Tag Archives: Wicipedia

Archifau Mewn Perygl

Casgliadau / Collections - Postiwyd 06-04-2021

Yn ddiweddar, dyfarnwyd i Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru grant o £50,000 o Gronfa Archifau Covid-19 gan yr Archifdy Gwladol. Bydd y dyfarniad hael hwn yn caniatáu inni gyflogi Swyddog Cofnodion mewn Perygl i Gymru i arwain ar ddatblygu strategaeth genedlaethol i nodi cofnodion sydd mewn perygl oherwydd pandemig Covid-19.

Mae gan bandemig Covid-19 nifer o oblygiadau ar gyfer sut mae busnesau, elusennau a sefydliadau cymunedol eraill yn gallu parhau, gyda llawer yn cau heb fawr o rybudd. Mae gan y cofnodion a grëwyd gan y cyrff hyn werth hanesyddol, nid yn unig i’r busnesau eu hunain, ond hefyd y dystiolaeth y maent yn ei darparu o gyfraniad y busnesau at fywyd y gymuned leol ac i hanes Cymru. Mae llawer o’r sefydliadau hyn yn chware rhan hanfodol yn ein cymunedau, ac mae eu cofnodion yn rhan annatod o hanes lleol a chenedlaethol. Dyma le mae pobl yn byw eu bywydau, yn gweithio, yn siopa, yn cwrdd â’u ffrindiau ac yn dod at ei gilydd fel cymuned, a bydd eu cofnodion yn dweud mwy wrthym am sut roedd pobl yng Nghymru yn byw o ddydd i ddydd.

Dros y flwyddyn i ddod, wrth i’r wlad ddod allan o’r pandemig, bydd nifer cynyddol o’r mathau hyn o sefydliadau lleol yn wynebu cau, neu efallai na fyddant yn gallu parhau i ofalu am eu hasedau hanesyddol. Mae’n hanfodol bod dull effeithiol o sicrhau bod unrhyw archifau a chofnodion bregus yn cael eu diogelu ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Rôl y Swyddog Cofnodion mewn Perygl fydd arolygu’r dull o gadw cofnodion cyfredol yng Nghymru, sicrhau bod cofnodion mewn perygl yn cael eu nodi, a datblygu’r fframwaith ar gyfer Strategaeth Genedlaethol Cofnodion mewn Perygl i Gymru.

Tagiau: ,

LLGC ar Google Arts & Culture

Casgliadau / Collections - Postiwyd 22-03-2021

Ddechrau fis Mawrth lansiwyd presenoldeb Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar lwyfan diwylliannol Google Arts & Culture. Rhyddhawyd nifer helaeth o gasgliadau digidol unigryw y Llyfrgell ar wefan ac ap Google Arts & Culture gan ddod â diwylliant Cymru i sylw’r byd.

Y Llyfrgell Genedlaethol yw’r sefydliad diwylliannol cenedlaethol cyntaf o Gymru i rannu cynnwys ar wefan Google Arts & Culture ac mae’n ymuno gyda thros 2000 o bartneriaid eraill o bob cwr o’r byd sydd wedi ymrwymo i sicrhau bod celf a diwylliant ar gael i bawb ble bynnag y bônt. Am y tro cyntaf, mae’n casgliadau’n eistedd ochr yn ochr â chynnwys diwylliannol o bob cwr o’r byd.

Ar hyn o bryd mae 190 o eitemau’r Llyfrgell ar gael mewn oriel ar-lein ar wefan ac app Google Arts & Culture. Yn eu plith mae ffotograffau gan ffotograffwyr cynnar eiconig fel Mary Dillwyn, gweithiau celf gan un o hoff artistiaid Cymru, Kyffin Williams, a thrysorau megis map o Gymru gan John Speed.

Trwy rannu delweddau cydraniad uchel mae Google Arts & Culture yn galluogi cynulleidfaoedd i archwilio eitemau drostynt eu hunain gan edrych mewn manylder ar wrthrychau ac i ddysgu amdanynt trwy amrywiaeth o gyfryngau gweledol a chlyweledol. Mae’n bosib edrych ar lawysgrif cerddoriaeth ‘Hen Wlad Fy Nhadau’ tra’n gwrando ar y recordiad cyntaf o’r anthem er enghraifft, yn ogystal ag edrych ar baentiadau o rai o’n cestyll eiconig ochr yn ochr â delweddau ‘street view’ Google ohonynt.

Dyma’r tro cyntaf hefyd Google Arts & Culture gynnwys yr iaith Gymraeg ar ei blatfform digidol.  Er mwyn gweld y cynnwys yn y Gymraeg bydd rhaid i chi newid eich gosodiadau iaith ar Google a cheir cyfarwyddiadau ar wefan y Llyfrgell ar sut i wneud hyn.

Mae’r Llyfrgell yn bwriadu ychwanegu mwy o eitemau a churadu rhagor o straeon digidol dros y misoedd nesaf.

 

Mynediad Digidol

Tagiau: , , , ,

Codi llwch eich archif

Darganfod Sain - Postiwyd 19-03-2021

“O 2016 ymlaen, derbynnir yn eang o fewn y gymuned archifol glywedol fod gennym rhwng 10 a 15 mlynedd i ddiogelu’n ddigidol yr holl gynnwys clywedol sydd ar gludwyr a gedwir ar gyfryngau magnetig” Cymdeithas Ryngwladol Archifau Sain a Chlywedol (IASA)

Mae casgliadau sain dan fygythiad o gael eu colli am byth oherwydd dirywiad corfforol, ac wrth i’r modd o chwarae’r seiniau beidio cael eu cynhyrchu. Mewn ymateb i hyn, ymunodd 10 hwb ledled y DU â’r prosiect a ariannwyd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol ac a arweiniwyd gan y Llyfrgell Brydeinig – Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

 

 

Nod y prosiect uchelgeisiol yma yw diogelu recordiadau sydd mewn perygl, sefydlu rhwydwaith o ganolfannau sain ledled y DU ac ennyn diddordeb mwy o bobl mewn recordiadau sain. Bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn digido a chatalogio recordiadau sain o’n casgliadau ein hunain yn ogystal â’r rhai a gedwir mewn sefydliadau amrywiol yng Nghymru.

 

 

Nid archifau ac amgueddfeydd yn unig sy’n wynebu risg o golli eu casgliadau sain, ond hefyd casgliadau preifat personol. Ydych chi’n gwybod sut y gallech helpu i ddiogelu eich recordiadau eich hun gartref? Oes gennych chi recordiad gwerthfawr gartref yr hoffech chi wybod mwy amdano?

 

 

Ar ddydd Iau 1af Ebrill 2021, bydd Rhodri Shore, ein Peiriannydd Cadwraeth Sain ar gael ar-lein mewn sesiynau un i un i drafod, cynnig cyngor ac arweiniad ar sut y gallech edrych ar ôl eich casgliadau sain personol.
Byddwn yn cynnig cyfle prin i chi ddethol eitemau sain o’ch cartref, a gofyn unrhyw beth am eich casgliad personol eich hun. Mynnwch gyngor ar adnabod y fformat, cyflwr, sut i’w storio gartref a sut i ofalu a diogelu eich casgliadau gwerthfawr.

 

 

Yn ystod eich slot hanner awr bydd cyfle i drafod eich eitemau sain personol yn ogystal â chlywed am yr heriau a wynebwyd gennym wrth weithio gyda recordiadau sain bregus ar gyfer Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain (DETS).

 

 

Efallai bod gennych hen gasét, rîl sain, DAT, Minidisc neu Silindr Cwyr y mae angen cyngor arnoch chi? Beth bynnag yw’r fformat, gwnewch yn siŵr eich bod yn archebu lle ymlaen llaw ar gyfer sgwrs gyfeillgar. digwyddiadau.llyfrgell.cymru

 

 

 

Llythyrau David Jones, yr artist, yr ysgrythwr a’r bardd

Casgliadau / Collections / Derbynion newydd - Postiwyd 15-03-2021

Ar 19 Awst 2020, a gyda cefnogaeth hael gan Gyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol, prynodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru mewn arwerthiant grŵp sylweddol o lythyrau’r artist, ysgythrwr a’r bardd David Jones (1895-1974) i’w gyfaill Valerie Wynne-Williams (gynt Price).

Roedd Jones yn ei chwedegau cynnar a Price bron deugain yn iau nac ef pan bu’r ddau gyfarfod am y tro cyntaf yn 1958. Er bod eu perthynas yn llwyr blatonig, roedd Jones yn amlwg wedi gwirioni â Valerie ac mae’r llythyrau yn sicr, yn rhannol, yn rai caru. Mae’n cyfeirio ati drwyddi draw fel ‘Elri’, weithiau’n addurno ei henw â blodau neu adar. Parhaodd hyn ymhell ar ôl i Valerie briodi Michael Wynne-Williams yn gynnar yn 1960.

 

 

Mae’r llythyrau yn ymwneud â’i diddordebau arferol megis dirywiad ei iechyd, ei amgylchiadau byw mewn amryw o dai yn Harrow-on-the-Hill a Harrow, a’i frwydrau gyda’i gelf, ond hefyd ei ddiddordeb dwys yng Nghymru, yr iaith Gymraeg a hanes Cymru. Yn hynny o beth, roedd Valerie yn ohebydd delfrydol; roedd yn rhugl yn y Gymraeg ac yn gefnogwr brwd o, a’n hwyrach yn ymgeisydd seneddol dros, Blaid Cymru.

Rhwng y ddau ohonynt, roedd David a Valerie yn adnabod nifer o amlygion gwleidyddiaeth a diwylliant Cymru ac yn y llythyrau mae unigolion megis Saunders Lewis, Gwynfor Evans, Aneirin Talfan-Davies a Keidrych Rhys yn cilwthio am le gyda cyfeillion eraill Jones, gan gynnwys T. S. Eliot, Stephen Spender a Harman Grisewood.

Mae’r llythyrau yn cynnwys sawl darluniad, gan gynnwys moch, merlod a chath yn cysgu, portread o fenyw prydferth, a’r olygfa (wedi’i sgetsio o gof) o Gôr y Cewri o’i babell ar wastatir Gaersallog yn 1915. Mae sawl esiampl o’i arysgrifau nodweddiadol, gan fwyaf yn y Gymraeg. Y mwyaf trawiadol yw fersiwn o’i arysgrifiad yn coffau marwolaeth Llywelyn ap Gruffudd yn 1282.

Nid yw’r llythyrau wedi’u cyhoeddi ond defnyddiwyd hwy ym mywgraffiad diweddar Thomas Dilworth, David Jones: Engraver, Soldier, Painter, Poet (Llundain, 2017).

Mae’r Llyfrgell nid yn unig yn gartref i lyfrgell personol David Jones, ond hefyd i’w brif archif sy’n cynnwys papurau personol, gohebiaeth a gweithiau llenyddol a chelf. Mae ei lythyrau i Valerie Wynne-Williams yn ychwanegiad sylweddol arall i ddaliadau’r Llyfrgell, ac yn ychwanegu at y chwe deg o lythyrau oddi wrthi at Jones, a llond llaw o lythyrau drafft gan Jones mewn ymateb, sydd eisoes yn yr archif. Dyma hefyd yr ail grŵp o bapurau David Jones i ni brynu yn ddiweddar gyda cefnogaeth Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol, yn dilyn ein pryniad mewn arwerthiant o’i lythyrau at Morag Owen yn Nhachwedd 2019.

Mae’r Llyfrgell yn parhau yn awyddus i ychwanegu deunydd pellach o ohebiaeth David Jones, yn enwedig y rheiny sy’n ychwanegu at y llythyrau sydd eisoes yn yr archif. Mae diddordeb arbennig gyda ni mewn gohebiaeth sy’n adlewyrchu ei ddiddordeb yng Nghymru a materion Cymreig, nodweddion diddorol ei lythyrau at Valerie a Morag.

Mae’r llythyrau yma bellach wedi’u catalogio (cyfeirnod NLW MS 24167E) ac ar gael i’w gweld yn ystafell ddarllen y Llyfrgell.

Rhys M. Jones
Llyfrgellydd Llawysgrifau Cynorthwyol

Augusta Hall a’r wisg draddodiadol Gymreig

Casgliadau - Postiwyd 01-03-2021

A hithau’n Ddydd Gŵyl Dewi, rwy’n siwr bydd nifer ohonoch – hen ac ifanc – wedi gwisgo ar gyfer yr achlysur, naill ai mewn crys rygbi neu phêl-droed Cymru, neu ar drywydd mwy traddodiadol mewn cap brethyn a gwasgod, neu’r het dal, ffedog a siôl sy’n nodweddiadol o’n gwisg genedlaethol. Ond beth yw’r hanes tu ôl y wisg yma?

Cysylltir y wisg yn bennaf ag Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer (neu ‘Gwenynen Gwent’), un o noddwyr pwysicaf diwylliant gwerin yng Nghymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, yn enwedig ym meysydd cerddoriaeth a dawns. Cafodd ei geni yn Sir Fynwy yn 1802 ac yr oedd yn aelod blaenllaw o gymdeithas Cymreigyddion y Fenni, ynghyd â’i chyfaill Thomas Price (Carnhuanawc).

Ond adnabyddir hi’n bennaf am ei ddelwedd o’r wisg draddodiadol Gymreig. Yn ei thraethawd buddugol yn Eisteddfod 1834 yng Nghaerdydd, ‘The Advantages resulting from the Preservation of the Welsh Language and National Costumes of Wales’, dadleuodd y dylai merched Cymru wisgo dillad traddodiadol o wlanen Gymreig, yn hytrach na’r cotwm rhad oedd yn cynyddu mewn poblogrwydd ar y pryd. Mae’n debyg iddi hefyd gomisiynu cyfres o ddyfrlliwiau o wisgoedd merched o wahanol rannu o Gymru, gan gynnwys Sir Geredigion a Sir Benfro, yn y gyfrol Dull-wisgoedd Cymreig gan A. Cadwaladr (1830) [NLW Drawing vol. 299].

 

Ceisiodd hybu ei ddelwedd o’r wisg, oedd yn cynnwys yr het, pais a phetgwn nodweddiadol, ymhlith ei chylch a thu hwnt ond heb ryw lawer o lwc. Heblaw am orfodi ei morwynion ym Mhlas Llanofer i wisgo’r wisg wrth eu gwaith a dwyn perswad ar rai o’i chyfeillion agosaf, mae’n debyg nad oedd ei hymdrechion yn llwyddiannus ar raddfa ehangach. Yn wir, dadleuol yw’r tystiolaeth mai hi wnaeth ‘ddyfeisio’r’ wisg Gymreig. Er hyn, mae ei fersiwn hi o’r wisg a’i rôl canfyddedig yn ei phoblogrwydd yn ran annatod o ddatblygiad stori’r wisg Gymreig a sut caiff ei hadnabod heddiw.

Dydd Gŵyl Dewi hapus iawn i chwi oll. Gan obeithio cewch gyfle i fwynhau powlen o gawl ac ambell bicen ar y maen.

Darllen pellach:

Michael Freeman, ‘Lady Llanover and the Welsh Costume Prints‘, The National Library of Wales Journal, vol. XXXIV, no. 2 (2007), pp. 235-252

 

Y Pryse cywir? Newid cyfenwau’r teulu Pryse, Gogerddan

Casgliadau / Collections - Postiwyd 17-02-2021

Soniodd y diweddar Fred Wedlock mewn cân werin digri, ‘There’s a bit where it changes every chorus; never mind, just guess’. Gellid dweud yr un peth am deulu’r Pryse, Gogerddan, a newidiodd eu cyfenw â phob cenhedlaeth yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Mae modd olrhain y dryswch yn ôl at dri aelod o’r teulu:

  • Pryse Pryse (1774-1849)
  • Pryse Loveden (1815-1855)
  • Sir Pryse Pryse (1838-1906)

Dyma yw sut oedd y tri unigolyn yma yn cael eu hadnabod ar adeg eu marwolaethau. Mae’r newid cyfenw yn ystod eu bywydau wedi drysu sawl ysgolhaig. Bwriad y blog yma yw ceisio datgysylltu’r tri unwaith ac am byth, a hynny gyda cymorth y portreadau teuluol.

Pryse Pryse (1774-1849)

Dechreuodd Pryse Pryse (1774-1849) ei fywyd fel Pryse Loveden. Roedd yn fab i Edward Loveden Loveden o Buscot Park a’i wraig, Margaret Pryse o Ogerddan. Ar etifeddu’r stâd yn dilwyn marwolaeth ei fam yn 1798, penderfynodd Pryse Loveden fabwysiadu cyfenw ac arfbais teulu’r Pryse. Roedd hyn yn unol â dymuniadau ei dad-cu, Lewis Pryse (m. 1779). Mae’r portread cyntaf yma yn dangos Pryse Pryse fel dyn ifanc, yn gwisgo ffasiynau’r ddeunawfed ganrif hwyr.

Mae’r ail bortread yn cynrychioli Pryse Pryse fel dyn dipyn hŷn (52 mlwydd oed). Mae John Steegman yn dyddio’r portread i Mawrth 1826 o argraffiad y Morning Chronicle, sef y papur newydd mae Pryse yn ei ddal.

 

 

Pryse Loveden (1815-1855)

Cafodd Pryse Loveden (1815-1855) ei fedyddio yn Pryse Pryse. Ef oedd mab cyntaf Pryse Pryse yr hynaf a’i ail wraig, Jane Cavallier. Fel etifedd Gogerddan a Buscot Park, stâd ei dad-cu, roedd hawl gan y Pryse Pryse ifengach i gymryd y cyfenw Loveden ar ôl marwolaeth ei dad yn 1849.

Mae’r portread cyntaf yn dangos Pryse Loveden fel dyn ifanc mewn dillad Fictorianaidd cynnar. Mae Steegman a chatalog y Llyfrgell Genedlaethol yn dyddio’r portread i 1838.

Mae’r ail, sy’n dwyn y teitl ‘Gentleman in Black Coat’ gan J. Langton Barnard, 1856, yng nghatalog y Llyfrgell, mae Pryse Loveden yn ddym canol oed Yn wir, mae dyddiad y portread ychydig ar ôl ei farwolaeth felly mae’n bosibl mai portread galar ydyw.

 

 

Syr Pryse Pryse (1838-1906)

Pryse Loveden oedd enw gwreiddiol Syr Pryse Pryse (1838-1906). ar ôl ei dad. Ei fam oedd Margaretta Jane Rice o Lwyn-y-brain, Sir Gaerfyrddin. Roedd y Pryse Loveden yma dal yn fachgen ifanc dan oed pan bu farw ei dad heb wneud ewyllys yn 1855. Drwy grant gan Goleg Brenhinol yr Arfau yn 1863, roedd hawl ganddo i ddefnyddio cyfenw ac arfbais teulu’r Pryse ac, ar ôl hynny, cafodd ei adnabod fel Pryse Pryse. Daeth i fod yn Syr Pryse Pryse, Barwnig cyntaf o’r ail greadigaeth yn 1866. Mae’r portread ffotograffig yma yn dangos Syr Pryse Pryse yn 1868.

Mae’r ail bortread yn un o bâr gan Julius Hare sy’n dangos Syr Pryse Pryse a’r Foneddiges Pryse, tua 1901. Cyfrannodd tenantiaid Gogerddan tuag at gost y portreadau yma.

 

 

Enwodd Syr Pryse ei fab hynaf yn Pryse Pryse Pryse, ond bu farw yn ifanc o glwyf heintus o ganlyniad i frathiad gan lwynog yn 1900. Dylai enw mor ddiamwys rhoi’r diwedd i’r dryswch. Byddech yn meddwl hynny, ond cewch gip ar y cofnod ar gyfer Gogerddan yn Francis Jones Historic Cardiganshire Homes and their Families…!

 

Cyfeiriadau

John Steegman, A Survey of Portraits in Welsh Houses, Volume II: South Wales (Cardiff : National Museum of Wales, 1962)

David T.R. Lewis, The Families of Gogerddan in Cardiganshire and Aberglasney in Carmarthenshire (David T.R Lewis/Y Lolfa, 2020)

Francis Jones, Historic Cardiganshire Homes and their Families (Brawdy Books, 2000)

Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Gogerddan Estate Records, cyfres GQA1

 

Hilary Peters
Archifydd Cynorthwyol

Adnoddau Digidol Newydd

Collections / Digido - Postiwyd 09-02-2021

Er bod adeilad y Llyfrgell wedi bod ar gau mae llawer o waith wedi parhau tu ôl i’r llen ac ers mis Mehefin mae’r eitemau a’r casgliadau a ganlyn ar gael yn ddigidol i bori o adref ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog:

Llawysgrifau ac Archifau

Casgliad Peniarth

Papurau Wynn o Wedir: (1515-[c. 1684])

Rhyddhawyd bron i 10,000 o ddelweddau o bapurau personol a phapurau’n ymwneud â gweinyddiaeth gyhoeddus aelodau teulu Wynn o Wedir, Sir Gaernarfon. Mae modd canfod 2,786 eitem o Grŵp Syr John Williams, 1519-1683 (NLW MSS 463-470) a Grŵp Panton, 1515-[c. 1699] (NLW MSS 9051-9069) yn y catalog.

Papurau Syr John Herbert Lewis Papers

Mae 8 o ddyddiaduron ym Mhapurau Syr John Herbert Lewis o’r cyfnod 1925-1933 bellach ar gael:

Papurau Gareth Vaughan Jones Papers

Pasbort Gareth Vaughan Jones 1930-1934 (B5/3)

Deunydd Print

Casgliad Llyfrau Cymreig Cynnar

Mae 2,470 o gyfrolau o’r casgliad ar gael ar y catalog, gan gynnwys gweithiau nodedig William Salesbury A dictionary in Englyshe and Welshe, [1547], Kynniver llith a ban [1551] a The descripcion of the sphere or frame of the worlde [ca. 1553]), rhan gyntaf gramadeg Gruffydd Robert, Milan Dosparth byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg cymraeg (1567), Drych y Prif Oesoedd [1716] a Cyd-gordiad egwyddorawl o’r Scrythurau [1730].

Cofiannau (1809-1889)

Mae tua 900 o gofiannau ar gael drwy’r catalog erbyn hyn. Mae’r detholiad yn cynnwys teitlau megis:

Bydd y gwaith o ryddhau cofiannau yn parhau dros y misoedd nesaf.

Y Rhyfel Byd Cyntaf

Rhyddhawyd detholiad o deunydd print yn ymwneud â’r Rhyfel Byd Cyntaf:

Mapiau a Deunydd Graffigol

Casgliad Mapiau

Map llawysgrif hynod Idris Mathias o ran isaf Dyffryn Teifi.

Casgliad Portread

Rhyddhawyd 970 o eitemau ychwanegol o gasgliad Portread, gan gynnwys delweddau o gymeriadau amrywiol megis: Cranogwen; “Old Ellen Lloyd”; Edward Ellis y Gof, Blaenau Ffestiniog dyfeisydd y car gwyllt; Elizabeth Lloyd, ‘Beti Bwt’; a ffoto o John Ballinger, S. K. Greenslade, Evan Davies Jones a Syr John Williams gyda Llysgennad UDA y tu allan i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ym mis Tachwedd 1912.

Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyhoeddwyd 16 erthygl newydd ar y wefan:

Morfudd Nia Jones (Swyddog Cynnwys Digidol)

Papurau Marion Eames: cynaeafu gweithiau nofelydd hanes

Casgliadau / Collections - Postiwyd 08-02-2021

Mae eleni yn flwyddyn canmlwyddiant geni Marion Eames. Ganed hi ym Mhenbedw ar 5 Chwefror 1921 ac mae nifer yn ei chofio’n arbennig fel awdur Y Stafell Ddirgel, a hynny yn bennaf gan i’r nofel fod yn destun gosod yn yr ysgol rai blynyddoedd yn ôl. Honno oedd ei nofel gyntaf. Gellir darllen mwy am hanes bywyd a gyrfa’r nofelydd ar wefan Y Bywgraffiadur Cymreig.

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol nid yn unig yn gartref i weithiau cyhoeddedig Marion Eames, ond hefyd ceir casgliad o recordiadau sain a gweledol, ffotograffau a phenddelw efydd ohoni o waith y diweddar John Meirion Morris (sydd i’w gweld ar wefan Art UK), ynghyd â nifer o’i llawysgrifau a’i phapurau.

 

 

Ymhlith y grŵp cyntaf a dderbyniwyd fel rhodd ganddi yn 1988 oedd drafft cyflawn o Y Stafell Ddirgel ac wedi ei marwolaeth yn 2007, derbyniodd y Llyfrgell ychwaneg o’i phapurau trwy ei nai. Ymhlith y rhain yr oedd teipysgrif gynnar o Seren Gaeth, sef nofel a symbylwyd gan ddyfyniad allan o hunangofiant gŵr Morfydd Llwyn Owen, y gyfansoddwraig dalentog a bu farw’n wraig ifanc. Fodd bynnag, teipysgrif anghyflawn ydyw hon, sy’n cynnwys penodau 1 i 8 yn unig – dyna siom i unrhyw un fyddai’n dod ar draws copi ddrafft o hanner cyntaf y nofel!

Ond, trwy gasglu gofalus ac ystyriol ar hyd y blynyddoedd, mae’r Llyfrgell wedi bod yn ffodus iawn o allu ychwanegu eitemau i’w harchif. Ymhlith yr ychwanegiadau a wnaed yn ddiweddarach gan roddwyr gwahanol yn 2016 a 2018, derbyniwyd teipysgrif yn cynnwys hanner olaf (penodau 9 i 15) o’r nofel, ac yn fwy arwyddocaol efallai, derbyniwyd drafft cynnar mewn llawysgrif o’r nofel hefyd.

Trwy ddyfalbarhad ac amynedd, mae hyn wedi gallu sicrhau bod modd i’r Llyfrgell ddarparu darlun mwy cyflawn o yrfa nofelydd y cofiwn amdani ym mlwyddyn canmlwyddiant ei geni.

Rhys Davies
Archifydd Cynorthwyol

Y Gadwyn

Darganfod Sain - Postiwyd 01-02-2021

Gan Berwyn Morris ac Eirian Roberts

 

Yn ystod Mis Hydref 1992 cyfarfu nifer fach o wirfoddolwyr brwdfrydig i wyntyllu’r posibilrwydd o gynhyrchu cylchgrawn Cymraeg ar ddisg ar gyfer rhai yn ein plith sydd â nam ar eu golwg. Wedi peth trafodaeth, sylweddolwyd y byddai angen rhagor o ddwylo i wireddu’r freuddwyd, a gwahoddwyd cynrychiolwyr o bob pentref a thref o fewn yr hen Sir Ddinbych a thros y ffin yn Sir Gaernarfon. Daeth nifer dda ynghyd ac roedd yn amlwg o’r dechreuad nad oedd ball ar eu brwdfrydedd a phenderfynwyd lansio’r Gadwyn ar Ddydd Gŵyl Dewi 1993. Gyda chymorth staff y BBC a S4C cynhaliwyd cyfres o ysgolion undydd ar gyfer hyfforddi holwyr Y Gadwyn.

Ar y dechrau, dosbarthwyd rhyw dri deg o gopïau ond lledaenodd y sôn am y Gadwyn fel tân gwyllt.

 

 

Yn fuan roedd oddeutu tri chant o’r waledi bach melyn yn crwydro dros Gymru gyfan, i rannau helaeth o Loegr, a thros y môr i Awstralia, Seland Newydd a Phatagonia. Roedd yn amlwg oddiwrth ymateb y gwrandawyr fod y gwasanaeth yn cael ei werthfawrogi’n fawr. Erbyn heddiw mae wynebau newydd wedi ymuno â’r criw a’r brwdfrydedd mor heintus ag erioed.

Mae rhywbeth at ddant pawb ar y CD, gan gynnwys sgyrsiau am natur a’r amgylchedd, cyfweliadau diddorol a hefyd cerddoriaeth amrywiol.

Yn ogystal, anfonwn gopi o’r CD yn fisol at Gymdeithas y Deillion ym Mangor, a hefyd i’r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Mae’n galonogol iawn deall fod y recordiadau yn cael eu digido gan y Llyfrgell er mwyn eu hamddiffyn, a’u bod ar gael yno i’r cyhoedd wrando arnynt. Rydym fel Pwyllgor yn gwerthfawrogi hyn yn fawr.

Berwyn Morris, Ysgrifennydd Y Gadwyn

 

 

Un o gyfranwyr rheolaidd i’r Gadwyn oedd Gruff Ellis. Dyn ei filltir sgwâr oedd Gruff, wedi ei eni a’i fagu yn ardal Ysbyty Ifan, ac ‘roedd ei wreiddiau yn ddwfn iawn yn ei ardal.
Roedd yn adnabod pob rhan o’i gynefin ac yn gwybod am bob rhywogaeth oedd yn byw ynddi. Yn Chwefror 2012 disgrifiodd yr olygfa yr oedd yn ei wynebu:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Roedd ganddo wybodaeth helaeth am holl fyd natur yr ardal boed hynny yn flodau a llysiau, coed, anifeiliaid neu adar.

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Roedd yn cymryd diddordeb mawr yn holl enwau lleol ar hyd yr ardal, enwau fyddai wedi mynd ar goll oni bai iddo eu rhoi ar bapur i’w cofnodi. Cyhoeddodd ddau lyfr “Yma Mae Nghalon” 1997 a “Cynefin Gruff” 2008, ble gwelwn ei gariad mawr am ei ardal a byd natur.
Bu yn cyfrannu yn fisol i gylchgrawn y Gadwyn am flynyddoedd ar holl wrandawyr wrth eu bodd yn gwrando ar hanes ei deithiau allan i ganol byd natur gyda’r hen gi bach, oedd yn ffrind ffyddlon iddo. Byddai yn gweld rhywbeth syfrdanol ac yn torri i mewn i gân neu yn adrodd darn o farddoniaeth ddaethai i’w gof. Byddai’r gwrandawyr yn dweud fod gwrando ar Gruff yn dweud ei straeon gystal â mynd allan i ganol byd natur.
Byddai wrth ei fodd yn mynd i’r Eisteddfod Genedlaethol. Bu yn cystadlu ar yr emyn dros 60 oed am flynyddoedd. Bu yn aelod o Gôr Meibion Llangwm a’r Brythoniaid, yn flaenor yng nghapel Seion, Ysbyty Ifan ac yn mynd allan i wahanol gymdeithasau i ddarlithio am fyd natur a phawb yn dotio at ei natur gartrefol. Byddai hefyd yn cyfrannu yn fisol i’r papur bro lleol “Yr Odyn” ac yn gyfrannwr rheolaidd ar raglen Galwad Cynnar ar Radio Cymru.

Eirian Roberts, Cadeirydd y Gadwyn

 

 

Diolch i arian a dderbyniwyd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, bu modd i’r Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain ddigido casgliad sain y Gadwyn er mwyn ei ddiogelu a’i roi ar gof a chadw ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. I glywed mwy o straeon Gruff ac eraill gellir gwrando ar ffeiliau digidol o’r Gadwyn drwy apwyntiad yn yr ystafell ddarllen.

 

 

Trawsgrifiad: Gruff Ellis

Dwi’n edrych i lawr ar yr hen lan ma chi a’r pentre’ Ysbyty Ifan ac mae’n bnawn braf ond oer yn de. Dwi’n gweld mwg yn dod o amryw o’r simnai. Pobl wedi bod yn gwneud tân yn y prynhawn fel hyn, mae’n brafiach allan na di yn tŷ mae’n siŵr gen i. A dwi’n edrych i fyny wedyn am gyfeiriad y Blaenau a Chwm Serw ar y chwith, ac wedyn dros y gefnan yn fan acw a Chwm Eidda ac edrych ymlaen am grwydro llawer ohonyn nhw flwyddyn nesa ma, blwyddyn yma eto. A dwi’n edrych ar Eryri a’r Carneddau a’r Benglog a dwi’n gweld just copa’r Wyddfa, hollol ar y chwith reit ar y chwith. Dwi’n gweld y Benglog yn blaen, Tryfan yn de. Dwi’n gweld Carnedd Llywelyn a Charnedd Dafydd, Pen Llithrig y Wrach a Chreigiau Gleision. Ew, ma na olygfa yma i chi. Bendigedig.

 

Trawsgrifiad: Gruff Ellis

Mi fydd yr hen frain ma yn dechrau cario i’w nythod y chi yn o fuan. Yn enwedig y gigfran de, ym mis Chwefror ma yn saff. Ac mi fydd yr hen farcud yn dechrau cario at ddiwedd y mis. Byddan nhw yn nythu mae’n siwr gen i tua diwedd Mawrth i Ebrill ond mae’r hen gigfran yn nythu yn gynnar. Mae’r hen gigfran yn dderyn go arbennig, er nad ydw i yn hoff ohonyn nhw. Maen nhw yn hen adar bryntaf yn nheulu’r brain. Ond, mae ‘na rywbeth o’u cwmpas nhw, maen nhw paru am eu bywyd, am eu hoes.

Cofio Gigs? Casglu posteri a ffansîns

Casgliadau / Cerddoriaeth / Collections - Postiwyd 29-01-2021

Wrth greu arddangosfa gerddorol ‘RECORD: Gwerin Protest a Phop’ yn 2018 roeddwn yn ymwybodol iawn taw rai o sêr y sioe oedd y posteri gigs oedd gennym yn y casgliad. Nid yn unig mae’n nhw’n eitemau deniadol a lliwgar ond hefyd yn cofnodi hanes y Sin Roc Gymraeg. Roedden nhw’n ateb yr holl gwestiynau am pwy, ble, a phryd yr SRG. Beth oedd enw’r bandiau? Pwy oedd yn chwarae yn yr un gig? Ym mha neuadd bentref oedd y gig yn cael ei drefnu? Pwy oedd yn trefnu’r gigs? Un o fy hoff ffeithiau ar y poster oedd cost y tocyn e.e. £1.50 i weld Jim O’ Rouke a’r Hoelion Wyth a dawns olaf Meibion Mwnt yn yr Old Quarry Llambed yn 1984. Bargen!

 

 

Lansiwyd yr apêl i gasglu posteri gigs ym mis Chwefror 2019. Mae dros 200 o bosteri wedi dod i mewn erbyn hyn, y rhan fwyaf ohonynt ar lein. Hoffwn ddiolch i’r canlynol am gyfrannu at y casgliad cenedlaethol – mae hi wedi bod yn bleser bod mewn cysylltiad â chi gyd yn ystod yr ymgyrch.

Dan Griffiths, Huw Bebb, Rhodri Davies, Dylan Lewis, Scotch Funeral, Sioned Edwards Eisteddfod, Catrin Morris Clwb Ifor Bach, Rhys Williams Caerdydd, Meirion Wyn Jones, Elizabeth Nerys Bowen, Bedwyr Almon, Efa Lois, Dylan a Neil, Mei Mac, Rhys Mwyn, Emma Daman Tomos, Hayley Jenney, Peter Roberts, Richard Chitty, Rwth Williams, Heledd Parri, Prys Dafydd, Non Jones, Laura Nunez, Blue Amber, Nyree Waters, a Rhiannon Roberts.

Rhys Mwyn Radio Cymru

Mae rhaglen Radio Cymru Recordiau Rhys Mwyn wedi bod yn hysbysebu ac yn hwb mawr i’r ymgyrch. Gwrandewch eto ar y clip 9 munud yma am 4 poster nodedig (Tŷ Gwydr, 3 Hẃr Doeth, Bedlam Eisteddfod Llambed a Manics yng Nghlwb Ifor).

 

Poster Padarn Roc gan Meirion Wyn Jones

Dylunwyr

Daeth nifer o bosteri yn uniongyrchol oddi wrth y dylunwyr , gyda’r uchafbwyntiau yn cynnwys casgliadau 24 poster a 7 o gloriau recordiau SAIN o’r 1970 a’r 1980 gan Meirion Wyn Jones; a 27 o bosteri wrth y dylunydd graffig Richard Chitty sy’n cynnwys posteri gigs Nadolig Bubblewrap Collective Caerdydd 2013-2019, a phosteri Gŵyl Sŵn 2011-2019. Derbyniwyd rhai o bosteri TAFWYL gan yr artist Efa Lois, posteri ‘Miri Madog’ gan Bedwyr o gwmni Almonia a phosteri ‘r band Allan yn y Fan gan Hayley Jenney. Bydd oriel o bosteri Meirion Wyn Jones yn ymddangos ar sianel LLGC ar AM Cymru.

Casgliad ffansîns Rhys Williams

Derbyniwyd casgliad ffansîns wrth Rhys Caerdydd / Rhys Williams oedd yn gyfrifol am y wefan Fanzine Ynfytyn. Mae’r Llyfrgell wedi archifo’r wefan ac wedi derbyn y copiau gwreiddiol papur o’r ffansins i’r casgliad cenedlaethol. Mae’r casgliad yn cynnwys ffansîns o’r enw: Amser Siocled, Yn Syth o’r Rhewgell , Llmych / Chymll / Ychmll / Hymllc, Dyfodol Dyddiol, Ish, Groucho neu Marks, Llanast, Rhech, Gwyn Erfyl yn y Glaw, Cen ar y Pen ac ANKST 03.

 

 

Cofio Gigs?

Digwyddiad ar Zoom a Facebook LLGC nos Fercher 3ydd Chwefror 2021 am 7. Ymunwch â ni ar gyfer y sgwrs yma i nodi Dydd Miwsig Cymru 2021 pryd y bydd Nia Mai Daniel (Yr Archif Gerddorol Gymreig) yn edrych yn ôl ar yr apêl ac yn trafod trefnu gigs, dylunio posteri a chasglu ffansîns gyda Rhys Mwyn (Radio Cymru), yr arlunydd Efa Lois, a’r casglwr ffansîns Rhys Williams.

Nia Mai Daniel
Rheolwr Rhaglen Yr Archif Gerddorol Gymreig
nia.daniel@llyfrgell.cymru | Twitter @cerddllgc | @MusicNLW

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog