Tag Archives: Portreadau

Postiwyd - 11-10-2019

Collections / Stori Cymru

T Llew Jones: Brenin Llenyddiaeth Plant Cymru

Un prynhawn Gwener, mewn ysgol fechan yn Nyffryn Teifi, cafodd crwtyn ifanc ei wahodd i ddosbarth y plant mawr er mwyn clywed y prifathro yn darllen darn o stori. Roedd y stori yn un gyffrous. Roedd hi’n sôn am noson stormus, dywyll ac am dollborth unig yn y wlad. Dyma geidwad y tollborth yn clywed sŵn carnau ceffyl yn agosáu o’r pellter, ac yna’r marchog yn gweiddi ‘Gêt’. Wrth fentro mas i agor y gât, dyma’r marchog yn estyn rhywbeth iddo – rhyw barsel wedi ei lapio mewn clogyn – cyn gyrru i ffwrdd i’r tywyllwch. A beth oedd yn y parsel? Daeth y ceidwad i wybod ar ôl dychwelyd i’r tŷ – baban.

Y crwtyn ifanc a oedd yn gwrando’n gegrwth ar y stori hon oedd neb llai na T. Llew Jones. Ni chafodd glywed rhagor ohoni am ryw reswm, ond fe adawodd argraff ddofn ar ei ddychymyg am yn hir wedyn. Daeth i wybod yn ddiweddarach yn ei oes mai Y Golud Gwell (1910) gan Anthropos (Robert David Rowland; 1853?-1944) oedd y stori, ond nid cyn ysgrifennu ei fersiwn ei hun a’i chyhoeddi o dan y teitl Un Noson Dywyll (1973).

Cyffro, rhamant, dirgelwch – dyna’r hyn sy’n nodweddu’r hanesyn uchod. Dyma hefyd nodweddion a ymddengys yn aml yn llenyddiaeth plant T. Llew – yn ei farddoniaeth a’i ryddiaith. Y gŵr hwn a ddefnyddiodd gymeriadau hanesyddol a lled-hanesyddol fel y môr-ladron, Harry Morgan a Barti Ddu, a’r lleidr pen-ffordd, Twm Siôn Cati, fel ei ddeunydd crai. Y gŵr hwn hefyd a greodd fabinogi o’i fywyd ei hun, gyda photswyr Pentre-cwrt, sipsiwn y ‘Pishyn Padis’ ac anturiaethau Beirdd y Cilie yn rhan o un saga amryliw a ddefnyddiwyd i ddiddanu cynulleidfaoedd o blant ac oedolion fel ei gilydd.

Mae’n hawdd rhamantu T. Llew. Rhamantydd oedd e. A’r un mor rhamantus ar yr un olwg yw’r teitl anrhydeddus ac arwrol hwnnw y cysylltir T. Llew ag ef, sef ‘Brenin Llenyddiaeth Plant Cymru’. Ond eto i gyd, mae tadogi teitl o’r fath arno yn dangos cymaint yw ei gyfraniad i’r maes.

Yn y cyfnod wedi’r Ail Ryfel Byd, roedd y diwydiant cyhoeddi Cymraeg mewn cyflwr truenus. Yn 1950, o’r can llyfr a gyhoeddwyd yn Gymraeg, dim ond 13 oedd yn gyhoeddiadau i blant. Gŵr a oedd yn effro i’r argyfwng hwn oedd y llyfrgellydd o Geredigion, Alun R. Edwards. Ym mis Medi 1951, trefnodd y gynhadledd gyntaf o blith nifer yn ystod yr 1950au ym mhlas y Cilgwyn ger Castellnewydd Emlyn, gyda’r nod o annog darpar ysgrifenwyr i greu deunydd darllen Cymraeg ar gyfer plant. Gwahoddwyd 48 o athrawon yr hen sir Aberteifi i’r gynhadledd arbennig hon, ac yn eu plith roedd T. Llew – bardd lled-ifanc ac ysgolfeistr Tre-groes ar y pryd.

Yn ei hunangofiant, Yr Hedyn Mwstard (1980), mae Alun R. Edwards yn cyfeirio at T. Llew fel “y pysgodyn mwyaf a ddaliwyd gan y Cilgwyn.” Roedd yn ysgrifennu’r geiriau hyn ar ddiwedd ei yrfa, ac ar adeg pan oedd T. Llew eisoes wedi ymsefydlu fel un o brif awduron plant Cymru. Bu farw T. Llew bron i dri degawd yn ddiweddarach yn 2009, a rhwng hynny a chynhadledd gyntaf y Cilgwyn yn 1951, fe gyhoeddodd tua hanner cant o gyfrolau – a’r rhan fwyaf ohonyn nhw’n rhai ar gyfer plant.

Fel athro – yn ysgolion Tre-groes (1951-1957) a Choed-y-bryn (1958-1976) – gwyddai T. Llew am yr angen i ddenu plant at ddarllen, ac i ddarparu deunydd cyffrous ar eu cyfer a fyddai’n eu haddysgu a’u diddanu ar yr un pryd. Yn y categori hwn y gosodir straeon fel Trysor y Môr-ladron (1960), Corn, Pistol a Chwip (1969) a Cri’r Dylluan (1974), sy’n cymryd darnau o hanes Cymru a’u troi’n anturiaethau cyffrous llawn arwyr a dihirod. Mae ei farddoniaeth i blant wedyn – a gyhoeddwyd yn Penillion y Plant (1965) a Cerddi Newydd i Blant (1973) – yn mentro mas o’r stafell ddosbarth i’r awyr agored, ac yn ceisio agor llygaid y darllenydd i ryfeddod y byd o’i gwmpas.

Mewn cyfweliad yn y cylchgrawn Llais Llyfrau yn 1968, dywed T. Llew iddo deimlo “mai’r hyn oedd eisiau fwyaf ar blant Cymru oedd arwyr.” Mae arwyr yn cael eu creu ar adeg o angen. Ac yn y Gymru Gymraeg ynghanol yr ugeinfed ganrif, roedd yna angen am awdur fel T. Llew Jones ar lenyddiaeth plant.

Endaf Griffiths

Cynnwys Perthnasol

Postiwyd -

Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Cyfieithathon Wicipedia

I ddathlu Wythnos Llyfrgelloedd cynhaliodd y Llyfrgell Genedlaethol Gyfieithathon Gymraeg i fyfyrwyr o Brifysgol Aberystwyth sy’n gobeithio dilyn gyrfa fel cyfieithwyr. Y nod oedd cyfieithu erthyglau Wikipedia Saesneg presennol am awduron enwog i’r Gymraeg. Roedd y digwyddiad yn rhan o gwaith ehangach prosiect WiciLlên, a ariannwyd gan Lywodraeth Cymru a’i nod oedd gwella mynediad ar-lein i wybodaeth a data Cymraeg am lenyddiaeth a llyfryddiaeth Cymru.

Myfyrwyr yn cyfieithu Cynnwys yn ystod y digwyddiad

 

Mae gan y Llyfrgell Wicimediwr Cenedlaethol sydd yn helpu’r sefydlaid gefnogi a chyfrannu at Wikipedia. Y Wikipedia Cymraeg fu’n canolbwynt y gwaith hwn ers i’r cydweithredu ddechrau yn 2015. Mae’r Llyfrgell a’i phrif gyllidwr, Llywodraeth Cymru wedi cydnabod pwysigrwydd y hwb yma o wybodaeth Gymraeg wrth adeiladu dyfodol cynaliadwy a llewyrchus i’r Gymraeg – Wicipedia eisoes yw’r wefan Gymraeg fwyaf poblogaidd ac erbyn hyn mae ganddi dros 100,000 o erthyglau. Fodd bynnag, mae llawer o waith i’w wneud o hyd er mwyn rhoi mynediad i wybodaeth y byd yn Gymraeg.

 

Mae’r Llyfrgell wedi bod yn gweithio gyda’r cwrs Astudiaethau Cyfieithu Proffesiynol ym Mhrifysgol Aberystwyth ers sawl blwyddyn bellach. Wrth ddefnyddio’r Cymhorthydd Cyfieithu ar Wicipedia er mwyn perffeithio cyfieithu, gall myfyrwyr gyfrannu’n weithredol at wella cynnwys Cymraeg sydd ar gael i bawb wrth astudio, gan roi gwerth go iawn i’w aseiniadau.

 

 

Un o’r erthyglau cafodd i gyfieithu

Dywed arweinydd y cwrs Mandi Morse “Rydyn ni’n falch iawn o’r cyfle i fanteisio ar gronfa Wicipedia wrth ddysgu’r cwrs uwchraddedig Astudiaethau Cyfieithu Proffesiynol. Mae’n rhoi profiadau gwych i’n myfyrwyr wrth iddynt ddatblygu eu sgiliau cyfieithu a chael cyfle i ymarfer cyfieithu pob math o feysydd a chyd-destunau. Mae cronfa Wicipedia yn sicr yn ddefnyddiol tu hwnt ac yn cyfoethogi’n darpariaeth.”

 

Mynychodd 12 myfyriwr y digwyddiad yn y Llyfrgell Genedlaethol, a chrëwyd 9 erthygl newydd. Mewn llawer o achosion mae hyn wedi sicrhau bod gwybodaeth ar gael yn Gymraeg am y tro cyntaf. Mae erthyglau newydd yn cynnwys y nofelydd Almaeneg Gerhart Hauptmann, a dderbyniodd y Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth ym 1912 a’r awdur plant Joan Aiken. Gallwch ddod o hyd i restr lawn o erthyglau a grëwyd yma.

 

Rydym yn gobeithio cynnal digwyddiadau tebyg yn y dyfodol er mwyn gwella cynnwys Cymraeg ar-lein, ac annog Prifysgolion Cymru i feddwl sut y gallant gyfrannu at y broses.

 

Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , , , ,

Postiwyd - 09-10-2019

Collections

Beth mae llyfrgelloedd yn ei wneud mewn byd digidol?

Mae ateb bron i bob cwestiwn nawr o fewn ychydig o gyffyrddiadau i’ch sgrin, neu gallwch siarad yn uniongyrchol â’ch dyfais. Gofynnwch i Google ‘beth mae llyfrgelloedd yn ei wneud’ ac fe ddywed (gyda chymorth Wikipedia) mai ‘yn ogystal â darparu deunyddiau, [maen nhw] hefyd yn darparu gwasanaeth llyfrgellwyr sy’n arbenigwyr mewn darganfod a dehongli angenion gwybodaeth.’

Er syndod, efallai, nid oes sôn am ‘lyfrau’. Byddai well gan rai weld gweithgareddau neu wasanaethau eraill yn cael eu crybwyll; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, rydym yn ‘casglu, cadw a rhoi mynediad i bob math o wybodaeth gofnodedig, yn arbennig yn ymwneud â Chymru a’r Cymry a phobloedd Geltaidd eraill’. Yn bwysicaf oll, fodd bynnag, mae diffiniad Google a Wikipedia o waith y llyfrgell mor ddilys heddiw ag oedd y myd cyn-ddigidol yr ugeinfed ganrif.

Thema ‘Wythnos Llyfrgelloedd’ eleni yw ‘Dathlu Llyfrgelloedd mewn Byd Digidol’ ac mae’n gyfle i amlygu’r modd y mae llyfrgelloedd yn defnyddio technolegau newydd i ymestyn a gwella ein gweithgareddau a gwasanaethau.  Gydag enghreifftiau o Lyfrgell Genedlaethol Cymru, dyma wyth ffordd y mae technolegau digidol yn galluogi llyfrgelloedd i gyflawni ein gorchwyl yn fwy effeithiol heddiw.

1. Ehangu mynediad

Dros gyfnod o ugain mlynedd a mwy, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi bod yn digido casgliadau i roi mynediad iddynt y tu hwnt i’n hadeilad yn Abertystwyth. Mae dros 5 miliwn o eitemau wedi eu digido hyd yma, gan gynnwys papurau newydd a chylchgronau, mapiau, llawysgrifau, gweithiau celf a ffotograffau. Gallwch bori trwy bigion o gasgliadau’r Llyfrgell yn o dan ‘Darganfod’ ar wefan y Llyfrgell neu weld rhestr o’n adnoddau digidol.

Ymhlith adnoddau ar-lein mwyaf poblogaidd y Llyfrgell mae gwefan Papurau Newydd Cymru, sy’n rhoi mynediad i dros 1.1 miliwn o dudalenau papurau newydd a gyhoeddwyd rhwng 1805 a 1919, a’i chwaer wefan Cylchgronau Cymru sy’n cynnwys 1.4 miliwn o dudalennau o gylchgronau a chyfnodolion. Mae poblogrwydd y gwefannau hyn yn seiliedig i raddau helaeth ar allu defnyddwyr i chwilio eu cynnwys – lefel o fynediad sydd wedi’i wneud yn bosibl trwy ddefnyddio meddalwedd i ddarllen y testun print a chynhyrchu ffeiliau testun y gellir ei chwilio yn ogystal â chreu delweddau o’r tudalennau.

2. Darganfod mwy

Gellir chwilio holl ddaliadau’r Llyfrgell, y ffisegol a’r digidol, trwy ein Catalog, gan alluogi i chi wybod mewn byr amser a ydyw yn y casgliadau.

Os ydych ymhlith y miliynau o bobl sydd o fewn diwrnod o deithio i ac o Aberystwyth, gallwch ddefnyddio’r Catalog i wneud cais i weld eitem yn adeilad y Llyfrgell. Os nad, gallwch wneud cais am gopi, defnyddio’r Catalog i greu rhestr o ffynonellau, neu hidlo eich canlyniadau i ddangos y rhai sydd ar gael yn ddigidol yn unig.

3. Agor meysydd ymchwil newydd

Mae dulliau a fformatiau digido a chreu data yn galluogi ychwilwyr i ofyn cwestiynau newydd ac i wneud darganfyddiadau a fyddai cyn hynny wedi bod yn amhosib i bob pwrpas.

Ar wefannau Papurau Newydd Cymru a Cylchgronau Cymru, er enghraifft, gellir chwilio corff enfawr o destun mewn eiliadau. Defnyddiodd Duncan Brown, un o sylfaenwyr y prosiect amgylcheddol Lln Natur, y papurau newydd i ddod o hyd i gyfeiriadau hanesyddol at gân yr eos, ac at y pysgodyn brwyniad Conwy yn cael ei ddal yn Afon Conwy ar ôl tywydd gwlyb.

Rai blynyddoedd yn ol, cafodd dau wyneb eu canfod ar dudalennau Llyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif o’r 13eg ganrif. Credir iddynt gael eu dileu yn y 16fed ganrif hyd nes iddynt gael eu darganfod gan yr Athro Paul Russell o Brifysgol Caergrawnt and PhD student Myriah Williams gan ddefnyddio dulliau dadansoddi delweddau.

Ymchwil yw un o’r meysydd mwyaf cyffrous lle gwelir defnydd y Llyfrgell o dechnolegau digidol yn gwneud gwahaniaeth.

4. Cyfleon i gydweithio

Mae datblygiadau digidol wedi arwain at gyfleon i gydweithio o fewn i GYmru ac yn rhyngwladol, gan weithio gyda chyrff eraill i ddarparu adnoddau ar y cyd ac i wella ein gwasanaethau i ddefnyddwyr.

I goffáu canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth prosiect a ariannwyd gan Jisc â ffynonellau cynradd o 11 o lyfrgelloedd, casgliadau arbenning ac archifau ynghyd i’w digido a’u cyflwyno ar wefan Cymru1914.

Bu prosiect Cynefin dan arweiniad Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru yn digido mapiau, y rhan fwyaf ohonynt o gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol ond rhai hefyd o archifau eraill yng Nghymru a Lloegr, a’u cyfuno gyda rhestrau pennu o The National Archives yn Kew. Defnyddiwyd llwyfan arbennig i alluogi i wirfoddolwyr i alinio ac i drawsgrifio’r mapiau a’r dogfennau cyn eu cyflwyno fel un adnodd ar-lein o’r enw Lleoedd Cymru.

Yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf, rydym wedi gweithio mewn partneriaeth â 12 o sefydliadau treftadaeth ddiwylliannol eraill ar draws Ewrop i ddod â chasgliadau at ei gilydd ar lwyfan digidol Europeana i adrodd hanes ‘Twf Llythrennedd yn Ewrop’. Ar ôl dewis deunydd ar gyfer y prosiect, bu unigolion o’r sefydliadau hyn yn gweithio gyda’i gilydd i drafod eu hanes ar y cyd a’i gyflwyno trwy’r casgliadau ar ffurf arddangosfeydd digidol, blog ac orielau.

Yn fwyaf diweddar, rydym yn cydweithio gyda Llyfrgell Genedlaethol yr Alban, The Hathi Trust yn yr Unol Daleithiau, Y Llyfrgell Brydeinig, Prifysgol Glasgow ac RLUK fel rhan o brosiect sydd wedi’i ariannu gan yr AHRC i archwilio’r posibilrwydd o greu catalog byd-eang o destunau sydd wedi’u digido a fyddai’n galluogi cyrff i gynllunio rhaglenni a strategaethau digidol ar y cyd, ac ymchwilwyr i chwilio’r holl weithiau sydd wedi’u digido o un man.

5. Galluogi cyfranogiad

Mae cynnydd diweddar mewn technoleg ddigidol wedi galluogi defnyddwyr i greu, cyfoethogi a dehongli treftadaeth ddiwylliannol mewn ffyrdd newydd.  Mae cyfranogiad yn rhoi cyfleon i ddatblygu sgiliau newydd, hybu cydlyniad cymunedol ac yn cyfrannu at iechyd a lles y cyfranogwyr.

Yn dilyn llwyddiant prosiect Cynefin a’r cydweithio gyda phrosiect Cymru Dros Heddwch i drawsgrifio Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru, rydym wedi datblygu torf.llyfrgell.cymru, llwyfan torfoli i gynnal prosiectau sy’n galluogi defnyddwyr i gyfranogi yng waith y Llyfrgell trwy drawsgrifio ac anodi casgliadau digidol y Llyfrgell. Mae’r prosiectau hyn yn cynnwys trawsgrifio Cofnodion Tribiwnlys y Rhyfel Byd Cyntaf, tagio ffotograffau Gwilym Livingstone Evans o gymuned Blaenau Ffestiniog, a thrawsgrifio dyddiaduron yr arlunydd Kyffin Williams.

Ers penodiad Wicipediwr Preswyl yn 2015, mae’r Llyfrgell wedi gweithio mewn partneriaeth â Wikimedia UK ac wedi, gyda chefnogaeth Uned y Gymraeg Llywodraeth Cymru, cynnal tri phrosiect thematig (WiciPop, Wici-Iechyd, WiciPobl a’r prosiect diweddaraf WiciLlên) i gynyddu cynnwys digidol sydd ar gael yn yr iaith Gymraeg. Yn unol ag ethos Wicipedia, roedd gan y prosiectau hyn elfen gref o gyfranogiad, gan wahodd Wicipedwyr newydd a phrofiadol i fod yn rhan o’r fenter a mynychu golygathonau, cyfieithathonau neu hacathon.

Mae Casgliad y Werin Cymru yn rhoi hyfforddiant digido i grwpiau cymunedol, prosiectau a chyrff fel eu bod yn gallu digido a rhannu eu casgliadau a hanesion ar-lein. Ers ei lawnsio yn 2010, mae Casgliad y Werin Cymru wedi hyfforddi cannoedd o grwpiau ledled Cymru a thu hwnt ac yn rhoi mynediad i dros 120,000 o wrthrychau trwy’r wefan.

6. Rhannu a hyrwyddo casgliadau  

Gall casgliadau digidol eu Digital collections gael eu rhannu mewn sawl man ar yr un pryd, a’u cyflwyno mewn amrywiol gyd-destunau a chyrraedd gwahanol gynulleidfaoedd. Gellir dod o hyd i gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol ar Art UK, Casgliad y Werin Cymru, Europeana, Wicicomin a Flickr Commons. Mae nifer o’r delweddau hyn ar gael i’w hail-ddefnyddio dan drwyddedau agored.

Gan ddefnyddio’r cyfryngau cymdeithasol – Facebook, Twitter, Youtube ac Instagram – rydym yn mynd â chasgliadau at ein defnyddwyr, a gallant ein helpu yno rannu a hyrwyddo ein casgliadau ddigidol. Mae’r cyfryngau hyn yn fodd o ymgysylltu â’n dilynwyr a defnyddwyr yn ogystal â hyrwyddo’r casgliadau.

7. Realiti estynedig

Defnyddir technolegau digidol i wella profiad ymwelwyr i adeilad y Llyfrgell. Gan ddefnyddio’r ap Smartify, gallwch gael mynediad at wybodaeth ychwanegol am eitemau sy’n cael eu harddangos yn arddangosfeydd y Llyfrgell. Digital technologies are used to enhance visitor experience to the Library building. Cafodd hwn ei ddefnyddio fel rhan o arddangosfa’r Llyfrgell yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni.

Gan ddefnyddio llwyfan realiti rhithwir Google Expeditions, gallwch hefyd gymryd taith dywys rithiol o’r Llyfrgell. Mae’r daith yn mynd â chi y tu ôl i’r llen yn ogystal â’r gofodau cyhoeddus, gan gyflwyno gwybodaeth am y Llyfrgell a’i chasgliadau.

8. Cadw ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol

Sicrhau mynediad tymor hir i’r cofnod o ddiwylliant heddiw ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol yw un o’r heriau mawr yn y byd digidol wrth i lyfrgelloedd fynd i’r afael â chwestiynau ynghylch storio, hawlfraint a mesurau i reoli hawliau digidol, fformatiau niferus a darfodedig, gwybodaeth sy’n gaeth i feddalwedd neu ddyfeisiau penodol, heb sôn am natur newidiol a thros dro y wybodaeth sydd y We Fyd Eang. Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw’r unig lyfrgell yng Nghymru sydd â statws ‘adnau cyfreithiol’ sy’n caniatau i rai llyfrgelloedd i gasglu a chadw cyhoeddiadau electronig ac archifo gwefannau fel bod defnyddwyr yn gallu cael mynediad at gyhoeddiadau digidol ac astudio hanes y We.

Mae’r tasgau o gasglu, cadw a rhoi mynediad i wybodaeth yn parhau. Nid a oes rôl i lyfrgelloedd mewn byd digidol yw’r cwestiwn, ond sut i barhau gyrraedd y safon o wasanaeth a fydd nid yn unig yn gwneud y mwyaf o’r cyfleon mae’r technolegau hyn yn eu cynnig, ond yn sicrhau bod cenedlaethau’r dyfodol yn cael mynediad i wybodaeth sydd wedi’i digido neu nad yw eto ar gael yn ddigidol, a hynny’n ddi-rwystr ac yn ddi-dâl. Dathlu llyfrgelloedd mewn byd digidol yw datgan pwysigrwydd eu rôl yng nghymdeithas heddiw ac am flynyddoedd i ddod.

 

Dafydd Tudur

Pennaeth Mynediad Digidol

Postiwyd - 08-10-2019

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Smartify yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

 

Yn gynnar yn 2018, i gyd-fynd gyda lansiad arddangosfa Kyffin Williams: Tu ôl i’r Ffrâm, dechreuodd y Llyfrgell gyd-weithio gyda Smartify, cwmni a oedd wedi datblygu ap celfyddydol ar gyfer ffonau clyfar, i’w ddefnyddio gydag arddangosfeydd mewn amgueddfeydd, orielau a llyfrgelloedd ledled y byd.

Ap ydyw sy’n galluogi ymwelwyr sganio eitemau sy’n cael eu harddangos yn y Llyfrgell gyda’u ffôn clyfar er mwyn derbyn gwybodaeth bellach amdano neu am grëwr y gwaith. Mae’r ap yn syml i’w ddefnyddio ac am ddim i’w lawrlwytho o siop iOS a Google Play.

Yr hyn sy’n arbennig am yr ap yw ei fod yn rhoi cyd-destun i chi am yr eitem ac o ganlyniad yn cyfoethogi profiad y defnyddiwr.

Ar ôl sganio eitem, mae’n bosibl ei chadw mewn oriel bersonol fel bod modd edrych ar y ddelwedd ddigidol neu ddarllen am yr eitem ar ôl mynd adref.

Un o eitemau’r Llyfrgell sydd wedi’i chynnwys ar yr ap yw’r copi gwreiddiol o Anthem Genedlaethol Cymru ‘Hen Wlad fy Nhadau’. Ar ôl sganio agoriad yn y llawysgrif hon, nid yn unig y cewch chi wybodaeth ddeongliadol am yr eitem ond fe gewch chi hefyd y cyfle i wrando ar y recordiad sain Cymraeg cyntaf sy’n hysbys, pan recordiwyd y gantores Madge Breese, gan y Gramophone Company, yn canu’r anthem ar 11 Mawrth 1899.

Mae’r ap yn sicr yn cynnig profiad newydd a rhyngweithiol i’n hymwelwyr yn y byd digidol sydd ohoni!

Ers i’r Llyfrgell ddechrau cydweithio â Smartify bron i ddwy flynedd yn ôl bellach rydym yn parhau i gynyddu’r nifer o eitemau o gasgliadau’r Llyfrgell sydd ar gael ar yr ap ac yn sicrhau bod y wybodaeth a geir amdanynt ar gael yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Felly, y tro nesaf y byddwch chi’n ymweld â’r Llyfrgell cofiwch gadw llygad am eitemau sydd â’r logo Smartify wrth eu hymyl a rhowch gynnig arni!

Am ragor o wybodaeth am sut i ddefnyddio’r ap ewch i: www.llyfrgell.cymru/smartify

Bethan Rees

Mynediad Digidol

Tagiau: , , , ,

Postiwyd - 07-10-2019

Casgliadau

Pam mae coeden ar ben Rhodri Morgan?

Mae nifer ohonom yn gyfarwydd gyda chyrraedd y pwynt yn fy mywyd pan mae’r rhywbeth cyffredin o’n plentyndod yn cael eu harddangos mewn amgueddfa. Mae’r teimlad o dderbyn archif o ddogfennau sy’n delio a digwyddiadau, ymgyrchoedd a phobl o’ch plentyndod yn debyg; dwi’n teimlo’n hen, ond mae rhywbeth arbennig mewn ail fyw stori, weithiau o safbwynt gwbl wahanol.

Roedd cartwnau Mumph wedi bwydo fy niddordeb yng ngwleidyddiaeth Cymru pan roeddwn i yn fy arddegau. Pob dydd Sadwrn roeddwn i’n edrych ymlaen at weld y cartŵn yn dilyn hanes Ysgrifennydd Gwladol Cymru a’i Weinidogion, Just William yn y Western Mail. Roedd portread William Hague fel bachgen ysgol yn gwisgo shorts a gyda map o Gymru ben i weired ar wal y swyddfa braidd yn annheg efallai, ond roedd yn ffordd effeithiol o ddangos y teimlad cyffredin bod gan swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru statws isel iawn yn y cabinet, a’r anfodlonrwydd am arfer Llywodraeth Prydain i benodi Aelod Seneddol o Loegr, heb unrhyw gysylltiad â Chymru i’r swydd. Roedd Syr Wyn Roberts yn ymddangos pob hyn a hyn i geisio addysgu’r Ysgrifennydd Gwladol am faterion y dydd ond heb ryw lawer o lwyddiant!

Roedd Mumph yn portreadu ei olynydd, Ron Davies yn dra gwahanol. Er bod enw’r cartŵn The one Ronnie yn cyfeirio at gyfres comedi, roedd Davies yn gwisgo siwt wen a sbectol dywyll ac yn ymddwyn fel gansgter gyda Jon Owen Jones fel Frankenstein’s Monster. Yn 1998, tro Alun Michael oedd hi i gael sylw Mumph yn y gyfres St Michael. Roedd Mumph wedi gwneud yn fawr o’r son mai dyn Tony Blair oedd Alun Michael roedd e wastad yn gwisgo parachute, ac weithiau yn anweladwy ar wahân i’w sbectol. Roedd Peter Hain wastad yn gwisgo rollers yn e wallt, tra roedd Rhodri Morgan yn ymddangos gyda choeden yn tyfu o’i ben! Cafodd y goeden ei dorri ar ôl i Rhodri gael torri gwallt, ond roedd y boncyff dal yno. Roedd hyn wedi drysu un ffrind prifysgol yn llwyr ac roedd yn rhaid i fi ffinio ffotograff o Rhodri cyn bod y ddelwedd yn gwneud synnwyr iddo!

Gyda dyfodiad y Cynulliad Cenedlaethol, roedd mwy o wleidyddion o’r gwrthbleidiau yn ymddangos; Dafydd Wigley, Mike German a Rod Richards – fel arfer gyda baner Lloegr yn ei het.

Mae cartwnau fel yn hyn ysgafn eu naws ar un olwg ac yn gor-bwysleisio golwg, cymeriad neu ymddygiad, ond mae nhw yn adlewyrchu’r zeitgeist gwleidyddol ac roedd portread pob un o’r gwleidyddion hyn yn adlewyrchu’r ffordd roedden nhw’n cael eu gweld, gan ganran o’r boblogaeth o leiaf. Mae nhw’n cofnodi digwyddiadau gwleidyddol bwysig; fel y trafodaethau dros Dŷ Opera Bae Caerdydd, arfau, addysg, iechyd ac etholiadau ac yn gwneud hynny mewn modd gweledol a doniol.

Mae derbyn y casgliad hwn i’r Llyfrgell yn deimlad hynod gyffrous. Mae cartwnau Mumph yn rhannol gyfrifol o leiaf o godi fy ymwybyddiaeth yng ngwleidyddiaeth, ac mewn ffordd anuniongyrchol, y diddordeb hwnnw sy’n gyfrifol am fy mod yn gweithio gydag archifau gwleidyddol. Gobeithio yn fawr bydd digido a rhannu nhw yn eang yn sbarduno diddordeb eraill yn y maes er bod e braidd yn rhyfedd i feddwl amdanynt fel cofnod hanesyddol. Mae’r broses hwn yn un gostus, felly buaswn yn gwerthfawrogi unrhyw gyfraniadau tuag ar y costau trwy roddion i’r Gronfa Casgliadau. Mae boreau Sadwrn yn darllen Just William yn teimlo yn bell yn ôl.

Rob Phillips
Yr Archif Wleidyddol Gymreig

 

Tagiau: ,

Postiwyd - 27-09-2019

Collections / Stori Cymru

Campwaith Tryweryn yn ysbrydoli cenhedlaeth newydd i drafod ei hanes

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Fel rhan o raglen Estyn Allan y Gwasanaeth Addysg, bob blwyddyn cynhelir Diwrnod Campweithiau Mewn Ysgol pan fydd eitem wreiddiol o gasgliad celf y Llyfrgell yn cael ei gludo i ysgol rhywle yng Nghymru i fod yn ganolbwynt i weithdy addysgol. Yn ystod y dair blynedd diwethaf aethpwyd â phaentiad William Turner o Gastell Dolbadarn i ysgol yn Llanberis, a chludwyd cyfres o ddarluniau gan Kyffin Williams i ysgolion Dyffryn Nantlle a Bro Lleu yn Mhenygroes. Mae’r achlysuron yma’n bwysig gan eu bod yn enghreifftiau gwŷch o sut gall casgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol ysbrydoli cynulleidfa iau, a’i chynorthwyo i ddysgu am, a dehongli gweithiau celf a’r hanes sy’n gysylltiedig â hwy.

Eleni, dan arweiniad rhaglen Sculpture Masterpieces in Schools Art UK (elusen sy’n ceisio amlygu gweithiau celf ym meddiant cyrff cyhoeddus ym Mhrydain) , gwahoddwyd Ffederasiwn Cysgod y Foel – sy’n cynnwys Ysgol Bro Tryweryn, Frongoch ac Ysgol Ffridd y Llyn, Cefnddwysarn – i gymryd rhan mewn prosiect a oedd yn canolbwyntio ar un o gerfluniau mwyaf arwyddocaol y Llyfrgell, Cofeb Tryweryn gan John Meirion Morris. Crëwyd y cerflun gyda’r bwriad o gomisiynu fersiwn maint llawn (30 troedfedd o uchder) ar lan Llyn Celyn i goffáu boddi Cwm Tryweryn yn y 1960au.

Penderfynwyd gwahodd Iola Edwards, artist lleol a merch John Meirion Morris, i arwain sesiwn ar gyfer disgyblion Blwyddyn 5 a 6, a bu hi’n ymweld â’r Llyfrgell Genedlaethol i chwilio’r casgliadau am ddarnau o waith a ysbrydolwyd gan stori Capel Celyn, yn ogystal â cherflun ei thad, wrth baratoi a darparu gweithgareddau addas ar gyfer y gweithdy.

Ar ddydd Iau, Medi 12fed, cludwyd y cerflun i ardal y Bala i’w ddefnyddio am ddiwrnod yn ganolbwynt i weithdy celf. Cychwynwyd y diwrnod gyda chyfle i ddisgyblion y ddwy ysgol weld y gofeb yn ystod gwasanaeth y bore.

Er mwyn rhoi ychydig o gefndir i hanes y gofeb, dangosodd Iola ffotograffau a dynnwyd gan Geoff Charles i’r disgyblion. Maent yn adrodd stori boddi pentref Capel Celyn, a’r protestio brwd a fu’n cymryd lle mewn gwrthwynebiad i’r cynllun.

Tasg gyntaf y disgyblion oedd astudio ffurf y cerflun a chreu brasluniau ohono, er mwyn iddynt werthfawrogi siap deinamig yr aderyn yn ymestyn o’r dŵr. Roeddynt yn gweithio mewn golosg er mwyn gadael marc cryf sy’n llifo’n hwylus.

Rhoddwyd cyfle i’r plant edrych yn agos iawn ar y gofeb, a gweld manylder yr wynebau ym mhlu yr aderyn. Cafwyd trafodaeth am deimladau’r pentrefwyr y mae’r wynebau yma yn eu cynrychioli, eu tristwch a’u pryder, oll yn protestio yn erbyn yr hyn a oedd yn digwydd iddynt. Ar ôl cinio aeth y plant ymlaen i siapo ffigyrau 3D allan o bapur yn dangos wynebau yn bloeddio a sgrechian am yr anghyfiawnder a ddioddefwyd.

Roedd rhan o’r gweithdy yn bwrw golwg ar bentref Capel Celyn a’r gymuned a gollwyd o dan y dŵr. Gan ymarfer eu sgiliau dylunio, bu’r disgyblion yn creu darlun o adeiladau’r pentref, ac yn creu gludwaith o olygfeydd yr ardal a’r bobl sy’n ymddangos yn ffotograffau Geoff Charles.

Yn ystod rhan olaf y gweithdy bu’r disgyblion yn trafod sut rydym yn cofio am hanes Tryweryn, a’r wal eiconig sy’n sefyll ger Llanrhystud yng Ngheredigion. Trwy ddefnyddio proses argraffu â sgrîn, bu’r plant yn ail greu y graffiti sydd bellach wedi cael ei ailadrodd mewn nifer o leoliadau ar draws Cymru.

Roedd Diwrnod Campweithiau Mewn Ysgol eleni yn gyfle i ddisgyblion ddysgu a chofio am yr hyn a ddigwyddodd dafliad carreg o Ysgol Bro Tryweryn dros hanner canrif yn ôl, ac i wneud hynny ym mhresenoldeb cerflun arbennig a grëwyd i goffáu yr hanes. Dan arweiniad Iola Edwards, ysbrydolodd y cerflun griw o blant i ymarfer dulliau celf newydd a chreu murlun fel eu cofeb eu hunain i ddigwyddiad hynod bwysig yn hanes fodern Cymru.

Dolenni Perthnasol

Rhodri Morgan
Rheolwr Gwasanaeth Addysg

Postiwyd - 13-09-2019

Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Stori Cymru / Ymchwil

Y Bywgraffiadur Cymreig

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Datblygu llinell amser ryngweithiol

Mae Cymru’n genedl fach ond un balch iawn, cenedl sydd wedi cyfrannu mwy na’i siâr o ddiwygwyr, dyfeiswyr ac arloeswyr i gymdeithas. O Wasanaeth Iechyd Aneurin Bevan, i ddatblygiad Radar gan Edward George Bowen, ni ddylid tanbrisio cyfraniad Cymru i dechnoleg a gwareiddiad yn ei gyfanrwydd. A pheidiwch anghofio, mae Cymru hefyd wedi ein diddanu gyda mawrion chwaraeon, actorion fel Richard Burton a llu o dalent gerddorol.

Mae’r Bywgraffiadur Cymreig wedi cofnodi bywydau ein henwogion ers blynyddoedd, fel na fyddwn yn anghofio eu cyfraniad i Gymru a’r byd. Ers 2004, mae’r holl gofiannau wedi bod ar gael yn ddwyieithog ar wefan y Bywgraffiadur Cymreig, ac mae’n cael ei diweddaru’n rheolaidd gyda chofnodion newydd – dros 5000 erbyn hyn.

Portreadau o bobl yn y Bywgraffiadur  o Wikidata

Er mwyn gwneud y wefan mor agored a defnyddiol â phosib, dros y blynyddoedd diwethaf, mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi bod yn rhannu’r data sy’n gyrru wefan gyda Wikidata. Dyma chwaer llai adnabyddus y Wikipedia enwog, ac fe’i dyluniwyd er mwyn rhannu gwybodaeth yn agored fel data, yn hytrach na rhyddiaith. Fel efo Wikipedia gall unrhyw un olygu a gwella’r data yn Wikidata ac erbyn hyn mae gennym adnodd cyfoethog o ddata am ein 5000 o unigolion pwysig. Mae Wikidata yn caniatáu inni nodi lleoedd geni pawb ar fap, mae’n caniatáu inni gysylltu data am addysg pobl â data ar gyfer yr ysgolion a’r prifysgolion a fynychwyd, a gallwn weld pa sefydliadau eraill sydd â chofnodion perthnasol, fel portreadau neu archifau.

Lleoliad geni pawb yn y Bywgraffiadur. Archwilio      –      Map yndangos teithiau a gymerwyd gan genhadon Cymreig. Crëwyd efo Wikidata.

 

Mae ein tîm o wirfoddolwyr hefyd wedi bod yn brysur yn defnyddio’r Bywgraffiadur i greu erthyglau Wikipedia ar gyfer y bobl, fel bod gennymi bob pwrpas, ddau fersiwn o bob erthygl – un yn gofnod hanesyddol wedi’i adolygu a’i reoli’n ofalus gan arbenigwyr, a’r llall yn gofnod cymunedol a reolir gan bawb, erthygl sy’n esblygu’n gyson y gall unrhyw un gyfrannu ati a’i hailddefnyddio at unrhyw bwrpas.

Yn dilyn lansiad gwefan newydd y Bywgraffiadur llynedd, llwyddom i sicrhau cyllid i weithio gyda datblygwyr i ychwanegu nodwedd newydd a chyffrous. Gan ddefnyddio’r data cyfoethog o Wikidata, a miloedd o ddelweddau digidol o gasgliadau’r Llyfrgell, rydym yn datblygu llinell amser rhyngweithiol fydd yn caniatáu i ddefnyddwyr archwilio pob un o’r 5000 person yn y geiriadur yn gronolegol. Cliciwch ar berson yn y llinell amser a gallwch weld y cofnod Bywgraffiadur perthnasol a’r erthygl Wikipedia.

Fersiwn cynnar o’r llinell amser sy’n cael ei ddatblygu

Yn fwy na hynny, bydd y llinell amser yn caniatáu i ddefnyddwyr hidlo’r cofnodion yn seiliedig ar ble cawsant eu geni, lle cawsant eu haddysgu, eu galwedigaeth a mwy. A gellir defnyddio’r hidlwyr yma mewn cyfuniad, felly os hoffech chi weld yr holl bêl-droedwyr a anwyd yn Aberdâr yn unig, mae hynny’n iawn! Mae’r Llyfrgell hefyd wedi curadu llinell amser o ddigwyddiadau pwysig yn hanes Cymru y gellir ei gweld dros y linell amser i roi mwy o gyd-destun i fywydau’r bobl hyn.

Bydd y lefel hyn o ryngweithio ac addasu yn helpu i ddod â’r Bywgraffiadur Cymraeg yn fyw. Bydd yn haws nag erioed i chwilio a darganfod bywydau ein dinasyddion pwysicaf – y bobl a helpodd i lunio stori Cymru.

Dylai’r llinell amser fod yn fyw cyn diwedd y flwyddyn.

Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , ,

Postiwyd - 10-09-2019

Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Prosiect WiciLlên

Rhannu data a gwybodaeth am lenyddiaeth Gymraeg gyda’r byd

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru mewn partneriaeth â Menter Iaith Môn am yr ail dro, wedi sicrhau grant gan Lywodraeth Cymru ar gyfer prosiect WiciLlên, er mwyn cyflwyno prosiect uchelgeisiol sy’n canolbwyntio ar rannu gwybodaeth yn agored am lenyddiaeth Cymru ar brosiectau Wikimedia.

Bydd y prosiect yn cynnwys dau brif linyn. Yn gyntaf, bydd y Llyfrgell Genedlaethol yn dechrau rhannu set data enfawr o’r holl lyfrau o ddiddordeb Cymreig a gyhoeddwyd erioed yng Nghymru. Mae’r set data hwn yn cynnwys gwybodaeth am bron i hanner miliwn o lyfrau.

Delwedd yn dangos data agored am lyfrau Cymreig a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru

Fel rhan o brosiect WiciLlên bydd y 50,000 cyntaf o’r cofnodion hynny’n cael eu cyfoethogi a’u rhannu fel data agored cysylltiedig ar Wikidata. Bydd modd chwilio’r data a’i ailddefnyddio mewn nifer o ieithoedd, gan gynnwys y Gymraeg, a’r gobaith yw y gellir defnyddio hwn i wella dyfyniadau ar Wicipedia a chreu cyfleoedd i ddatblygwyr ac ymchwilwyr sy’n dymuno ail defnyddio’r data.

Bydd ail linyn y prosiect yn canolbwyntio ar wella cynnwys ar y Wicipedia Cymraeg. Bydd y Llyfrgell Genedlaethol yn cyflwyno digwyddiad Hacathon a chyfres o olygathonau Wicipedia, tra bod Wicipediwr Preswyl Menter Iaith Môn yn cyflwyno digwyddiadau i blant ysgol o wahanol oedrannau.

Digwyddiadau i olygu Wicipedia a gynhaliwyd yn ddiweddar gan Menter Iaith Môn a Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Dywedodd Nia Wyn Thomas, sy’n arwain Menter Iaith Môn:  “Braint, fel pob tro, yw cael cydweithio gyda WiciMedia UK a’r Llyfrgell Genedlaethol i gyfoethogi cynnwys agored yn y Gymraeg a hynny drwy ddwylo medrus plant Ynys Môn. Dros gyfnod y cydweithio, rydym yn ymfalchio yn y gwaith sydd wedi ei gyflawni, ac effaith y gwaith ar ddatblygiad cymhwysedd digidol y plant drwy gyfrwng y Gymraeg, bod yn eu hiaith gyntaf, neu yn ail iaith. Gwych hefyd ydi dylanwad y gwaith ar ddatblygiad y Gymraeg mewn maes, lle nad ydy’r iaith yn cael ei gweld yn flaengar bob tro.”

Mae’r prosiect eisoes wedi cychwyn a bydd yn rhedeg tan fis Mawrth 2020.

Jason Evans

Wicipediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , ,

Postiwyd - 06-08-2019

Casgliadau

Hanes Plas Tirion: maes Prifwyl 2019

A hithau’n wythnos yr Eisteddfod a’r cystadlu bellach yn ei anterth, a wyddoch unrhywbeth am leoliad maes y brifwyl eleni? Mae maes Eisteddfod Genedlaethol Sir Conwy 2019 wedi ei leoli nid nepell i’r de o Lanrwst yn rhannol ar diroedd un o dai bonedd yr ardal, Plas Tirion (neu Plastirion).

Yn 1839, dengys map degwm plwyf Llanrwst bod Plas Tirion a’i thiroedd ym meddiant Charles Wynne Griffith-Wynne (1780-1865), etifedd stadau Voelas a Chefnamlwch ac AS Sir Gaernarfon rhwng 1830 a 1832. Yr oedd yn fab i Jane Wynne, merch Watkin Wynne o Voelas, a Charles Finch (1752-1819), mab ieuengaf y 3ydd Iarll Aylesford ac AS Maidstone. Disgynodd stad Cefnamlwch i Jane drwy ei chefnder, John Griffith (marw 1794), yr olaf o deulu’r Griffith i fyw yno. Newidiodd Charles Wynne ei enw i Griffith-Wynne yn lle Finch yn 1804 i adlewyrchu ei etifeddiaeth drwy ochr ei fam ac efe wnaeth ariannu adeiladu’r eglwys bresennol ym Mhentrefoelas.

 

 

Yn ôl y rhestr pennu, roedd y tŷ a’r 82 erw o dir fferm yn cael ei rhenti gan John Evans a oedd, yn ôl cyfrifiad 1841, yn byw yno gyda’i wraig a’u pedwar o blant, ynghyd â dau gwas fferm a dwy morwyn. Ymddengys bod rhannau hynaf y tŷ ei hun yn dyddio o’r 16eg a’r 17eg ganrif tra bod rhannau o adeiladau’r fferm islaw’r tŷ yn dyddio o’r canrif blaenorol (ceir rhagor o fanylion am yr adeiladau ar Coflein).

Ymysg papurau stadau Voelas a Chefnamlwch sydd yma yn y Llyfrgell ceir arolwg o demên ‘Plastirrion’. Nid oes dyddiad pendant i’r arolwg [tybier 1778-1811] ond amcangyfrifir mai gwerth blynyddol y tŷ a’i diroedd cysylltiol oedd 84 punt a 4 swllt. Yno, ceir hefyd rhestr o enwau’r caeau, sy’n cynnwys rhai disgrifiadol megis ‘Caeua Suchion’, ‘Yscallen Bach’ (a ‘Mawr’) a ‘Nid Gwag ei char’.

Mae’n syndod y toreth o wybodaeth gallwch ddod o hyd iddo am eich milltir sgwâr yn defnyddio gwefan Lleodd Cymru y Llyfrgell fel man cychwyn! Dyma rhestr gyflawn o’r adnoddau ar-lein sydd ar gael yn rhad ac am ddim drwy wefan y Llyfrgell.

Os byddwch yn teithio i faes yr Eisteddfod Genedlaethol a thiroedd Plas Tirion yr wythnos hon, cofiwch alw heibio stondin y Llyfrgell. Yno, bydd cyfle i chi weld arddangosfa arbennig yn adrodd hanesion tref Llanrwst a’r ardal gyfagos, i bori’r nwyddau arbennig yn Siop y Llyfrgell, ac i gymryd rhan mewn amryw o ddigwyddiadau cyffrous. Ewch i Rhaglen Digwyddiadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2019 am fwy o wybodaeth.

Postiwyd - 02-08-2019

Stori Cymru

Hunaniaeth Gymreig, Symbolau a’r Eisteddfod Genedlaethol

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

 

Dreigiau, telynau, gwisgoedd a blodau: maent oll yn dweud rhywbeth wrthym am ddatblygiad hunaniaeth Gymreig!

Bu’r symbolau uchod yn gynhwysion allweddol wrth hyrwyddo digwyddiadau o wedd ‘Gymreig’; er enghraifft, yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae’r ŵyl wedi gwneud defnydd helaeth o symbolau o’r fath yn ei hymgyrchoedd marchnata ar hyd y blynyddoedd.

 

 

Daeth pasiantau, symbolau a seremonïau i fod yn elfennau allweddol ym mywydau’r Cymry yn ystod y 19eg a’r 20fed ganrif. Roedd yr arferion yn cynrychioli’r ymdrech a fu i arddangos hunaniaeth Gymreig, ar adeg lle roedd diwylliannau cynhenid ar draws Ewrop yn mynd ati’n fwriadol i ddangos eu nodweddion unigryw.

Yn y blog hwn, byddwn yn defnyddio rhaglenni swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol i ddangos sut oedd symbolau yn cael eu defnyddio i gyflwyno delwedd o ‘Gymreictod’.

 

Crynodeb o hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Y dechreuad – Yn 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr ‘eisteddfod’ gyntaf y gwyddwn amdani. Cynhaliodd ddwy gystadleuaeth fawr yng Nghastell Aberteifi; un mewn barddoniaeth a’r llall mewn cerddoriaeth.

Dirywiad cyflym – Cynhaliwyd cystadlaethau tebyg yn ystod y 15fed a’r 16eg ganrif. Yn ystod y cyfnod hwn y cafodd y term ‘eisteddfod’ ei fathu. Fodd bynnag, dirywiodd y digwyddiadau hyn yn ystod teyrnasiad Harri VIII.

Adfywiad – Rhoddodd y cymdeithasau Cymreig yn Llundain fywyd newydd i’r traddodiad eisteddfodol ar ddiwedd y 18fed ganrif. Fe wnaeth Iolo Morganwg, sylfaenydd seremonïau Gorsedd y Beirdd, chwarae rhan bwysig yn y gwaith o adfywio’r eisteddfod ar raddfa genedlaethol, drwy gysylltu’r Orsedd â’r sefydliad.

‘Eisteddfod Genedlaethol’ Swyddogol – Yn Ninbych yn 1860 etholwyd Cyngor a Phwyllgor Cyffredinol i reoli’r ‘Eisteddfod’, sefydliad cenedlaethol newydd sbon. Cynhaliwyd yr ‘Eisteddfod Genedlaethol’ swyddogol gyntaf y flwyddyn ganlynol yn Aberdâr.

 

 

 

Symbolau poblogaidd a’u gwreiddiau

Mae’r Ddraig Goch yn un o symbolau mwyaf adnabyddus Cymru. Credwyd i’r ddraig gael ei defnyddio gan y Brenin Arthur ac arweinwyr Celtaidd eraill – mae’n symbol o wreiddiau hynafol Cymru ac yn cynrychioli ei chyn-ryfelwyr anfarwol.

Ystyrir mai’r Delyn Deires yw offeryn cenedlaethol Cymru. Fe’i defnyddiwyd am ganrifoedd fel cyfeiliant i ganu gwerin, dawnsio ac adrodd barddoniaeth, ac mae’n crynhoi treftadaeth lenyddol a cherddorol gyfoethog Cymru.

Cafodd y Wisg Gymreig ei datblygu’n bennaf yn ystod y 19eg ganrif gan noddwr diwylliannol ymroddgar o’r enw Augusta Hall, neu Arglwyddes Llanofer. Roedd y wisg draddodiadol Gymreig fwyaf sylfaenol yn cynnwys clogyn gwlanog coch a het ddu uchel. Credai Hall y byddai defod o’r fath yn hyrwyddo diwydiannau a hunaniaeth Cymru.

Cafodd y Nod Cyfrin – y symbol /|\ – ei ddyfeisio gan Iolo Morgannwg. Mae’n cynrychioli rhinweddau Cariad, Cyfiawnder a Gwirionedd. Cafodd y symbol ei ddefnyddio’n helaeth ar raglenni’r Eisteddfod ac roedd yn cynrychioli presenoldeb yr Orsedd yn y digwyddiad. Arferai’r Orsedd gael ei hystyried yn gylch hynafol o Dderwyddon a oedd yn mawrygu traddodiad barddol cyfoethog Cymru.

 

 

Adfywio Diwylliant Cymru
Gallai’r defnydd o symbolau ar raglenni’r Eisteddfod gael ei ystyried mewn cyd-destun ehangach, sef ymdrech gyffredinol i adfywio diwylliant Cymru. Mae’n amlwg bod ymgyrch o’r fath yn edrych tua’r gorffennol am ei ysbrydoliaeth ac yn annog y Cymry i ymfalchïo yn eu treftadaeth a’u hanes.

 

Elen Haf Jones, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect Europeana ‘The Rise of Literacy’

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog