Blog

Traddodiadau Blwyddyn Newydd yng Nghymru

Darganfod Sain - Postiwyd 16-12-2020

Wrth ddigido recordiadau sain mae’r tîm Datgloi Ein Treftadaeth Sain wedi darganfod rhai cyfweliadau coll gan bobl yn siarad am atgofion eu plentyndod, nôl ar ddiwedd y 1800au a dechrau’r 1900au megis eu dyddiau ysgol, bywyd teuluol, cymunedau a thafodiaith leol. Trwy arbed y recordiadau hyn rydym yn caniatáu i genedlaethau’r dyfodol glywed ein gorffennol a dysgu am ein hanes.

Mae Cymru yn wlad sydd ag amrywiaeth o arferion a thraddodiadau sy’n rhan bwysig o’n diwylliant a’n hanes. Un o’r rhain yw traddodiad y Flwyddyn Newydd.

Mae straeon am arferion lleol o’r 19eg ganrif yn cael eu hadrodd, er enghraifft ‘Y Fari Lwyd’. Arferiad gwerin ganoloesol, gyda’r pwrpas o gasglu arian i’r tlawd a’r digartref i wneud iawn am y diffyg cefnogaeth gan y llywodraeth. Enwebwyd person tal i arwain, gan ddal penglog y ceffyl wedi’i wneud o bren, gyda dau arall y tu ôl i ddal yr offrymau a gasglwyd.

Gwrandewch ar Myra Evans yn disgrifio’r Fari Lwyd yng Nghei Newydd:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae Myra Evans yn cofio gweld Y Fari Lwyd yng Nghei Newydd ym mis Ionawr 1887, dyma un o’r golygfeydd olaf o’r Fari Lwyd yn yr ardal.

Dywedodd Myra fod parti Y Fari Lwyd yn cyfarfod y tu allan i’r dref i ddechrau’r orymdaith i mewn i Gei Newydd. Yn arwain oedd y tri dyn gyda’r gaseg, yna’r dynion, ac yn dilyn bechgyn dros 12 oed. Pob un yn gwisgo mwgwd dros eu hwynebau rhag i neb eu hadnabod.

Mae Myra yn cofio bod ei thad i ffwrdd ar y môr ym 1887, gan adael dim ond hi a’i mam yn y tŷ. Dywedwyd wrthi, os oedd hi eisiau gweld yr orymdaith, a oedd yn mynd heibio eu cartref, roedd yn rhaid iddi fod yn dawel a sicrhau nad oedd unrhyw un yn ei gweld. Yna fe wnaeth ei mam gloi’r drysau i atal y dynion rhag mynd mewn i’r tŷ.

Aeth y parti mewn i bob tafarn, siopau mawr a thai teuluoedd cyfoethog i ofyn am arian i’r tlodion. Pe byddent yn gwrthod neu ddim yn rhoi llawer, byddai’r parti yn gorfodi eu ffordd i mewn i’r adeilad ac yn cymryd unrhyw beth yr oeddent eisiau.

Gwelodd Myra y parti yn mynd heibio ei thŷ, o du ôl y llenni, gan wneud yn siŵr ei bod yn dawel, a heb ei gweld. Pe byddent yn ei gweld dywedodd y fam y byddent yn ceisio torri mewn i’r tŷ.

 

 

Mae Calennig yn draddodiad Cymreig arall, lle mae plant yn mynd o ddrws i ddrws ar Ddydd Calan, hyd at ganol dydd, yn canu dymuniadau da am y flwyddyn i ddod ac yn cael calennig yn gyfnewid. Byddai’r rhain naill ai’n fwyd neu’n arian.

Un gân a ganwyd yng nghanolbarth Cymru oedd:

Blwyddyn Newydd Dda i chi
Ac i bawb sydd yn y tŷ
Dyma fy nymuniad i
Blwyddyn Newydd Dda i chi

 

Ni chaniataodd rhieni Margaret Davies iddi fynd allan i hel Calennig, ond mae’n cofio plant yn galw yn ei thŷ ac yn derbyn ceiniog neu ddarn o fara.

Tra bod D.J. Morgan o Abermeurig, yn cofio mynd am y tro cyntaf gyda’i fam a’i pedair chwaer. Roeddent yn deffro am 5yb i fynd o amgylch y ffermydd cyfagos. Mae’n cofio taw’r fferm orau iddo ymweld â hi oedd Mrs Griffiths, lle cawsant ddarn o gacen am ganu, a chael darn arall iddynt fynd adref gyda nhw.

 

 

Mae Jack Poole yn cofio codi ar doriad y wawr a mynd yn syth i’r tŷ pellaf yn y pentref a gweithio ei ffordd yn ôl, waeth beth oedd y tywydd. Roedd pawb yn mwynhau ac yn canu penillion wrth bob drws.

Mae Jack yn cofio gweld gwraig weddw a’i phum plentyn yn mynd o gwmpas yn gofyn am Galennig gyda bagiau ar eu cefnau. Roeddent yn casglu bwyd megis bara neu gaws. Cariai pob plentyn lwyth ar ei gefn.

Gwrandewch ar Jack yn adrodd yr adnod yr arferai ei hadrodd:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae’r recordiadau sain yn rhan o gasgliad hanes llafar Llyfrgell Ceredigion, ac mae modd gwrando arnynt yma yn y Llyfrgell drwy apwyntiad.

 

Trawsgrifiad: Myra Evans
Wel, dewiswyd gŵr tal i gludo’r pen ceffyl ar ysgwyddau i arwain yr orymdaith ac roedd dau ddyn arall, un bob ochr iddo, yn ei helpu i gerdded yng nghanol y ffordd. Roedd un ohonynt yn cymryd gofal o’r pwrs lledr mawr oedd ganddo i gadw’r arian gawsent, ar llall yn rhigymwr da i geisio rhoddion o arian a gwin a theisennau wrth ŵr y siop neu rywun cyfoethog. Roedd y pen ceffyl a lliain gwyn drosto, wedi addurno’r llygaid a chlustiau lledr a safn rhubanau o bob lliw, coch, melyn a glas. Roedd y rhosynnau yn goch pan welais i’r pen ar rhibannau yn rhydd yn hongian dros y gwddf o bob lliw.

Trawsgrifiad: Mr Jack Poole
A oeddan ni gorfod canu neu wneud rhyw ffras wrth bob drws, fel enghraifft
Dydd Calan yw hi heddiw
Rwy’n dyfod ar eich traws
I ofyn am y geiniog
Neu doc o fara a chaws
O peidiwch a diraenu
Na newid dim o’ch gwedd
Cyn daw dydd calan nesa
Bydd llawer yn eu bedd
Ac wedyn os byddech chi mewn brys i fynd, byddech chi yn dweud
Calennig yn gyfan ar fora dydd Calan, unwaith, dwywaith, tair gwaith
ac wedyn Blwyddyn Newydd Dda

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog