Tag Archives: Wicipedia

Tywysogion Hynafol a Beirdd Modern: Gweithiau David Harries

Casgliadau / Cerddoriaeth / Collections / Derbynion newydd - Postiwyd 11-01-2021

Cynhyrchodd David Harries, un o gyfansoddwyr blaenaf y 20fed ganrif, catalog amrywiol ac unigryw yn ystod ei gyrfa hir. Roedd ysbrydoliaeth Harries yn dod yn bennol o’i gwreiddiau Cymreig, a adlewyrchir hwn yn ei gyfansoddiadau, sy’n cynnwys agweddau o farddoniaeth a chaneuon gwerin Gymreig yn ogystal â chyfeirio dylanwadau ehangach fel chwedloniaeth Groeg.

Ganwyd David Harries yn 1933 a gafodd ei fagu yn Sir Benfro cyn astudio cerddoriaeth yn Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, a graddiodd yn 1954. Aeth ymlaen i ddysgu yn y Coleg Cerdd a Drama Cymru lle ddaeth yn Bennaeth Cyfansoddi yn 1985, a pharhaodd i ysgrifennu cyfansoddiadau tan y 1990au. Mor gynnar â’r 1950au roedd ei waith siambr a cherddorfaol yn dangos amrywiaeth o ddylanwadau cerddorol, yn cynnwys ei Opws 1, ‘Introduction (Quasi Notturno) and Allegro Scherzoso for String Quintet’ (1952) a ymgorfforodd y caneuon gwerin draddodiadol ‘Hun Gwenllian’ a ‘Hela’r ‘Sgyfarnog’. Mae ei diddordeb mewn hanes a chwedloniaeth hefyd yn amlwg yn y cyfansoddiadau cynharach hyn, gyda’i Opws 3, ‘Incidental Music to Antigone’ (1953) yn seiliedig ar y ddrama 1944 ‘Antigone’ gan Jean Anouilh, sef addasiad o waith Sophocles.

Yn ogystal â sgoriau offerynnol, ysgrifennodd Harries nifer o weithiau ar gyfer llais a phiano, a chyfansoddwyd llawer ohonynt fel dehongliadau o gerddi. Yn benodol, mae beirdd Eingl-gymreig yr 20fed ganrif yn ymddangos yn ei waith. Mae ei Opws 10, ‘Canticle for Voice and Piano: Words by Twentieth Century Anglo-Welsh Poets’ (1956-1961) yn cynnwys alawon yn seiliedig ar eiriau o’r cerddi ‘Lie Still, Sleep Becalmed’ gan Dylan Thomas, a ‘When I Was a Child’ gan R. S. Thomas, ymysg eraill. Mae’n amlwg parhaodd y diddordeb hwn trwy gydol gyrfa Harries, ond ni ddefnyddiodd geiriau beirdd Cymreig yn unig. Defnyddiwyd hefyd gweithiau’r bardd Bengali o ddiwedd y 19eg ganrif/dechrau’r 20fed ganrif, Rabindranath Tagore, yn ei Opws 65, ‘Gitanjali Song Offerings: Six Poems of Rabindranath Tagore for Soprano & Chamber Orchestra’ (1993).

Ond o bosib y mwyaf deniadol o weithiau Harries yw’r rhai sy’n dod ag elfennau canoloesol i fywyd. Mae’r casgliad yn cynnwys sawl darn wedi eu cyfansoddi ar gyfer cerddorfa lawn, ond yr amlycaf ohonynt yw’r sgôr cerddorfaol Opws 48, ‘Princes of Gwynedd: Symphonic Impressions’, a chomisiynwyd ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Caernarfon yn 1979. Mae nodyn sydd wedi’i gynnwys gyda’r casgliad yn esbonio bod y gwaith wedi’i drefni mewn pedwar rhan er mwyn cyfleu argraff gerddorol o bedwar tywysog canoloesol o Wynedd: Maelgwn Gwynedd (a bu farw 547); Cadwaladr Fendigaid (664); Owain Gwynedd (1170); a Llywelyn ap Gruffydd (1282). Fel ysbrydoliaeth, defnyddiodd Harries dyfyniadau o awduron a beirdd canoloesol bron-gyfoes i adeiladu bob darn, yn cynnwys gweithiau Gildas, Sieffre o Fynwy, Gwalchmai ap Meilyr, a Gruffudd ab yr Ynad Coch. Mae’r defnydd dychmygus hwn o destunau canoloesol yn dod â’r tywysogion hynafol hyn i fywyd maen ffordd unigryw a chreadigol.

 

 

Mae creadigrwydd yn rhedeg trwy dudalennau cyfansoddiadau Harries, a adlewyrchir hyn yn ei arddull ysgrifennu. Mae ei ddrafftiau o sgoriau yn llawn sgriblo, nodiadau, a dwdlau sy’n aml yn darlunio pwynt cerddorol – er enghraifft, mae un o’r llawysgrifau Opws 48 (David Harries Music Manuscripts, 5/3) wedi’i addurno gyda braslun o flaidd yn swnio, i arwyddo diwedd y darn.

Mae llawysgrifau cerddorol David Harries yn dangos creadigrwydd ac ehangder cyfansoddi dros bum degawd. Efallai yn fwy na dim arall, mae’r casgliad yn dangos sut mae dylanwadau ac ysbrydoliaeth o lenyddiaeth Gymreig yn gallu cael eu defnyddio i greu darnau o gelf gerddorol.

Gellir gweld y catalog llawn ar Gatalog Archifau a Llawysgrifau’r Llyfrgell. 

 

Lucie Hobson
Archifydd Dan Hyfforddiant

Gwobr Barddoniaeth Mewn Iaith Geltaidd Michael Marks

Casgliadau / Collections - Postiwyd 18-12-2020

Llongyfarchiadau mawr i Rhys Iorwerth ar ennill Gwobr Barddoniaeth Mewn Iaith Geltaidd Michael Marks. Dyfarnwyd y wobr iddo ar nos Lun, 14 o Ragfyr, yn ystod achlysur rhithwir o’r Llyfrgell Brydeinig yn Llundain – a nifer o leoliadau eraill – am ei bamffled carthen denau.

Er bod gwobrau barddoniaeth Michael Marks yn adnabyddus ym myd cyhoeddi Saesneg dyma’r ail dro yn unig i’r wobr Geltaidd gael ei dyfarnu. Noddir y gwobrau gan y Michael Marks Charitable Trust a chadeirydd yr ymddiriedolaeth, Marina, Y Foneddiges Marks sydd y tu ôl i’r syniad o wobr am farddoniaeth yn yr ieithoedd Celtaidd. Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn falch o fod yn rhan o drefniadau’r wobr hon.

 

 

Meddai’r Prifardd Dafydd Pritchard am ddwy o’r cyfrolau: ‘Roedd Dy Galon Ofalus/Your Careful Heart, gan Elinor Wyn Reynolds, a carthen denau, gan Rhys Iorwerth, yn bamffledi o safon uchel o ran cynnwys a diwyg. Gobeithio y bydd cyhoeddiadau o’r fath yn ysgogiad i ragor o feirdd a gweisg fynd ati i gynhyrchu rhagor o ddeunydd yn y cyfrwng cyffrous hwn. Mae Rhys Iorwerth yn enillydd teilwng tu hwnt.

Mae’n dda gweld gwasg Y Stamp yn dod i’r brig unwaith eto eleni. Tybed oes yna feirdd a chyhoeddwyr arloesol eraill sydd am fentro i fyd cyhoeddi pamffledi barddoniaeth yn y flwyddyn newydd? Bydd manylion cystadleuaeth 2020-21 i’w gweld yn Gymraeg ar wefan y Wordsworth Trust cyn bo hir.

Traddodiadau Blwyddyn Newydd yng Nghymru

Darganfod Sain - Postiwyd 16-12-2020

Wrth ddigido recordiadau sain mae’r tîm Datgloi Ein Treftadaeth Sain wedi darganfod rhai cyfweliadau coll gan bobl yn siarad am atgofion eu plentyndod, nôl ar ddiwedd y 1800au a dechrau’r 1900au megis eu dyddiau ysgol, bywyd teuluol, cymunedau a thafodiaith leol. Trwy arbed y recordiadau hyn rydym yn caniatáu i genedlaethau’r dyfodol glywed ein gorffennol a dysgu am ein hanes.

Mae Cymru yn wlad sydd ag amrywiaeth o arferion a thraddodiadau sy’n rhan bwysig o’n diwylliant a’n hanes. Un o’r rhain yw traddodiad y Flwyddyn Newydd.

Mae straeon am arferion lleol o’r 19eg ganrif yn cael eu hadrodd, er enghraifft ‘Y Fari Lwyd’. Arferiad gwerin ganoloesol, gyda’r pwrpas o gasglu arian i’r tlawd a’r digartref i wneud iawn am y diffyg cefnogaeth gan y llywodraeth. Enwebwyd person tal i arwain, gan ddal penglog y ceffyl wedi’i wneud o bren, gyda dau arall y tu ôl i ddal yr offrymau a gasglwyd.

Gwrandewch ar Myra Evans yn disgrifio’r Fari Lwyd yng Nghei Newydd:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae Myra Evans yn cofio gweld Y Fari Lwyd yng Nghei Newydd ym mis Ionawr 1887, dyma un o’r golygfeydd olaf o’r Fari Lwyd yn yr ardal.

Dywedodd Myra fod parti Y Fari Lwyd yn cyfarfod y tu allan i’r dref i ddechrau’r orymdaith i mewn i Gei Newydd. Yn arwain oedd y tri dyn gyda’r gaseg, yna’r dynion, ac yn dilyn bechgyn dros 12 oed. Pob un yn gwisgo mwgwd dros eu hwynebau rhag i neb eu hadnabod.

Mae Myra yn cofio bod ei thad i ffwrdd ar y môr ym 1887, gan adael dim ond hi a’i mam yn y tŷ. Dywedwyd wrthi, os oedd hi eisiau gweld yr orymdaith, a oedd yn mynd heibio eu cartref, roedd yn rhaid iddi fod yn dawel a sicrhau nad oedd unrhyw un yn ei gweld. Yna fe wnaeth ei mam gloi’r drysau i atal y dynion rhag mynd mewn i’r tŷ.

Aeth y parti mewn i bob tafarn, siopau mawr a thai teuluoedd cyfoethog i ofyn am arian i’r tlodion. Pe byddent yn gwrthod neu ddim yn rhoi llawer, byddai’r parti yn gorfodi eu ffordd i mewn i’r adeilad ac yn cymryd unrhyw beth yr oeddent eisiau.

Gwelodd Myra y parti yn mynd heibio ei thŷ, o du ôl y llenni, gan wneud yn siŵr ei bod yn dawel, a heb ei gweld. Pe byddent yn ei gweld dywedodd y fam y byddent yn ceisio torri mewn i’r tŷ.

 

 

Mae Calennig yn draddodiad Cymreig arall, lle mae plant yn mynd o ddrws i ddrws ar Ddydd Calan, hyd at ganol dydd, yn canu dymuniadau da am y flwyddyn i ddod ac yn cael calennig yn gyfnewid. Byddai’r rhain naill ai’n fwyd neu’n arian.

Un gân a ganwyd yng nghanolbarth Cymru oedd:

Blwyddyn Newydd Dda i chi
Ac i bawb sydd yn y tŷ
Dyma fy nymuniad i
Blwyddyn Newydd Dda i chi

 

Ni chaniataodd rhieni Margaret Davies iddi fynd allan i hel Calennig, ond mae’n cofio plant yn galw yn ei thŷ ac yn derbyn ceiniog neu ddarn o fara.

Tra bod D.J. Morgan o Abermeurig, yn cofio mynd am y tro cyntaf gyda’i fam a’i pedair chwaer. Roeddent yn deffro am 5yb i fynd o amgylch y ffermydd cyfagos. Mae’n cofio taw’r fferm orau iddo ymweld â hi oedd Mrs Griffiths, lle cawsant ddarn o gacen am ganu, a chael darn arall iddynt fynd adref gyda nhw.

 

 

Mae Jack Poole yn cofio codi ar doriad y wawr a mynd yn syth i’r tŷ pellaf yn y pentref a gweithio ei ffordd yn ôl, waeth beth oedd y tywydd. Roedd pawb yn mwynhau ac yn canu penillion wrth bob drws.

Mae Jack yn cofio gweld gwraig weddw a’i phum plentyn yn mynd o gwmpas yn gofyn am Galennig gyda bagiau ar eu cefnau. Roeddent yn casglu bwyd megis bara neu gaws. Cariai pob plentyn lwyth ar ei gefn.

Gwrandewch ar Jack yn adrodd yr adnod yr arferai ei hadrodd:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae’r recordiadau sain yn rhan o gasgliad hanes llafar Llyfrgell Ceredigion, ac mae modd gwrando arnynt yma yn y Llyfrgell drwy apwyntiad.

 

Trawsgrifiad: Myra Evans
Wel, dewiswyd gŵr tal i gludo’r pen ceffyl ar ysgwyddau i arwain yr orymdaith ac roedd dau ddyn arall, un bob ochr iddo, yn ei helpu i gerdded yng nghanol y ffordd. Roedd un ohonynt yn cymryd gofal o’r pwrs lledr mawr oedd ganddo i gadw’r arian gawsent, ar llall yn rhigymwr da i geisio rhoddion o arian a gwin a theisennau wrth ŵr y siop neu rywun cyfoethog. Roedd y pen ceffyl a lliain gwyn drosto, wedi addurno’r llygaid a chlustiau lledr a safn rhubanau o bob lliw, coch, melyn a glas. Roedd y rhosynnau yn goch pan welais i’r pen ar rhibannau yn rhydd yn hongian dros y gwddf o bob lliw.

Trawsgrifiad: Mr Jack Poole
A oeddan ni gorfod canu neu wneud rhyw ffras wrth bob drws, fel enghraifft
Dydd Calan yw hi heddiw
Rwy’n dyfod ar eich traws
I ofyn am y geiniog
Neu doc o fara a chaws
O peidiwch a diraenu
Na newid dim o’ch gwedd
Cyn daw dydd calan nesa
Bydd llawer yn eu bedd
Ac wedyn os byddech chi mewn brys i fynd, byddech chi yn dweud
Calennig yn gyfan ar fora dydd Calan, unwaith, dwywaith, tair gwaith
ac wedyn Blwyddyn Newydd Dda

Cred mewn Cynydd

Casgliadau / Sgrin a Sain - Postiwyd 14-12-2020

Mae’n annhebygol y byddai ffilm sy’n hyrwyddo ysbyty heddiw yn dangos i chi ystafell y boeler neu’r tanc septig (oni bai bod gan y ddau gymwysterau gwyrdd chwyldroadol) ond mae’r ddau yn ymfalchïo yn eu lle, ynghyd â’r peirianwyr lleol, yr adran pelydr-X a ward mamolaeth Llandinam, mewn ffilm c.1942 yn apelio am arian ar gyfer Ysbyty Cenhadol Cymru Bryniau Casia yn Shillong yn nwyrain India.
Os hoffech wylio Shillong Hospital (gyda chaniatâd yr Eglwys Bresbyteraidd yng Nghymru) cysylltwch, os gwelwch yn dda, â gofyn@llgc.org.uk.

Yn yr un modd, mae Cardiff Royal Infirmary – please give generously yn darparu lluniau manwl o odro yn y Pentrebane Dairy, Sain Ffagan, sy’n cynhyrchu’r llaeth Gradd A a gyflenwir i’r ysbyty. Mae yna hefyd siotiau yn dangos bwtsierdy’r ysbyty, ei offer cynhyrchu dŵr soda a rhew a’i beiriannau torri bara a phlicio tatws, pob arloesedd modern ym 1937 pan oedd yr ysbyty’n apelio am arian ar gyfer estyniad newid.

Ar gael i’w weld ar-lein ar y BFI Player: https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-cardiff-royal-infirmary-please-give-generously-1937-online

 

 

Mae agweddau anfeddygol a meddygol yr ysbytai yn cael sylw cyfartal, gan ddangos i gyfranwyr ariannol i ble mae eu harian yn mynd a phwysleisio pa mor bwysig yw cyfleusterau modern – ym mhob maes – ar gyfer iechyd a lles cleifion a staff.

Ond ai balchder cyn cwympo yw balchder mewn cynnydd? Mae pandemig byd-eang Covid, sy’n cyd-daro â’r cynnydd mewn eithafiaeth asgell dde, newid yn yr hinsawdd a phrotestiadau Black Lives Matter, wedi arwain at ailarchwiliad eang o bopeth sydd efallai wedi’i gymryd yn ganiataol hyd yma. Mae ffilmiau’r Archif yn adlewyrchu hanes yr amseroedd pryd saethwyd nhw – yn ddaearyddol, economaidd, cymdeithasol a diwylliannol – lle saethwyd y ffilm – ac felly maent mor agored i’w hail-werthuso ag unrhyw beth arall.

Roedd David Lloyd George, prif weinidog Prydain (1916-22), yn frwd dros ddatblygiad modern, mecanyddol ac fe’i gwelwn ar ei fferm ‘Bron-y-de’ yn Churt, Surrey, yn rhoi prawf ar ddau beiriant enfawr ym 1938. Gan ei fod yn gynhyrchydd mêl ac afalau, efallai y byddai wedi dod i edifarhau y math o gynnydd y cyfrannodd peiriannau o’r fath ato: ffermio diwydiannol.

Gweler Rotatiller a Caterpillar Tractor – Oct. and Nov. 1938 ar-lein ar y BFI Player:
https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-rotatiller-and-caterpillar-tractor-oct-and-nov-1938-1938-online

 

 

Bu petrol “Motor Spirit” Cory yn hwb i’r defnydd o beiriannau trwm fel rhain, ac i’r cynnydd ym mherchnogaeth ceir, ac mae’r ffilm hyrwyddo Energy (1935) – gyda rhyng-deitlau Saesneg a Sbaeneg – yn dathlu glofeydd y cwmni yn ne Cymru a’i burfeydd olew ledled y byd. Bu tanwydd ffosil Cory’s yn hwb i gadw olwynion y byd diwydiannol i droi, ond mae’r pris am ddefnyddio tanwydd o’r fath yn cael ei dalu heddiw.

Ar gael i’w weld ar-lein ar y BFI Player: https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-energy-1935-online

 

 

Anaml y defnyddiwyd ‘ma bach yn brydferth/small is beautiful’ fel is-bennawd ar gyfer cynnydd yn y byd diwydiannol ac mae’r Archif yn diogelu llawer o ffilmiau sy’n mawrygu campau enfawr o goncrit, o wneud dur, o ddyfeisgarwch dynol, o lanast amgylcheddol. Mae ffilm Jack Howells’ Mine Shaft Sinking yn olrhain gwneud “twll rhyfeddol yn y ddaear” – siafft 4 yng Nglofa Cynheidre, ger Llanelli. Dangosir y gwaith yn fanwl ac mae’r sylwebaeth yn rhoi ystadegau concritio syfrdanol y prosiect.

Os hoffech wylio’r ffilm hon cysylltwch, os gwelwch yn dda, â gofyn@llgc.org.uk.

Mae galw mawr am y Frenhines ar achlysur agor cynlluniau diwydiannol mawr fel hyn. Ar 26 Hydref 1962 roedd hi yn Llanwern, Casnewydd, ar gyfer agoriad Spencer Works newydd Richard Thomas a Baldwins, a recordiwyd yn y ffilm A Great Day. Mae’r Araith Croeso gan RTB yn cyfeirio at gael gwared ar 40 milltir o wrychoedd, defnyddio 10 miliwn o frics, gosod 39 milltir o drac rheilffordd, adeiladu 27 milltir o ffordd. Mae’n swnio’n debyg, ond ar raddfa lai, i’r cwympo coetir a gwrychoedd hynafol a cholli gwarchodfeydd natur a SSSIs ar gyfer datblygiad HS2, a hynny yn ei dro siŵr o fod yn debyg i raddfa’r difrod amgylcheddol a achoswyd er mwyn creu rhwydwaith rheilffyrdd gwreiddiol y DU (a gychwynnwyd, fel HS2, i wasanaethu buddiannau busnes). Chwarae teg iddo, mae cynrychiolydd RTB yn mynd ymlaen i nodi, “yn yr holl gynnwrf a’r dwndwr hwn, mae adar gwyllt ac elyrch wedi gwrthod gadael yr ardal ac rydym yn gadael ychydig o byllau ar y safle er eu mwynhad arbennig nhw a’n pleser ein hunain.”

Ar gael i’w weld ar-lein ar y BFI Player: https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-a-great-day-1962-online

 

 

Gweler hefyd Port Talbot’s Royal Day sydd yn achlysur mawr ym mhob ystyr. Ar gael i’w weld ar-lein ar y BFI Player:
https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-port-talbots-royal-day-1970-online

Fel yr adar gwyllt ac elyrch Casnewydd, mae draenogod yn fach ac yn hardd ac angen help. Maent yn dirywio mewn ardaloedd gwledig a threfol am amryw o resymau a achoswyd gan fodau dynol, felly rydym yn falch o gael cofnod hudolus o un a ffilmiwyd gan y ffermwr Ion Trant, ym Mhowys – A Prickly Visitor at Maesmawr Hall, Welshpool. Fe’i gwelir wedi cyrlio i fyny, mewn siot agos, ac yn cael ei annog i ymagor trwy chwifio ŵy wedi’i ferwi o dan ei drwyn.

Ar gael i’w weld ar-lein ar y BFI Player: https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-a-prickly-visitor-at-maesmawr-hall-welshpool-1956-online

 

 

Mary Moylett, Catalogydd (Ffilm) Archif Sgrin a Sain

Dathlu Planet yn 50

Collections - Postiwyd 08-12-2020

Yn Nhachwedd 2020, dathlodd Planet: The Welsh Internationalist, y cylchgrawn gwleidyddol a diwylliannol Cymreig, hanner canrif ers cyhoeddi ei rifyn cyntaf. Sefydlwyd y cylchgrawn yn 1970 gan yr awdur, newyddiadurwr a’r ysgolhaig, Ned Thomas, ac y mae’n parhau hyd heddiw i gynnig fforwm bywiog, unigryw ar gyfer trafodaethau ar wleidyddiaeth a diwylliant Cymreig drwy’r Saesneg.

Cafodd y cylchgrawn ei gyhoeddi yn wreiddiol pob deufis o gartref Ned Thomas yn Llangeithio, cyn symud i Aberystwyth yn y pen draw. Fe’i sefydlwyd yn dilyn y penderfyniad i drosglwyddo ffwythiant The Arts Council of Great Britain in Wales i Gyngor Celfyddydau Cymru yn 1967 i ddarparu gwagle ar gyfer trafodaethau am Gymru yn y Saesneg. Roedd gwleidyddiaeth y cylchgrawn yn goleddfu tua’r chwith, ac y mae wedi darparu llwyfan i weithiau ar amrywiaeth eang o destunau megis annibynniaeth, ecoleg a newid hinsawdd, cymdeithaseg, lleiafrifoedd ac ieithoedd lleiafrifol, a llenyddiaeth Eingl-gymreig. Mae’r cylchgrawn wedi’i gyhoeddi yn rheolaidd ers 1970, ar wahân i seibiant dros dro rhwng 1979 ac 1985 pan gafodd ei ail-lansio. Erbyn hyn, mae 240 rhifyn wedi’i gyhoeddi o dan olygyddiaeth Ned Thomas, John Barnie, Helle Michelson, Jasmine Donahaye a’r golygydd presennol Emily Trehair.

 

 

Cafodd archif Planet ei adneuo i’r Llyfrgell Genedlaethol gan Ned Thomas yn ystod yr 1970au, a chafodd ei droi’n rhodd yn 1991. Derbyniwyd rhoddion pellach yn 2010 a 2015, a phrynwyd casgliad o lythyrau John Tripp o’i gyfnod fel golygydd llenyddol yn 1988. Mae’r archif yn cynnwys copiau argraffu ar gyfer rhifynnau 1-36, gan gynnwys erthyglau teipysgrif, gwaith celf a phroflenni, ynghyd â sawl cyfres o ohebiaeth, gan gynnwys llythyrau gan nifer o lenorion Cymreig ac Eingl-gymreig, megis Dannie Abse, R. S. Thomas, Gwynfor Evans, Meic Stephens, Jan Morris a Kate Roberts, ymysg nifer helaeth o unigolion adnabyddus arall.

Os hoffech glywed mwy am Planet – sut mae’r cyhoeddiad wedi newid, beth sydd heb, a pham bod cylchgrawn â’r isdeitl  ‘The Welsh Internationalist’ yn bwysicach ac yn fwy perthnasol heddiw nac erioed o’r blaen – ymunwch â Ned Thomas ac Emily Trehair mewn sgwrs â’r awdur Mike Parker yn nigwyddiad arlein nesaf y Llyfrgell ar ddydd Mawrth 8 Rhagfyr am 5:30pm.

400 mlwyddiant Beibl 1620

Casgliadau / Collections - Postiwyd 23-11-2020

Eleni rydym yn dathlu 400 mlwyddiant un o gerrig milltir cyhoeddi yn y Gymraeg, sef Beibl 1620. Yr argraffiad cyntaf o ran sylweddol o’r Ysgrythur yn yr iaith oedd Testament Newydd William Salesbury, a gyhoeddwyd ym 1567. Dilynwyd hwn gan gyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan ym 1588. Pam felly cyhoeddi fersiwn newydd mor fuan wedyn? Roedd sawl rheswm am hyn. Doedd William Morgan ddim yn gwbl fodlon gyda fersiwn 1588, a oedd yn cynnwys nifer o wallau argraffu. Hefyd, yn y cyfamser roedd Beibl Awdurdodedig y Brenin Iago wedi’i gyhoeddi yn Saesneg ym 1611. Cafodd y cyfieithiad Saesneg hwn ddylanwad sylweddol yng Nghymru, er nad oedd y cyfieithwyr yn gaeth iddo wrth baratoi Beibl Cymraeg 1620.

Mae Beibl 1620 yn cael ei nabod fel Beibl Richard Parry, Esgob Llanelwy, ond y dyn a oedd yn bennaf gyfrifol am y gwaith oedd Dr. John Davies, Rheithor Mallwyd, ac awdur nifer o lyfrau pwysig, gan gynnwys y gramadeg Cymraeg Antiquae linguae Britannicae … rudimenta a’r geiriadur Cymraeg-Lladin Dictionarium duplex. Cyn symud i Fallwyd roedd John Davies wedi byw yn yr un ty â William Morgan yn Llanelwy a chydweithio ag ef ar fersiwn ddiwygiedig o’r Testament Newydd.

 

 

Mae Beibl 1620 yn diwygio iaith y fersiwn gynharach, gan ei gwneud yn fwy tebyg i’r ynganiad llafar. Mae hefyd yn cynnwys dros 2,000 o eiriau newydd. Er iddo gael ei gyhoeddi fel Beibl mawr ar gyfer y pulpud, cyhoeddwyd argraffiad llai ohono ddegawd yn ddiweddarach, sef “Beibl Bach” 1630, a oedd yn fforddadwy i bobl cyffredin ei brynu a’i ddarllen yn eu cartrefi. Fersiwn 1620 oedd y Beibl a ddefnyddiwyd gan bobl Cymru tan ail hanner yr ugeinfed ganrif a thu hwnt.

Oherwydd amgylchiadau’r flwyddyn hon nid oedd modd cynnal arddangosfa yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 2020 i ddathlu’r 400 mlwyddiant, ond mae yna fwriad i’w chynnal yn 2021. Yn y cyfamser mae’r Llyfrgell wedi cynnal cyfres o ddarlithoedd arlein gan ysgolheigion blaenllaw i drafod gwahanol agweddau ar hanes y Beibl yng Nghymru.

Timothy Cutts
Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Y Cymry yng Nghanada

Darganfod Sain - Postiwyd 17-11-2020

Yn ystod y 70au cynnar comisiynodd Llywodraeth Canada bobl i gasglu gwybodaeth am amrywiol genhedloedd a oedd yn byw yn y wlad. Am dri mis yn ystod 1974, bu Glenys James yn ymchwilio i hanes y Cymry a ymfudodd i Ganada o Batagonia. Yn ystod yr amser hwn, teithiodd dros 8,000 o filltiroedd yn siarad a recordio cyfweliadau âg amrywiol deuluoedd o ddisgynyddion Cymreig.

 

Mae’r recordiadau o werth hanesyddol ac yn rhoi persbectif i ni o fywyd ym Mhatagonia a Chanada ar ddechrau’r ugeinfed ganrif. Trwy wrando ar leisiau’r bobl eu hunain gallwn glywed yr hyn a welsant, a sut roeddent yn teimlo.
Yn ystod yr amser hwn bu llawer o symud o fewn Canada ymysg nifer o wahanol genhedloedd, gan gynnwys pobl o Batagonia â gwreiddiau yng Nghymru.
Yn 1902, gadawodd dros 200 o Gymry Batagonia am eu bywyd newydd yng Nghanada gyda dros 5,000 yn mudo ar ôl Adfywiad 1904-5. Symudodd llawer ohonynt oherwydd yr amodau byw anodd y daethant ar eu traws, yn bennaf llifogydd cyson, a dim tir ar gael i’w ffermio.
Ffurfiwyd cymunedau newydd gyda llawer o’r Cymry yn ymgartrefu yn ardal Saskatchewan, gan fod hon yn ardal ddynodedig a ddewiswyd gan Lywodraeth Prydain o dan David Lloyd George. Cafodd y pentrefi a’r trefi newydd enwau lleoedd Cymreig, megis Bangor, Llewelyn a Glyndwr. Codwyd siopau, adeiladau, ysgolion a chapeli a chadwyd rhai o’r traddodiadau Cymreig, megis yr Eisteddfod.

Mae Mr Griffith Jones yn cofio’r Englyn a ysgrifennodd ei dad yn yr Eisteddfod:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

Casglwyd y casgliad hanes llafar gan Amgueddfa Hanes Canada, Ottawa lle cedwir y tapiau gwreiddiol. Anfonwyd copïau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle cawsant eu storio mewn amgylchedd rheoledig er mwyn amddiffyn y tapiau i’w defnyddio yn y dyfodol.

 

Mae’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain sy’n cael ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, a’i arwain gan y Llyfrgell Brydeinig bellach wedi digido a chreu metadata ar gyfer y cyfweliadau hyn. Bellach gellir clywed y casgliad am y tro cyntaf ers y 70au.

Dyma Jonathan Wise o Amgueddfa Hanes Canada yn trafod Casgliad Glenys James:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog

I gael mwy o wybodaeth am gasgliad Glenys James a sut y cawsant eu digido, edrychwch ar ein fideo ‘O Ganada i Lyfrgell Genedlaethol Cymru’ ar ein tudalen YouTube: https://www.youtube.com/user/llyfrgen

 

Trawsgrifiad: Mr Griffith Jones yn siarad â Glenys James

[Cyfieithu]

Griffith Jones: Daeth Dad o Gymru, Tregeiriog gyntaf ym 1891 ac ar ôl sawl taith yn ôl death allan eto ym 1910 ac ymgartrefu yn ardal Wood River. Mae mam gyda rhieni o Gymru a daeth hi o’r Unol Daliaethau i Ganada ym 1902 ac fe briodon nhw ym 1911. Ganwyd pedwar ohonom iddyn nhw ac mae’n debyg fy mod i’n siarad cystal Cymraeg ag unrhyw un ohonyn nhw, sydd ddim yn dda iawn.

Glenys James: Nawr, roedd eich tad yn adnabyddus yn yr ardal yma am ysgrifennu englynion yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Griffith Jones: Roedd yn adnabyddus ledled Gogledd America mewn gwirionedd, oherwydd cyfrannodd at y papurau Cymreig a chystadlodd yn holl Eisteddfodau Cymru y gallai gyda’i Englynion ac enillodd lawer o wobrau gyda hwy.

Glenys James: A allwch gofio unrhyw un o’r englynion a ysgrifennodd?

Griffith Jones: Gallwn ddweud un yn Saesneg, fel y gwyddoch fod yn rhaid i’r englyn gyseinio gyda harmonïau, un yr enillodd wobr arno yn Saesneg oedd:

Lindy how well he landed
In Paris o peril confronted
Pretty Yank with great head
Away he went un daunted

Trawsgrifiad: Mr Jonathan Wise

[Cyfieithu]

Helo, fy enw i yw Jonathan Wise. Rwy’n arbenigwr casglu ar gyfer yr archifau clyweledol yn Amgueddfa Hanes Canada. Ynghyd ag arddangosfeydd a rhaglenni ymchwil o’r radd flaenaf, mae’r Amgueddfa’n gartref i archif o dros 100,000 o recordiadau hanesyddol. Mae’r casgliadau unigryw hyn yn dyddio o 1899 ac yn cynnwys amrywiaeth o ganeuon, straeon a chyfweliadau wedi’u recordio gan gymunedau ym mhob talaith a thiriogaeth yng Nghanada.
Un o’r casgliadau hyn yw Casgliad Glenys James. Ym 1974, cychwynnodd Glenys James ar ei thaith o amgylch y wlad i ymchwilio i fywydau mewnfudwyr o Gymru a oedd wedi dod i Ganada yn ystod y ganrif ddiwethaf. Bu’n cyfweld â phobl yn eu cartrefi, yn siarad am eu bywydau a’u profiadau unigryw eu hunain. Holodd am hanesion teulu ac atgofion plentyndod. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn y modd yr oedd iaith a diwylliant Cymraeg yn cael eu cadw.

O Montreal, Quebec i Edington, Alberta a phwyntiau rhwng y ddau, cipiodd Glenys James y foment ym mywydau cymunedau Cymreig Canada.
Mae staff llyfrgelloedd, archifau ac amgueddfeydd ledled y byd yn gweithio’n galed i amddiffyn casgliadau hanes llafar fel rhai Glenys James. Mae llawer o’r recordiadau hyn ar gyfryngau bregus a darfodedig y mae’n rhaid eu digido er mwyn y dyfodol.

Yn y pen draw, gwneir yr holl waith yma er mwyn gwarchod y gorffennol, gwasanaethu’r cenedlaethau presennol a chenedlaethau’r dyfodol. Mae Amgueddfa Hanes Canada yn falch o gael y cyfle i rannu gwaith Glenys James a hoffwn ddiolch i bawb yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru am eu cefnogaeth i helpu diogelu’r casgliad pwysig yma.

 

Trafod Dyfodol Archifau Gwleidyddol

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 09-11-2020

Mae Darlith Flynyddol yr Archif Wleidyddol Gymreig wedi bod yn rhan o galendr y Llyfrgell Genedlaethol ers 30 o flynyddoedd gyda chymysgedd o wleidyddion, academyddion a newyddiadurwyr yn cyfrannu dros y blynyddoedd. Ond, ohwerwydd cyfyngiadau pandemig Covid-19 nid oedd modd cynnal y ddarlith eleni a hynny ar ôl i’r trefniadau gael eu cwblhau.

Roedd y sefyllfa wedi rhoi’r cyfle i ni wneud rhywbeth gwahanol felly penderfynom i gynnal sesiwn panel trafod ar-lein gan ddefnyddio Zoom a gwahodd creuwyr a defnyddwyr archifau gwleidyddiol i drafod eu profiadau gydag archifau gwleidyddol a’u syniadau ar gyfer y dyfodol.

Ces i’r fraint o gadeirio’r sesiwn gyda’r newyddiadurwariag Elliw Gwawr,  y cyn-Brif Weinidog Carwyn Jones AS, Yr Athro Richard Wyn Jones a’r Aelod Seneddol Liz-Saville-Roberts. Cawsom drafodaeth ddidorol am awr ar nifer o gwestiynau a oedd wedi cael eu paratoi o flaen llaw a chwestiynau a gyfranwyd gan y gynulleidfa; rhai ohonynt yn faterion trwm, rhai yn fwy ysgafn. Trafodwn rôl archifau ym myd y cyfryngau cymdeithasol, sut i sicrhau bod pob rhan o gymdeithas yn cael ei gynrychioli yn yr archifau, beth yw’r mudiadau newydd sydd angen eu cofnodi a beth fyddai’n cynrychioli’r flwyddyn 2020 orau.

Mae’r sesiwn ar gael i’w weld ar dudalen Facebook y Llyfrgell a byddwn yn paratoi fideos i’w gosod ar wefan yr Archif Wleidyddol Gymreig gydag isdeitliau Cymraeg a Saesneg yn yr wythnosau nesaf.

Rob Phillips
Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Gwaith Da yn Cadw’r Hyn sydd Dda: Cadw Deddfau Hywel Dda yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Casgliadau / Collections / Digido - Postiwyd 05-11-2020

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd

Bob blwyddyn, mae’r Glymblaid Cadwedigaeth Ddigidol yn cynnal Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd gyda’r nod o dynnu sylw at y materion strategol, diwylliannol a thechnolegol cymhleth sy’n gysylltiedig â sicrhau mynediad parhaus at gynnwys digidol. Mae eleni wedi dwyn sylw yn benodol
at y ddibyniaeth fyd-eang ar wybodaeth ddigidol, seilwaith a chysylltedd ac mae’r thema eleni: Digidau: er Daioni, yn adlewyrchu effaith gadarnhaol cadw a darparu mynediad at gynnwys digidol dibynadwy. Mae’r thema hon yn cyd-fynd yn berffaith ag ymagweddau arloesol y Llyfrgell mewn cadwraeth draddodiadol, digido a chadwraeth ddigidol sy’n integreiddio i sicrhau bod Llawysgrif Boston o Gyfreithiau Hywel Dda yn hygyrch nawr ac yn y dyfodol.

Llawysgrif Boston

Prynwyd Llawysgrif Boston yn 2012 gan y Llyfrgell gyda chymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri, Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru. Mae’r llawysgrif, a ysgrifennwyd yn Gymraeg, yn dyddio o tua 1350 ac mae’n cofnodi deddfau brodorol Cymru, y credwyd iddynt gael eu codeiddio gan Hywel Dda. Mae’n destun allweddol yn hanes cyfraith Cymru ac mae’n rhoi cyfle inni dreiddio i fywyd diwylliannol a hunaniaeth Cymru. Fe’i defnyddiwyd fel testun gwaith, gan gael ei anodi gan Farnwr yn Ne Cymru, a’i gariodd o gwmpas yn ei boced. Erbyn y 19eg ganrif, roedd y llawysgrif wedi cyrraedd America ac roedd yng ngofal Cymdeithas Hanesyddol Massachusetts yn Boston, ar ôl cael ei chludo yno gan ymfudwr mae’n debyg.

Datgelodd asesiad cadwraeth fod y llawysgrif yn fregus iawn, gyda llawer o rwygiadau a holltiadau, gan olygu na ellid ei thrafod heb y risg o ddifrod pellach. Penderfynwyd dad-rwymo’r gyfrol a digideiddio’r cynnwys, a fyddai’n galluogi ail-rwymo’r gwreiddiol, creu copïau ffacsimili a mynediad digidol.

Llif gwaith o un pen i’r llall

Mae llif gwaith cymhleth wedi’i ddatblygu i reoli’r broses ddigido, o ddethol i ddarparu mynediad a storio. Sicrhaodd ymarfer meincnodi fod y llawysgrif yn cael ei digido yn unol â’r safonau a’r fethodoleg a sefydlwyd ar gyfer digido deunyddiau llawysgrif. Nodwyd y protocolau ar gyfer sganio, gan gynnwys y wybodaeth hanfodol er mwyn cipio delwedd, sef , priodoli enw ffeil, proses trosi, a phenodi fformatau ffeiliau ar gyfer ffeiliau meistr a deilliadol.

Digido’r llawysgrif

Hwyluswyd y broses sganio trwy’r dadrwymo, gan alluogi cipio pob ffolio yn gyfan, heb yr angen i ddad-ystofi (de-warp). Cynorthwyodd hyn gyda’r broses o ymestyn ymylon allanol y memrwn yn ddigidol. Gellid sganio pob ffolio gwastad trwy ddefnyddio system sganio llinell, yn hytrach na’r dull arferol o ddefnyddio camera a chrud un siot . Trwy ddefnyddio’r dull hwn, gellid cipio’r delweddau ar eglurdeb uwch nag y byddai arferion gwaith normal yn ei ganiatáu ac roedd mwy o gysondeb o ran goleuo, a chywirdeb lliw gwell.

Cynhyrchodd y broses sganio ffeiliau meistr TIFF, gyda’r deilliadau JP2 yn cael eu cynhyrchu wrth amlyncu i Fedora, y System Rheoli Asedau Digidol. Cynhyrchwyd y ffeiliau METS, a oedd yn cynnwys metadata disgrifiadol a strwythurol wrth amlyncu. Storiwyd y prif ffeiliau TIFF yn yr Archif Ddigidol. Mae camau cadwraeth, gan gynnwys gwirio checksum , monitro sefydlogrwydd a chynllunio cadwraeth yn sicrhau bod y cynnwys digidol yn cael ei gadw.

Creu’r ffacsimiliau

Budd arall o’r broses dadrwymo a sganio oedd y cyfle i’r Llyfrgell ddangos ei thechnegau arloesol wrth greu ffacsimiliau, sydd bron yr un ffunud â’r rhai gwreiddiol. Cydiwyd copïau printiedig o’r dail wedi’u sganio, ar bapur archifol o ansawdd uchel, a’u pastio gefn wrth gefn i ffurfio ffolios a chydiadau. Sicrhaodd y fformat cefn wrth gefn hwn y byddai’r ffacsimili yr un trwch â’r llawysgrif wreiddiol. Arweiniodd y dechneg arloesol o efelychu memrwn trwy ymestyn y papur â llaw yn anwastad, tra bod y dail yn dal i fod yn llaith, at ymddangosiad crychiog dilys.
Rhwymwyd y ffacsimiliau yn yr un modd â’r gwreiddiol ac fe’u defnyddiwyd at ddibenion addysgu ac allgymorth, gan ganiatáu mynediad am gyfnod estynedig i’r llawysgrif, gan ddiogelu’r gwreiddiol.

Allwch chi weld y gwahaniaeth!

Gellir gweld y llawysgrif ddigidol ar wefan y Llyfrgell. Mae’r delweddau’n cael eu gweini trwy faniffest IIIF, wedi’i gysylltu â’r ffeiliau deilliadol a gedwir yn Fedora, sy’n cyflenwi’r Gwyliwr Cyffredinol (Universal Viewer). Gellir newid y delweddau, gyda’r gallu i chwyddo rannau o’r llawysgrif, troi’r tudalennau a chael amrywiaeth o olygfeydd. Mae’r metadata disgrifiadol ar gael gyda’r delweddau er mwyn ddarparu gwybodaeth gyd-destunol.

Trwy ei dull integredig o warchod ac ymestyn mynediad i un o drysorau mwyaf arwyddocaol Cymru, mae’r Llyfrgell yn sicr wedi defnyddio ei digidau, yn ffigurol ac yn llythrennol, er lles ac i bawb.

Sally McInnes, Pennaeth Gofal Casgliadau a Chasgliadau Unigryw

 

Tips ar sut i wneud ymchwil hanes teulu

Gwasanaethau Darllenwyr / Ymchwil - Postiwyd 26-10-2020

Am gyfnod rhyfedd! Yr ydym unwaith eto yn mynd mewn i gyfnod clo ac yn nesáu at dymor y Gaeaf, pryd yn aml iawn mae llawer yn troi at ymchwilio hanes eu teulu. Beth amdani? Ddim yn siŵr lle i ddechrau, darllenwch ymlaen.

5 cam i ddechrau ymchwil hanes teulu

Cam 1 – dechreuwch gyda’ch hunan a chofnodi digwyddiadau, dyddiadau a llefydd, yna gweithio’n ôl i’ch rhieni a’r cenedlaethol blaenorol hyd y medrwch.
Cam 2 – holwch i aelodau eraill o’r teulu am eu hatgofion, cofnodwch a/neu recordio’r wybodaeth.
Cam 3 – chwiliwch am dystiolaeth – tystysgrifau, ffotograffau, torion papur ayb, mae’r atig yn le da i chwilio.
Cam 4 – rhowch drefn ar y wybodaeth a gasglwyd hyd yma, creu coeden deulu ar bapur neu yn electronig mae digon o ddewis am ddim ar-lein.
Cam 5 – creu rhestr o’r hyn sydd angen ymchwil pellach, edrychwch ar wefan y Llyfrgell beth sydd ar gael ac os am help pellach cysylltwch â’r Gwasanaeth Ymholiadau

Os ydych wedi gwneud ychydig o ymchwil yn barod dyma ychydig o tips i chi wrth ymchwilio ymhellach.

10 tip i symud ymlaen gyda’ch ymchwil

  1. Cofiwch nodi pa adnoddau chi wedi chwilio, hyd yn oed os na ddaethpwyd o hyd i unrhyw wybodaeth rhag mynd nôl i wneud hynny yn y dyfodol.
  2. Darllenwch yn eang am yr adnoddau sydd ar gael a sut i’w dadansoddi
  3. Wrth chwilio cofrestri plwyf cofiwch mai cofnodion bedydd, priodi a chladdu ydynt yn wahanol i dystysgrifau sy’n cofnodi geni, priodi a marw.
  4. Cofrestri plwyf yn anodd eu deall neu yn eisiau, yna defnyddiwch adysgrifau’r esgob i lenwi bylchau os ydynt wedi goroesi.
  5. Methu dod o hyd i aelodau o’r teulu yn y cofrestri plwyf, ewch i chwilio yng nghofrestri capeli anghydffurfiol cyfagos.
  6. Wrth edrych ar gofnodion o gyfrifiad 1841 cofiwch fod oedran rhai dros 15 mlwydd oed yn cael ei dynnu lawr i’r 5 agosaf, mae hyn yn helpu wrth chwilio cofnod geni/bedydd.
  7. Erbyn cyfrifiad 1911 mae llawer mwy o wybodaeth yn cael ei gynnwys – faint o flynyddoedd yn briod, faint o blant, faint o’r plant sy dal yn fyw.
  8. Wrth ddod o hyd i farwolaeth mae bob amser werth chwilio i weld os oes ewyllys wedi ei adael.
  9. Chwiliwch am eich cyndeidiau mewn papurau newydd maent bob amser yn frith o wybodaeth am bob math o bobl, lleoliadau, digwyddiadau yn enwedig os medrir chwilio ar-lein.
  10. Ar ôl edrych ar yr adnoddau cyffredinol, beth am fentro chwilio mewn casgliadau ystadau, cyfreithwyr, cofnodion maenorol, sesiwn fawr a’r llu o gasgliadau eraill sydd ar gael drwy wefan a chatalog y Llyfrgell.

Pob hwyl gyda’r chwilio a mwynhewch!

Beryl Evans, Rheolwr Gwasanaethau Ymchwil

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog