerdd Vernon Watkins o 1941 ‘The Ballad of the Mari Lwyd’ gan Douglas Cleverdon.

Fel tympanydd fy hun, roedd yn rhaid i mi edrych ar y ddalen gerddoriaeth. Ceir atodiad sy’n datgelu mai ‘music for approaching and retreating footsteps’, ond erys y dirgelwch ynghylch pam y cafodd ei ysgrifennu ac a fu erioed fwy na rhagarweiniad!

Am Vernon Watkins, mae llawer mwy ar gael: drafftiau gwreiddiol y faled (NLW MS 21263E) a dwy fersiwn o’r sgript deledu (NLW MS 22841), un gyda blaenlythrennau ar gyfer pob actor yn adrodd y penillion. Mae nodiadau yn nodi’r Byw fel William Squire, Rachel Thomas, Haydn Jones, Jeffrey Segal a William Eedle, tra bod y Meirw wedi’i leisio gan Aubrey Richards a Basil Jones.

Roedd Watkins, a ddisgrifiwyd gan ei ffrind agos Dylan Thomas fel ‘the most profound…Welshman writing poems in English’ yn torri codau yn yr Ail Ryfel Byd. Roedd wedi ei leoli ym Mharc Bletchley pan ysgrifennodd y faled hon, ffaith sydd o bosibl yn egluro ei ddelweddaeth ddaearyddol fywiog – hiraeth efallai; hefyd, y ffordd y mae Watkins yn troi persbectif tu mewn allan.

Gan adleisio’r defnydd o’r Fari Lwyd fel archdeip i’r Fendigaid Fair, defnyddir delweddaeth dywyllach ar gyfer y sanctaidd, tra bod golau yn cynrychioli elfennau o gymdeithas yr ydym fel arfer yn eu hystyried yn llai parchus h.y. yr alltudion, pechaduriaid a chableddus.

Ysgrifennodd Watkins fod ‘the singers came every year to my father’s house; and listening to them at midnight, I found myself imagining a horse’s skull decked with ribbons, followed and surrounded by all kinds of drunken claims and holy deceptions.’

I mi, mae hyn yn mynd yn ôl fwy at y Samhain Celtaidd, ond mae ‘the last breath of the year is their threshold, the moment of supreme forgiveness, confusion and understanding, the profane and sacred moment impossible to realize while the clock hands divide the Living from the Dead’ yn pwysleisio pa mor atgofus yw’r traddodiad Cymreig hwn.

 

 

Robert Alwyn Hughes, Braslun 46 allan o “Y Fari Lwyd, Cysgod y farch, Shadow of the Horse” (2004)

 

Mewn dogfen wedi’i llofnodi, ychwanegodd Watkins linellau i’w siarad gan ffigurau anweledig fel rhagarweiniad i’r prolog yn y fersiwn wedi’i dramateiddio. Mae’r stroffe/gwrthstroff hwn yn dechrau: ‘Come to me, Mother of God: in an hour the Old Year ends’ ac yn gorffen: ‘The beggar is holy within this hour, the inner and culprit divine, even as I bolt the door on those hands, the handcuffs fall upon mine.’

Mae Watkins yn plethu edefyn o ymwybyddiaeth gymdeithasol drwy gydol ei faled, yn union fel y mae’n defnyddio galwad ac ymateb – fel y cyfnewid o bennillion ar garreg y drws – i gyferbynnu’r grefyddol â phryderon seciwlar:

‘And the chattering speech of skull and spade

beckon the banished poor.

[Cytgan] Sinner and saint, sinner and saint

A horse’s head in the frost.

Conscience counts the cost.’

Ymatal sinistr: ‘Midnight. Midnight. Midnight. Midnight. Hark at the hands of the Clock’ i newid yr adnodau rhwng lleoliadau daearol a gweithgareddau gyda delweddaeth Feiblaidd – mae pennill 23: ‘Starving we come from Gruffydd Bryn’ hefyd yn sôn am gwrw Felinfoel yn erbyn pennill 27: ‘for she knows all from the birth of the Flood’.

Cawn ein tywys i arfordir chwerw Harlech gydag ateb y Byw:

‘White horses need white horse’s food:

We cannot feed a ghost.

Cast your Lwyd to the white spray’s crest

That pounds and rides the air.

Why should we break our lucky feast

For the braying of a mare?’

Ac i Hebron, Dolgellau, Cydweli – ‘we bring from Cader Idris, and those ancient valleys, Mari of your sorrows, Queen of the starry fillies…’ – troslun parhaus o’r gysegredig a’r halogedig.

Unwaith y bydd y darllenydd yn ymwybodol o’r gwahaniaeth rhwng y byw a’r marw, daw’r alwad a’r ymateb hyd yn oed yn gliriach: deuawd ysbrydion Mari yn proffesu bod yn sanctaidd, a’r trigolion byw yn datgan ei bod yn feddw a maleisus.

Mari Lwyd, Lwyd Mari:

A sacred thing

Betrayed are the living, betrayed the dead

All are confused by a horse’s head.’

Allan o’r holl eitemau yn y catalog – gan gynnwys llyfrau caneuon, trefniannau o garolau’r Fendigaid Fair, a chasgliadau o ganeuon ac alawon dawns, baled Vernon Watkins a gafodd yr effaith fwyaf arnaf yn bersonol, yn enwedig wrth bwysleisio’r frwydr am ddychwelyd y Goleuni yn yr adeg yma o’r flwyddyn.

 

Rasma Bertz

Gwirfoddolwr LlGC

 

 

 

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog