Blog

Postiwyd - 15-04-2019

Casgliadau

Cenhadon i Tsieina: Llythyrau Timothy a Mary Richard

Eleni mae’n gan mlynedd ers marwolaeth Dr Timothy Richard, un o genhadon amlycaf y Bedyddwyr. Yn enedigol o Ffaldybrenin, ger Llambed, mae Richard wedi’i ddisgrifio fel ‘un o’r cenhadon mwyaf a anfonwyd gan unrhyw ran o’r Eglwys Gristionogol i China’. Cafodd ei benodi’n Ysgrifennydd y gymdeithas a ddaeth i’w henwi yn Gymdeithas Llenyddiaeth Gristnogol i Tsieina, bu’n Ganghellor i’r hyn a ddaeth wedi hynny yn Brifysgol Shansi, fe’i gwnaed yn Fandarin o’r Radd Uchaf gan Lywodraeth Tsieina ac fe’i anrhydeddwyd yn aelod o Urdd y Ddraig Ddwbl. Cymaint oedd ei ddylanwad fel iddo gael ei ddweud y ‘bu ganddo fwy o rym gwleidyddol na’r un Cymro heblaw am David Lloyd George’ a bod enw ‘Li Timotai’ yn hysbys ac yn cael ei barchu ledled Tsieina.

 

 

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn nodi’r canmlwyddiant  gyda chyflwyno 32 o lythyrau a ysgrifennwyd gan Timothy a’i wraig, Mary, at ei fam, Eleanor, yn Ffaldybrenin. Mae’r llythyrau wedi’u digido yn arbennig a bellach ar gael i’w darllen ar-lein am y tro cyntaf.

 

Timothy Richard oedd yr ieuengaf o naw o blamt a aned i Eleanor a Timothy Richard o Danyresgair, Ffaldybrenin. Cafodd ei fedyddio yn 1859, pan oedd tua 14 oed, a bu’n aelod o Eglwys y Bedyddwyr yng Nghaeo. Aeth i Goleg y Bedyddwyr yn Hwlffordd yn 1865 ac fe’i anfonwyd yn genhadwr i Tsieina gan Gymdeithas Genhadol y Bedyddwyr yn 1869.

 

Dylanwad Timothy Richard yn ddiweddarach yn ei fywyd sy’n rhoi arwyddocad arbennig i’r dogfennau hyn, ond maent yn gofnod o’i brofiadau personol fel cenhadwr, a’r heriau y byddai nifer fawr o genhadon eraill wedi’u wynebu wrth deithio i rannau eraill o’r byd yn ystod y 19eg ganrif.

 

Wedi’i hysgrifennu rhwng Chwefror 1878 a Mai 1884, mae’r naw llythyr cyntaf yn perthyn i gyfnod cynnar ei genhadaeth yn Tsieina. Yn yr wyth mlynedd rhwng cyrraedd Shanghai a’r cynharaf o’r llythyrau, roedd Shandong a Shansi, y taleithiau ble yr oedd wedi’i leoli, wedi dioddef newyn enbyd a achosodd filiynau o farwolaethau. Ymateb Richard oedd i drefnu cymorth i’r dioddefwyr, a llwyddodd i godi miloedd o bunnoedd tuag at yr achos.

 

 

Mewn llythyr at ei fam yn Hydref 1882, ceisiodd Timothy Richard gyfleu maint Tsieina yn ddaearyddol a’r her roedd yn ei wynebu fel un o’r ychydig genhadon Cristnogol yno:

 

‘Meddyliwch am Gymru. Mae llawer heb fod allan o’r swydd y ganwyd hwynt. Mae holl Gymru yn lle nid bychan. Meddyliwch am ddeg Cymru ie am gant Cymru ie a tri chant Cymru un ar ol y llall dyna’r fath le eang yw China. Pa faint o genhadon sydd yn yr holl le? Nid oes yma ddigon o bobl i osod un cenhadwr mewn lle mor eang a Chymru. Meddyliwch fod ond un pregethwr yn Nghymru a chwi a ellwch feddwl i raddai mor lleied yw y llafurwyr yn y wlad eang hon. Gweddiwch lawer drosom – Yr ydym yn aml mewn peryglon. Etto diolchwch i Dduw am ei fawr drugareddau yn ein gwared yr holl amser er pan y deuthym yma.’

 

Mae’r llythyrau yn dangos yn eglur ei argyhoeddiad a’i ymroddiad i’r genhadaeth, yr aberthau a wnaed a’r peryglon a wynebant fel teulu. Treuliai gyfnodau hir oddi wrth ei wraig Mary a’u merched, yn ymweld â’r eglwysi gwasgaredig ac yn dosbarthu llenyddiaeth Gristnogol.  Pan yn ysgrifennu ar 17 Mai 1884, roedd wedi derbyn newydd am enedigaeth ei bedwaredd merch ac mae’n nodi mai dyma’r trydydd tro iddo orfod gadael adref ar adeg pan oeddynt yn disgwyl plentyn. Dri mis yn ddiweddarach, mae’n nodi nad oedd Mary wedi gwella’n llwyr ers yr enedigaeth, ac nad oedd y plentyn yn iach ychwaith, a’i fod yn disgwyl cael dychwelyd adref ymhen tair wythnos.

 

Mae’r casgliad o lythyrau yn cynnwys dau a ysgrifennwyd (yn Saesneg) gan Mary Richard i’w mam-yng-nghyfraith. Roedd Mary (née Martin) wedi teithio i Tsieina gyda’r Genhadaeth Bresbyteraidd Unedig, ac yno y gwnaeth Timothy a hithau gyfarfod. Priodwyd hwy yn 1878. Yn ei llythyrau, mae Mary hefyd yn rhannu ei hargyhoeddiad, ei chefnogaeth i Timothy, ond hefyd ei hiraeth am deulu a chyfeillion:

 

… it is now 7 years since I said goodbye to all the dear home friends. I often wish I could see you to tell you how happy your son Timothy has made me. God is very good to us. We and our children enjoy very good health. Out little girls are a great joy to us. Ella & Mary still pray in Chinese not knowing enough English. They always remember grandma in Wales.’

 

Yng ngwanwyn 1885, gwnaeth Timothy Richard a’i teulu y siwrne yn ôl i Gymru. Ysgrifennwyd 23 o’r llythyrau rhwng Ebrill 1885  a Mai 1886. Roeddynt wedi’u hanfon o amryw ddinasoedd a threfi yn Lloegr, yr Alban a Chymru wrth i Timothy deithio i roi cyflwyniadau ar y gwaith cenhadol yn Tsieina i eglwysi a cholegau. Roedd y teulu i ddychwelyd i Tsieina i barhau’r gwaith yn hydref 1886.

 

Gallwch weld y llythyrau ar-lein trwy Syllwr Casgliadau’r Llyfrgell.

 

Dr Dafydd Tudur

Pennaeth Mynediad Digidol

 

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog