Tag Archives: Llawysgrifau

Adnoddau digidol newydd

Collections - Postiwyd 29-09-2022

Mae ein gwaith digido wedi parhau tu ôl i’r llen ac mae nifer o eitemau a chasgliadau newydd bellach ar gael yn ddigidol i’w pori o gartref ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog. Ewch i weld beth sy’n newydd yn ein blog.

LLAWYSGRIFAU AC ARCHIFAU

Casgliad Peniarth

Peniarth MS 32: Y Llyfr Teg
Peniarth MS 106: Interliwd Troilus a Cresida
Peniarth MS 416 iv: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 v: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 vi: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 viii: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 ix: A diary and a letter book
Peniarth MS 487: Records relating to Wales
Peniarth MS 491: Pedigrees
Peniarth MS 492: Pedigrees
Peniarth MS 521 i: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 iii: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 iv: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 x: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 xvi: Diaries and notebooks
Peniarth MS 526: The Gregorian calendar
Peniarth MS 528: A prayer book
Peniarth MS 529 i: A Welsh grammar
Peniarth MS 529 iv: A Welsh grammar
Peniarth MS 538: A catalogue of Hengwrt manuscripts
Peniarth MS 539: A translation of Peniarth MS 538
Peniarth MS 545: The five royal tribes of Cambria
Peniarth MS 556: Historical notes from Welsh records

Llawysgrifau

Man Adnau 150B: Collection of Welsh Airs compiled and arranged by ‘Orpheus’ for the Llangollen Eisteddfod 1858, 1888 casgliad o alawon anghyhoeddedig a gyflwynodd James James i gystadleuaeth yn eisteddfod Llangollen yn 1858 dan y ffugenw ‘Orpheus’, ac sy’n cynnwys ail ymddangosiad ein hanthem (ar f. 23), dan y teitl ‘Glanrhondda’.
NLW MS 331D: Llewelyn Alaw’s Collection of Unpublished Welsh Airs casgliad o alawon a gyflwynwyd i eisteddfod Llangollen gan Thomas D. Llewelyn (Llewelyn Alaw), Aberdâr, sy’n cynnwys yr alaw ‘Glan Rhondda’

 

Papurau Acrefair

Llythyron amrywiol yn ymwneud ag ymfudiad William a Hannah Morgan a’r teulu i Ohio (1852-59): 2623, 2647, 3096, 5152, 5153, 5154, 3499

 

Archifau

Dr J. Lloyd Williams Music MSS and Papers, AH2/13 (Ifor Ceri Manuscripts):
Llawysgrifau cerdd yn cynnwys trawsgrifiadau gan J. Lloyd Williams o lawysgrifau Ifor Ceri [1815-1825]
Music manuscript book 1
Music manuscript book 2
Music manuscript book 3
Music manuscript book 4
Music manuscript book 5

Cottesmore Deeds and Documents: Irish deeds/22 Court Book of the corporation of Askeaton, giving the names of free-men and officers of the borough, 1692-1724

Cofrestrau Meteoroleg ‘The Chain’
Cwblhawyd y gwaith o ddigido’r gyfres o gofrestrau meteoroleg o ddarlleniadau thermomedr, baromedr a mesurydd glaw yn ‘The Chain’. Byddant ar gael ar ‘Torf’ maes o law:
C 2/6: Meteorological register. Including enclosures C 2/6/1-40, 1901, Jan. 1-1906, July 7
C 2/7: Meteorological register. Including enclosures C 2/7/1-73, 1906, July 1-1911, July 1
C 2/10: Meteorological register. Including enclosures C 2/10/1-9, 1918, Dec. 29-1923, Feb. 3
C 2/11: Meteorological register. Including enclosures C 2/11/1-6, 1923, Feb. 4-1927, Feb. 12
C 2/12: Meteorological register. Including enclosures C 2/12/1-13, 1927, Feb. 13-1931, Feb. 21
C 2/13: Meteorological register. Including enclosures C 2/13/1-69, 1931, Feb. 22-1935, March 2
C 2/14: Meteorological register. Including enclosures C 2/14/1-32, 1935, March 3-1939, March 11
C 2/15: Meteorological register. Including enclosures C 2/15/1-26, 1939, March 12-1943, March 20
C 2/16: Meteorological register. Including enclosures C 2/16/1-78. The meteorological readings continue to 29 Dec. 1945 only, 1943, March 21-1947, Feb. 8

Amlyncwyd y llawysgrifau a’r archifau a ganlyn fel bod modd i ddefnyddwyr gael mynediad iddynt drwy’r syllwr:
NLW 3B: Sermons
NLW MS 73A: Sermons
NLW MS 3265D: Llythyrau at S.R.
NLW MS 9521A: Llyfr nodiadau Iorthryn Gwynedd
NLW MS 14111D: Llythyrau teuluol Edward Peate
NLW MS 21578E: A register of Welsh Pioneers of the Mahoning Valley, 1898-1922
NLW MS 20995E: Jack Edwards Letters
NLW MS 21577E: Minute book of Welsh Pioneers Society of Trumbull and Mahoning counties, Ohio
NLW Misc. Records 35: Ezekiel Hughes Apprenticeship Deed
CMA – File 22331: Letter from John M. Jones, Saron, Welsh Hills, Newark, Ohio
Rees Jenkin Jones Family Papers: FR2/1: Letter from Humphrey Bromley to the Rev. John James, Gellionnen

 

DEUNYDD PRINT

Rhyddhawyd 392 eitem o’r casgliad print trwy Primo, gan gynnwys gweithiau fel:
Ymadrodd newydd ar glefydau potatws: ac yn fwy neillduol i ddangos achosion o’r cyrl yn nalennau potatws; gida chlefydau eraill (1784)
David Samwell, Détails nouveaux et circonstanciés sur la mort du Capitaine Cook traduits de l’anglois (1786)
Marie de Médicis Queen, Lettre de la Royne au Parlement de Bretagne (1614)
A. O. Exquemelin, Historie der boecaniers, of vrybuyters van America van haar eerste beginzelen tot deze tegenwoordige tyd toe: met figuuren (1700)

Cofiannau

David Worthington, Cofiant y Parch. Daniel Rowland, Llangeitho (1905);
Byr gofiant i Miss Brythonig Roberts ail ferch William (Ap Meurig) a Jane Roberts, Brynawel, Aberangell, Meirionydd ganwyd Medi 6ed, 1887. Bu farw Hyd. 11eg, 1904 (1905);
Alfred Russel Wallace, My life: a record of events and opinions (Vol.1), (Vol.2) (1905);
Edward Fideli Kennard, The remarkable career of a well-known athlete (1913?);
W. M. Myddelton, Pedigree of the family of Myddelton of Gwaynynog (1910);
Edward Robins, Twelve great actresses (1900);
Rees Jones, Crwth Dyffryn Clettwr: sef gweithiau barddonol y diweddar Rees Jones (Ammon), Pwllffein, Llandyssul, Ceredigion (1906);
William Hopkyn Rees, Byr-hanes y cenhadwr Cymreig y Parch. Griffith John, D.D., China (1906);
Cybi, “Ardal y cewri”: enwogion plwyf Llangybi a’r cylch: ynghydag enwau lleoedd: eu hystyr a’u traddodiadau (1907);
David Griffiths, Auto-biography of David Griffiths, Ffrwdywhiad, near Lampeter (1907);
Ellen Owen, Merched enwog Cymru: neu, Cymruesau gwiwgof – hen a diweddar (1908?);
W. H. Davies, The autobiography of a super-tramp (1908?)

 

Y Casgliad Arthuraidd

Parhawyd gyda’r gwaith o ddigido cyfrolau print yn ymwneud â’r Brenin Arthur ac mae’r 141 cyfrol isod ar gael bellach:

Thomas Malory, [Le Morte Darthur] (1529);
Thomas Malory, The most ancient and famous history of the renowned Prince Arthur and the knights of the round table (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1816);
Thomas Malory, The history of the renowned Prince Arthur, King of Britain (1816);
Thomas Malory, The byrth, lyf, and actes of Kyng Arthur: of his noble knyghtes of the rounde table, they’r merveyllous enquestes and aduentures …: and in the end, Le Morte Darthur, with the dolourous deth and departyng out of thys worlde of them al (Vol.1), (Vol.2) (1817);
Thomas Malory, Morte DArthur (1883);
Thomas Malory, Morte Darthur: Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the round table … revised for modern use (1886);
Thomas Malory, Le Morte Darthur (Vol.1, part 1), (Vol.1, part 2), (Vol.1, part 3), (Vol.2), (Vol.3) (1889);
Le morte Darthur Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the Round Table (1891);
Thomas Malory, Le morte Darthur Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the Round Table (1893);
Thomas Malory, La mort d’Arthure: the history of King Arthur and of the knights of the Round Table (1893);

Thomas Malory, The birth life and acts of King Arthur of his noble Knights of the Round Table their marvellous enquests and adventures the achieving of the San Greal and in the end Le Morte Darthur with the dolourous death and departing out of this world of them all (1893-1894);
Thomas Malory, The noble and joyous history of King Arthur (1894);
Thomas Malory, The book of marvellous adventures, & other books of the Morte d’Arthur (1894);
Thomas Malory, The story of Sir Galahad (1908?);
Thomas Malory, The romance of King Arthur and his knights of the Round Table (1917);
Ernest Muret, Eilhart d’Oberg et sa source française (1887);
Ernst Brugger, Alain de Gomeret: ein Beitrag zur arthurischen Namenforschung (1905);
Wolfram von Eschenbach, Wolfram’s von Eschenbach Parzival und Titurel (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1870-71);
Wolfram von Eschenbach, Parzival: a knightly epic (Vol.1), (Vol.2) (1894);
John Bourchier Berners, The history of the valiant knight Arthur of Little Britain: a romance of chivalry (1814);
Paulin Paris, Les romans de la Table ronde, mis en nouveau langage et accompagnés de recherches sur l’origine et le caractère de ces grandes compositions (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5) (1868-77);
John S. Stuart-Glennie, Arthurian localities: their historical origin, chief country and Fingalian relations (1869);
Chrétien de Troyes, Perceval le Gallois: ou le Conte du Graal (1846);
Chrétien de Troyes, Perceval le Gallois: ou le Conte du Graal (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5), (Vol.6), (1867-1871);
Chrétien de Troyes, The high history of the Holy Graal (Vol.1), (Vol.2) (1898);
Chrétien de Troyes, The high history of the Holy Graal (Vol.1), (Vol.2) (1898);
Chrétien de Troyes, Cligés: textausgabe mit variantenauswahl, einleitung, anmerkungen und vollständigem glossar (1910);
William Henry Babcock, The two lost centuries of Britain (1890);
James Knowles, The Legends of King Arthur and his Knights of the Round Table (1869);
Albert Richter, Iwein und Parzival: zwei Rittersagen des Mittelalters, erzählt und erläutert (1876);
Adolf Birch-Hirschfeld, Die Sage von Gral (1877);
Constant Philippe Serrure, Le Livre de Baudoyn, Conte de Flandre (1836);
Gauthier Map, Le roman de la charrette (1850);
Thomas Chestre, Launfal: an ancient metrical romance (1891);
Richard Blackmore, Prince Arthur: An heroick poem (1696);
Richard Blackmore, Prince Arthur: An heroick poem (1697);
Théodore Hersart La Villemarqué, Contes populaires des anciens Bretons: précédés d’un essai, L’origine des épopées chevaleresques de la table-ronde (Vol.1), (Vol.2) (1842);
Théodore Hersart La Villemarqué, Les romans de la Table Ronde et les contes des anciens Bretons (1860);
Théodore Hersart La Villemarqué, Les romans de la table ronde: et les contes des anciens Bretons (1861);
G. de. La Rue, Recherches sur les ouvrages des bardes de la Bretagne, Armoricane dans le moyen age (1815);
Tresplaisante recreative hystoire du trespreulx et vaillant Cheuallier Perceval le galloys (1530);
Arthur of Brytayn: the hystory of the moost noble and valyaunt knyght Arthur of lytell brytayne (1560);
Albert Schulz, An essay on the influence of Welsh tradition upon the literature of Germany, France, and Scandinavia (1841);
H. Oskar Sommer, The vulgate version of the Arthurian romances (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5), (Vol.6), (Vol.7) (1908-16);
H. Oskar Sommer, Die abenteuer Gawains Ywains und le Morholts mit den drei Jungfrauen (1913);
Walter W. Skeat, Lancelot of the laik: a Scottish metrical romance … (1870);
Thomas Bullfinch, The age of chivalry (1859);
Heinrich Zimmer, Nennius vindicatus: Über Entstehung, Geschichte und Quellen der Historia Brittonum (1893);
Godeford Kurth, Histoire poétique des Mérovingiens (1893);
Sir John Rhŷs, Studies in the Arthurian legend (1891);
John Rhys, Notes on the hunting of Twrch Trwyth (1896?);
Eilrert Løseth, Bibliothèque de l’École des Hautes Études. (1890);
Guiot de Provins, Des Guiot von Provins bis Jetzt Bekannte dichtungen (1861);
Alfred Delvau, Collection des romans de chevalerie (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4) (1869);
Robert de Boron, Le saint-graal: ou Le Joseph d’Arimathie (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3 part 1), (Vol.3 part 2) (1875);
Hermann zur Jacobsmühlen, Zur Charakteristik des König Artus im altfranzösischen Kunstepos … (1888);
Charlotte Guest, The Mabinogion: from the Llyfr Coch o Hergest and other ancient Welsh manuscripts (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1849);
Charlotte Guest, The Mabinogion (1906);
Layamon, Layamons brut: or chronicle of Britain (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1847);
Wace, Le roman de Brut (Vol.1), (Vol.2) (1838);
E. Edwardson, The courteous Knight: and other tales (1899);
Thomas Percy, The old ballad of The boy and the mantle (1900);
Alfred Trübner Nutt, Studies on the legend of the Holy Grail (1888);
Geoffrey of Monmouth, Britannie vtriusq[ue] regu[m] et principum origo & gesta insignia (1517);
Geoffrey of Monmouth, Historia regum Britanniae (1854);
Alfred Tennyson, Gareth and Lynette, etc. (1872);
Alfred Tennyson, Idylls of the king (1904);
Joseph Loth, Le mabinogi de Kulhwch & Olwen (1888);
Félix Bellamy, La forêt de Bréchéliant, la fontaine de Bérenton (1896);
Georg Friedrich Benecke, Wörterbuch zu Hartmannes Iwein (1901);
Mark Twain, A Yankee at the Court of King Arthur (1897);
Arthur Charles Lewis Brown, The bleeding lance (1910);
Richard Edens, Erec-Geraint: Der Chrétien’sche Versroman und das wälsche Mabinogi (1910);
Gustav Engel, Die Enflüsse der Arthurromane auf die Chansons de Geste (1910);
Feodor Kittelmann, Einige Mischhandschriften von Wolframs Parzival (1910);
William Wells Newell, King Arthur and the Table Round: tales chiefly after the old French of Crestien of Troyes (Vol.1), (Vol.2) (1905);
Jessie L. Weston, King Arthur and his knights: a survey of Arthurian romance (1906);
Jessie L. Weston, Sir Gawain and the Green Knight: a Middle-English Arthurian romance (1907);
Meta E. Williams, Tales from the Mabinogion (1907);
Emily Underdown, Knights of the Grail: Lohengrin, Galahad (1907);
Hans Herrig, Elaine. Dichtung in drei aufzugen (1908);
The Arthurian Episode in the Pageant of Gwent (1913);
Leopold Hansen, Die Ausdrucksformen der Affekte im Tristan Gottfrieds von Stassburg (1908);
J. Douglas Bruce, Historia Meriadoci and De ortu Waluuanii (1913);
John Harrington Cox, Sir Gawain and the Green Knight (1913)
Howard Pyle, The story of Sir Launcelot and his companions (1907);
Lizette Andrews Fisher, The mystic vision in the Grail legend and in the Divine comedy (1917);
Franz Finsterbusch, Der Versbau der Mittelenglischen Dichtungen Sir Perceval of Gales and Sir Degrevant (1918);
The Story of Enid and Geraint: retold from the Mabinogion and Lord Tennyson’s “Idylls of the King” (1909);
Sebastian Evans, The high history of the Holy Graal (1910);
Franz Settegast, Hartmanns Iwein, verglichen mit seiner Altfranzösischen Quelle (1873);
Arthur Edward Waite, The hidden Church of the Holy Graal (1909);
Pio Rajna, Le origini dell’epopea francese (1884);
Dwy gân o Brophwydoliaethau Myrddin: a gymmerwyd allan o ‘Lyfr y Daroganau’; hefyd, Hanes o’r modd y daeth Myrddin i fod yn adnabyddus i’r Brenin Gwrtheyrn, mab-y’nghyfraith Hengyst (1810);
Edmund Brock, Morte Arthure: or The Death of Arthur (1871);
Richard Morris, Sir Gawayne and the green knight: an alliterative romance-poem (1865);
Eugen Kölbing, Arthour and Merlin nach der Auchinleck-Hs (1890);
Albert Wilhelm Nolte, Der Eingang des Parzival: ein Interpretationsversuch (1900);
Gottfried von Strassburg, Tristan und Isolt (1843);
Fridrich Pfaff, Tristant und Isalde: Prosaroman des fünfzehnten Jarhunderts (1881);
Robert Huntington Fletcher, The Arthurian material in the chronicles especially those of Great Britain and France (1906)

MAPIAU A DEUNYDD GRAFFIGOL

Albwm yn cynnwys 44 ffotograff o bobl a chymunedau Ffiji, ynghyd â thestun a gyhoeddwyd fel ‘A Trip To The Highlands of Viti Levu’ gan G Ansdell, Llundain (1882).

Gweithiau Celf Mewn Ffrâm

Digidwyd y gweithiau a ganlyn ac fe’u cyhoeddwyd ar Primo cyn eu harddangos yn arddangosfa Casglu (Oriel Gregynog, 14.02.22 – 08.10.22):
Ebb and flow ganPatricia Anne Aithie
These Four Walls gan Guto Llŷr Morgan
Eisteddfod, Rhondda gan Pearl Binder
Golgotha gan Karel Lek
Ystradgynlais gan Catrin Williams
Self-portrait gan Charles Burton
Thin partitions iii gan Ken Elias
Math o ganu / Kind of singing gan Nicholas Evans
Creirwy gan Seren Morgan Jones
Ceridwen gan Seren Morgan Jones
Self portrait in blue gan Sarah Carvell
Olwen gan Teresa Jenellen
I ‘Used’ to Hurt Myself gan Jasmine Sheckleford
Chwilio am Ffigwr Cyfoes IV gan Tomos Sparnon
Black Puck gan Neale Howells
Chwiorydd Davies gan Meinir Mathias
Flora, fluff, flow gan Zena Blackwell
Painting about the land gan Ernest Zobole
Way down to Easter Bay gan Ray Howard Jones
Cegin/Kitchen gan Kim James-Williams
Dancing at Dusk on Midsummer’s Night at Fontygary gan Gerda Roper
Arfogi Lleu ganMargaret D. Jones

 

Y BYWGRAFFIADUR CYMREIG
Cyhoeddwyd 16 erthygl newydd:
BATCHELOR, JOHN (1820 – 1883), dyn busnes a gwleidydd
BOOTH, FLORENCE ELEANOR (1861 – 1957), Iachawdwriaethwraig a diwygwraig gymdeithasol
CAMPBELL, RACHEL ELIZABETH (1934 – 2017), athrawes a gweithredydd cymunedol
DANIELS, ELEANOR (1886 – 1994), actores
DAVIES, RHYS (1795 – 1838), peiriannydd a diwydiannwr
GIVVONS, ALEXANDER (1913 – 2002), chwaraewr rygbi
GWINNETT, BUTTON (1735 – 1777), masnachwr, tirfeddiannwr a gwleidydd
JENKINS, EVAN (1794 – 1849), offeiriad ac ysgolfeistr
JONES, DAVID JOHN (1906 – 1978), canwr opera
JONES, GWILYM THOMAS (1908 – 1956), cyfreithiwr a gweinyddwr
PARRY, EDGAR WILLIAMS (1919 – 2011), llawfeddyg
ROBERTS, ARTHUR RHYS (1872 – 1920), cyfreithiwr
ROGERS, OWEN (c.1532 – c.1570), argraffydd a llyfrwerthwr
THOMAS, BENJAMIN BOWEN (1899 – 1977), addysgwr oedolion a gwas sifil
THOMAS, HELEN WYN (1966 – 1989), actifydd heddwch
WILLIAMS, ROBERT (1848 – 1918), pensaer, awdur a diwygiwr cymdeithasol

 

Gwobrau Cadwedigaeth Ddigidol

Casgliadau / Digido - Postiwyd

Cyflwynir Gwobrau Cadwediaeth Ddigidol gan Gynghrair Cadwedigaeth Ddigidol bob dwy flynedd i ddathlu llwyddiannau mwyaf arwyddocaol unigolion a sefydliadau wrth iddynt sicrhau cynaliadwyedd cynnwys digidol. Yn dilyn proses asesu drylwyr, cyhoeddwyd enwau’r enillwyr mewn seremoni gyflwyno ddisglair yn Glasgow, lle roedd sefydliadau ac ymarferwyr cadwediaeth ddigidol o bob cwr or byd yn bresennol. Roedd y Llyfrgell yn falch iawn o ennill Gwobr Rhwydwaith Treftadaeth Ddigidol yr Iseldiroedd am Addysgu a Chyfathrebu am y prosiect: Dysgu Trwy Wneud: adeiladu sgiliau cadwraeth ddigidol yng Nghymru: https://www.dpconline.org/news/dpa2022-winners.

Roedd Dysgu Trwy Wneud yn rhaglen o hyfforddiant rhyngweithiol a ddarparwyd gan staff y Llyfrgell ar blatfform Teams i ymestyn sgiliau cadwedigaeth ddigidol a chynyddu capasiti ar gyfer staff sy’n gweithio mewn sefydliadau ledled Cymru. Mae adnoddau i gefnogi’r hyfforddiant ar gael ar wefan Archifau Cymru: https://archives.wales/staff-toolkit/saving-the-bits-programme/.
Cyfrannodd y Llyfrgell at wobr arall o fri a ddyfarnwyd yn ogystal. Enillwyd gwobr Cymdeithas Archifau a Chofnodion ar gyfer Gweithiwr Proffesiynol Newydd y Flwyddyn gan Gemma Evans.

Roedd Gemma yn cael ei chyflogi gan y Llyfrgell i arwain y prosiect Cofnodion mewn Perygl ar gyfer Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru. Ariannwyd y prosiect gan Gronfa Archifau Covid-19 y National Archives a sefydlwyd er mwyn cefnogi archifau a’u galluogi i ddiogelu cofnodion oedd mewn perygl o gael eu colli o ganlyniad i effaith economaidd y pandemig, a’r bygythiad i barhad busnesau, elusennau a sefydliadau, ledled Cymru. Datblygodd Gemma Becyn Cymorth Cofnodion mewn Perygl oedd yn sicrhau bod cofnodion mewn perygl gael eu hadnabod a’u diogelu, ac mae ar gael i’w lawrlwytho ar wefan Archifau Cymru: https://archives.wales/records-at-risk/.

Y ‘Panorama’: neu, Canllawiau Cyfarwyddiadol i Deithwyr drwy Gymru a Lloegr

#CaruMapiau / Casgliadau - Postiwyd 05-09-2022

Ydych chi’n colli’r gwyliau haf yn barod? Yna gadewch i ni fynd ar daith o amgylch Cymru gyda’r Traveller’s Instructive Guide through England and Wales* fel ein cydymaith ymddiriedol. Yn dyddio o tua 1820, ac yn mesur dim ond 13 x 9 cm, mae’r Guide yn bwriadu darparu’r holl wybodaeth y gallai teithiwr chwilfrydig ei hangen, gan gynnwys trefi a dyddiau marchnad, ffeiriau, aelodau seneddol lleol, banciau a bancwyr, seddi’r uchelwyr, y pellter o Lundain, a llwybrau a phrisiau coetsis post. Mae gwybodaeth am bob sir yn cael ei gwasgu mewn i un dudalen, gyda map lliw ar y dudalen gyferbyn. Mae’r rhagymadrodd yn addo bod yn ddefnyddiol i bob dosbarth o bersonau, o’r masnachwr i’r ffermwr; ond yn enwedig y teithiwr, oherwydd ei faint cludadwy.

 

 

Y dudalen deitl

 

Mae Sir Fynwy ar goll o’r llyfr sy’n cwmpasu Cymru, a restrir yn lle hynny gyda siroedd Lloegr, sydd heb eu cynnwys yn y gyfrol hon. Mae hyn yn gyffredin mewn canllawiau ac ar fapiau sy’n dyddio o’r 16eg i’r 20fed ganrif, ac yn deillio o amwysedd cyfreithiol hir sefydlog ynghylch a oedd Sir Fynwy yn rhan o Gymru, gyda gwahanol ddarnau o ddeddfwriaeth yn trin y sir yn wahanol. Eglurwyd y sefyllfa’n gyfreithiol yn Neddf Llywodraeth Leol 1972.

 

Gan ddechrau ym Môn, byddwn yn siŵr o chwilio am y ‘nifer o olion’ temlau Derwyddol, heb anghofio’r ‘tref daclus a golygus’ Biwmares, a phicio draw i Niwbwrch am ‘raffau a matiau wedi’u gwneud o wymon’.

 

Drws nesaf mae Sir Gaernarfon ‘yn cynnwys y mynydd godidog hwnnw’r Wyddfa, gyda’i gopa…ar goll i olwg dynol yng nghanol cymylau’r nefoedd’. Mae Sir Gaernarfon yn ymddangos yn lle da ar gyfer byrbryd, gan fod y sir yn cynhyrchu cig eidion rhagorol ac ‘mae’r buchod yn rhyfeddol am gynhyrchu llawer iawn o laeth’. Er mwyn lleddfu ein traed poenus, byddwn yn stopio yng Nghaernarfon ar gyfer y ‘baddonau dŵr halen mân’. Yn ôl y Guide, dim ond un stryd milltir o hyd yw Bangor, felly awn ymlaen yn gyflym i Gonwy, ‘tref hynod ddymunol’, sy’n cynnwys eglwys gadeiriol Othig a chastell hynafol ‘mewn cyflwr cadwraeth ragorol’. Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Caernarfon yw Syr Charles Paget. Olynodd ei frawd Edward yn yr un sedd, ac ni wnaeth erioed yr un cyfraniad i ddadl seneddol, er ei fod wedi gwasanaethu am 24 mlynedd!

 

 

Sir Gaernarfon

 

Wrth fynd tua’r dwyrain, mae’r Guide yn galw canol Sir Ddinbych yn ‘un o’r mannau mwyaf hyfryd yn Ewrop’ ac yn nodi bod ‘Dyffryn Clwyd wedi’i wneud yn gyfiawn yn thema moliant llenyddol’. Gwnewch yn siŵr eich bod yn pacio llyfr nodiadau fel y gallwch nodi unrhyw linellau o farddoniaeth sy’n dod i’ch meddwl wrth edmygu golygfeydd Sir Ddinbych.

 

Ar ôl hyfrydwch Sir Ddinbych, nid yw’n edrych fel bod Sir y Fflint wedi gwneud argraff ar y Guide. Mae’n disgrifio Fflint fel ‘wedi’i adeiladu’n afreolaidd’ ac ‘er ei bod yn anfon un aelod i’r senedd, nid oes ganddi farchnad’, tra bod Llanelwy yn ‘lle di-nod iawn’.

 

Wrth fynd tua’r de i Sir Drefaldwyn, rydym yng nghartref ‘cnydau toreithiog o ŷd’ a phorfeydd yn llawn gwartheg duon a cheffylau. Os ydych yn y farchnad am dda byw, ewch i Lanfair ac (wedi sillafu’n rhyfedd iawn) ‘Llansdiloes’ i gael gwartheg. Neu orau oll, Y Trallwng ar gyfer ceffylau, gwartheg a moch.

 

 

Sir Drefaldwyn

 

Neidiwch yn ôl i’r gogledd-orllewin i Sir Feirionnydd i gael ‘gwedd ramantus pictiwrésg a hardd’ ac amrywiaeth eang o decstilau: gwlanen ardderchog o Ddolgellau, druggets (math o ffabrig bras a ddefnyddiwyd i amddiffyn carpedi mewn tai mawr) a ‘chlytiau gwlân bras’. Os hoffech chi ategolion, ewch draw i’r Bala, i gael menig a wigiau Cymreig.

 

Nawr, ymlaen i Sir Ceredigion, sy’n cael adolygiad cymysg: ‘mae’r awyr mewn rhai rhannau yn hyfryd o dawelwch, mewn rhannau eraill mae’n llwm ac yn tyllu’. Gwnewch yn siŵr eich bod yn stopio wrth ymyl Llambed, sy’n cynnal ffair ar y dydd Sadwrn cyntaf ym mis Awst, a Llanbadarn Fawr ar gyfer ei ‘heglwys gain, wedi’i hadeiladu ar ffurf Groes Roegaidd’.

 

 

Sir Ceredigion

 

I’r dwyrain eto i Sir Faesyfed, lle mae’r awyr yn ‘ffafriol iawn i iechyd a hirhoedledd’, er gwaethaf y pridd ‘braidd difater’, a thref sirol Maesyfed yn cynnwys ‘dim byd sy’n haeddu sylw’.

 

 

Mae’n bosibl bod yr holl deithio hwn wedi treulio tyllau yn ein sanau, felly mae’n amser am daith i Sir Frycheiniog, sy’n enwog am gynhyrchu hosanau. Mae gan Lanfair-ym-Muallt yn arbennig ‘fasnach fawr mewn hosanau bras’. Mae’r testun a’r map yn anghytuno ar sillafiad cywir yr enw Saesneg, gyda’r testun yn cynnig ‘Burlth’, tra bod y map yn dangos ‘Bualt’. Nid yw’r naill na’r llall yn cynnwys ‘Wells’, a atodwyd dim ond yn y 19eg ganrif ar ôl darganfod ffynhonnau curiad calch yn y dref a dechrau cael eu marchnata i dwristiaid.

 

 

Sir Frycheiniog

 

Gan wyro’n ôl i’r gorllewin, cyrhaeddwn Sir Gaerfyrddin, ‘mewn lleoliad prydferthaf De Cymru’. Mae’n werth ymweld â Chaerfyrddin ei hun, oherwydd ei ‘phont gain’ dros afon Teifi a’i marchnad yn gwerthu gwartheg duon a cheffylau.

 

I’r gorllewin o Sir Gaerfyrddin i Sir Benfro, am rywfaint o awyr ‘salubrious’, er bod y pridd mewn rhai rhannau o’r sir yn ‘ddiffrwyth a di-haint’. Wrth gwrs, ni fyddai unrhyw ymweliad â Sir Benfro yn gyflawn heb daith i Dyddewi, ‘dinas esgobol hynafol iawn’, gyda phoblogaeth amcangyfrifedig o ddim ond 200. Yn anffodus, nid yw Tyddewi yn cynnig marchnad na ffair. Felly bydd yn rhaid i’n siopa cofroddion aros nes i ni gyrraedd Sir Forgannwg.

 

 

Sir Benfro

 

Mae Abertawe’n ‘dref o fusnes masnachol gwych’ ac mae ‘gweithfaoedd helaeth o gopr, pres, &c.’, yn ogystal â harbwr gwych. Ar hyn o bryd, Llandaf ac Abertawe yw prif drefi Morgannwg, nid Caerdydd. Yng ngogledd y sir, mae’r awyr yn ‘llwm ac awyddus’, ond mae yna hefyd ‘gloddfeydd cyfoethog o blwm a glo’.

 

 

Sir Forgannwg

 

Os ydych chi eisiau anfon cerdyn post adref, rydych chi allan o lwc, gan na chynhyrchwyd y cardiau post llun cyntaf tan y 1870au, ond os ydych chi am eistedd lawr i ysgrifennu llythyr yn disgrifio eich antur (neu efallai i ddangos eich cerdd wedi’i hysbrydoli gan Sir Ddinbych), fe welwch restr ddefnyddiol o brisiau postio yng nghefn y gyfrol, ac mae pob map yn amlygu ffordd y goets fawr mewn coch llachar.

 

Ellie King

Cynorthwy-ydd Curadur Mapiau dan hyfforddiant

 

Llyfryddiaeth:

Y Guide yn y catalog

Mills, A. D. “Builth Wells.” yn A Dictionary of British Place Names : Oxford University Press, 2011

Sir Charles Paget. Hansard 1803-2005.

The Regency Household: protecting carpets. Jane Austen’s World [blog]

 

*Mae’r dyfyniadau o’r Guide yn y blog hon wedi cael eu cyfieithu o’r Saesneg gwreiddiol er mwyn cadw cysondeb testunol.

Ryseitiau ecsotig a moddion gwyrthiol Syr Kenelm Digby

Casgliadau / Derbynion newydd / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 22-08-2022

Roedd Syr Kenelm Digby (1603-1665) yn dod o deulu Catholig Prydeinig a chafwyd ei dad yn euog o deyrnfradwriaeth oherwydd ei gysylltiad â chynllwyn Guto Ffowcyn yn 1605. O ganlyniad fe’i ddefrydwyd i farwolaeth, a cafodd ei grogi yn Ionawr 1606.  Cafodd hyn effaith ar fywyd Digby – roedd yn ddrwgdybus o awdurdod ac yn barod i gymryd risg. Enghraifft o hyn oedd pan aeth ar ymgyrch ddirgel fel môr leidr i Fôr y Canoldir er mwyn erlid ac ysbeilio llongau a ddeuai yn agos at ei long ef. Ar ôl dychwelyd o’r antur hwn, daeth cyfnod tywyll arall yn ei fywyd pan fu farw ei wraig, Venetia Stanley, yn ddi-rybudd. Ymatebodd i’r digwyddiad hwn drwy ymroi yn llwyr i wneud arbrofion gwyddonol a lled-wyddonol.

 

 

Roedd Digby yn berson chwilfrydig iawn ac ynddo awch am wybodaeth, yn fwy felly na rhan fwyaf o’i gyfnod. Roedd ganddo arbenigedd mewn athroniaeth, gwyddoniaeth, alcemi a choginio. Mae’r llyfrau a nodir yn y blog hwn yn cynnwys ei ddiddordeb mewn ryseitiau coginio a chemeg. Ni recordiwyd gwyddoniaeth mewn dull disgybledig yn y cyfnod hwn, ac er fod Digby yn un o sylfaenwyr y Gymdeithas Frenhinol roedd ei waith ymchwil yn cwmpasu cemeg a meddygaeth ar yr un llaw, ac alcemi ac astroleg ar y llaw arall.

 

 

Mae yna dystiolaeth gref fod copi y Llyfrgell o Feibl Mawr 1539 (“The Great Bible”) yn dod o lyfrgell Syr Kenelm Digby. Cyfeirir at y Beibl mewn nifer o gyfrolau oedd ymhlith llawysgrifau William Watkin Edward Wynne o Beniarth. Mae tystiolaeth fod rhain wedi bod ym meddiant Digby gan gynnwys dyddiadur Digby yn ei lawysgrifen ei hun o’i daith i Fôr y Canoldir (gweler erthygl B. Schofield yng Nghylchgrawn y Llyfrgell Genedlaethol, Cyfrol 1, Rhif 2, 1939). Yn ddiweddar, prynodd y Llyfrgell ddau lyfr o’i waith.

  • Mae’r llyfr “The Closet of the eminently Learned Sir Kenelm Digby” yn canolbwyntio ar ryseitiau a ddaeth Digby ar eu traws yn ystod ei deithiau i Ewrop. Dyma ddogfen hanesyddol werthfawr o fwyd a ryseitiau yr ail ganrif ar bymtheg. Fel un a deithiodd yn eang, ysgrifennodd am y bwydydd anarferol a brofodd, ac fe wnai gofnod o’r ryseitiau a’u hanfon at eu ffrindiau ym Mhrydain a gwledydd eraill Ewrop. Mae’r ryseitiau yn cynnwys sut i wneud metheglin, gwin ceirios a seidr. Diddorol nodi mai Digby a ddyfeisiodd y botel win fodern wrth ei wneud o wydr cryf iawn oedd yn liw tywyll, a hynny tua 1633. Cyn hyn, ‘roedd poteli gwin yn denau a gwan. Roedd hyn yn iawn os am storio am gyfnod byr, ond golygai fod y gwin yn ocsideiddio’n gyflym. Golygai dyfeisio’r botel win fodern y gellid defnyddio a marchnata gwin drud, champagne a vintage port.

 

 

  • Llyfr arall a brynwyd yn ddiweddar gan y Llyfrgell oedd A Choice Collection of rare Chymical secrets and Experiments in Philosophy gan George Hartman. Mae’r llyfr hwn yn amlinellu cymwysterau Digby fel Cemegydd. Dengys hefyd sut y credai y gallai cynhyrchion ei arbrofion gael eu defnyddio fel modd i drin anhwylderau a salwch parhaol, fel gowt, dropsie, y parlys, French-pox, y Pla, y gwahanglwyf, y frech wen a’r frech goch. Dangosir methodoleg a thechneg yr arbrofion drwy gyfrwng diagramau oedd yn nodweddiadol o lyfrau gwyddonol cynnar. Er mai un o brif amcanion Digby oedd dangos grym gwyddoniaeth mecanyddol, mae llawer o gynnwys y llyfr yn ymwneud ag alcemi ac astroleg.

 

 

Mae gan y Llyfrgell gopi o A Stain in the Blood – the Remarkable Voyage of Sir Kenelm Digby gan Joe Moshenska (Heinemann, 2016).  Noda Moshenska fod ei arwr yn byw rhwng dau gyfnod, sef cyfnod y Dadeni a Shakespeare, a chyfnod  byd modern Milton a Newton. Mae’r awdur yn astudio anturiaethau Digby, ei gymeriad cryf a’i ddiddordebau eang. Dyn hynod yn wir.

 

Llyfryddiaeth

Schofield, B. (1939). ‘Manuscripts of Sir Kenelm Digby’. National Library of Wales Journal 1 (2), 89-90. Ar gael yn: https://journals.library.wales/view/1277425/1277504/50#?xywh=-1848%2C-101%2C6796%2C4471

Moshenska, J. (2916), ‘The adventures of Sir Kenelm Digby: 17th-century pirate, philosopher and foodie’. Ar gael yn: https://www.cam.ac.uk/research/features/the-adventures-of-sir-kenelm-digby-17th-century-pirate-philosopher-and-foodie (Accessed: 18 August 2022)

 Moshenska, J. (2016), A stain in the blood: The remarkable voyage of Sir Kenelm Digby, Portsmouth: Heinemann.

Foster, M. (2009). ‘Digby, Sir Kenelm’. Oxford Dictionary of National Biography. Ar gael yn: https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-7629?rskey=JFHNJq&result=2 (Accessed: 18 August 2022)

Digby, K. (1669) The closet of the eminently learned Sir Kenelme Digbie Kt. opened whereby is discovered several ways for making metheglin, sider, chery-wine, &c. : together with excellent directions for cookery, as also for preserving, conserving, candying, &c., London: Printed for H. Brome, at the Star in Little Britain.

Hartman, G. (1682) A Choice Collection of rare Chymical Secrets and experiments in Philosophy as also rare and unheard-of Medicines, Menmstruums and Alkahests; with the true secret of Volatilizing the fixt salt of Tartar Collected and experimented by the Honourable and truly Learned Sir Kenelm Digby, Kt. Chancellour to Her Majesty the Queen-Mother. Hitherto kept secret since his decease, but now published for the good and benefit of the Publick. London : Printed for the Publisher, and are to be sold by the book-sellers of London, and his own house in Hewes Court in Black-Fryers.

 

Hywel Lloyd,

Llyfrgellydd Cynorthwyol.

Casgliadau Enfys yn y Llyfrgell

Collections - Postiwyd 19-08-2022

Awst yw mis Pride Cymru a chyfle ardderchog i ddathlu popeth LHDTC+ yng Nghymru. Mae gan y Llyfrgell gyfoeth o gasgliadau sy’n adlewyrchu cyfraniad pobl LHDTC+ i Gymru. Un o’r casgliadau cyntaf i mi ei gatalogio oedd casgliad Emlyn Williams, yr awdur a’r actor, y mae ei yrfa ddisglair wedi’i dogfennu mewn wyth llyfr lloffion enfawr, sy’n gyforiog o ohebiaeth gan sêr yn y meysydd theatrig a chreadigol. Ysgrifennodd Emlyn Williams am ei ddeurywioldeb yn ei ddau hunangofiant cyhoeddedig, George (1961) ac Emlyn (1973), sy’n rhoi cyd-destun i’r archif.

Mae llawer o gasgliadau eraill yn y Llyfrgell sy’n cofnodi cyfraniad pobl LHDTC+ a hefyd effaith symudiadau sydd heb eu hastudio/ystyried yn eang yng nghyd-destun LHDTC+. I ddathlu rhai o’r rhain, bydd Mair Jones, awdur ac ymchwilydd o Geredigion, yn cynnal dau weithdy ar 25 Awst (un yn Saesneg ac un yn Gymraeg) i bobl ifanc a fydd yn cael eu hannog i archwilio’r themâu a drafodwyd yn y gweithdai a chreu gweithiau newydd.

 

 

Mae tocynnau ar gael ar Ticketsource ar gyfer y gweithdai rhad ac am ddim, a fydd hefyd yn cynnwys lluniaeth a ddarperir gan ein caffi gwych. Rydym hefyd yn cynllunio digwyddiadau eraill ar gyfer mis Medi, a fydd yn cael eu hariannu drwy gynllun grant Haf o Hwyl Llywodraeth Cymru. Rwyf hefyd yn ddiolchgar i Josh Littleford @jltoyphotography am greu’r llyfrgell Lego anhygoel hon yn  lliwiau’r enfys.

Sally McInnes, (hi/ei) Cadairydd Fforwm Rhywedd a LHDTC+ LlGC

Eisteddfodau cenedlaethol Ceredigion ddoe a heddiw

Casgliadau - Postiwyd 01-08-2022

 

 

Arwydd ‘Croeso’ yn Nhregaron

 

Mae Eisteddfod Genedlaethol Ceredigion 2022 wedi cyrraedd! Dyma gipolwg ar rai o eisteddfodau’r gorffennol a gynhaliwyd yng Ngheredigion gyda rhai ffeithiau diddorol amdanynt:

 

Aberystwyth, 1916

Cynhaliwyd yr Eisteddfod ar Gaeau’r Ficerdy ar gyrion y dref.

Testun yr awdl oedd ‘Ystrad Fflur’.  John Ellis Williams oedd y bardd buddugol ac roedd Hedd Wyn yn ail.

Ni chynigiwyd coron.

 

Aberteifi, 1942

Bwriadwyd ei chynnal yng Nghaerfyrddin ond oherwydd y Rhyfel fe’i cynhaliwyd yn Aberteifi.

Nid oedd teilyngdod yng nghystadleuaeth y gadair.

Crwys oedd yr Archdderwydd.

Kate Roberts oedd beirniad y stori fer.

 

Aberystwyth, 1952

Cafwyd teilyngdod yng nghystadleuaeth y gadair – ‘Lleisiau’r Greadigaeth’ neu ‘Dwylo’.  Awdl John Evans ‘Dwylo’ oedd yn fuddugol.

Doedd neb yn deilwng yng nghystadleuaeth y goron.  Y testun oedd ‘Y Creadur’ neu ‘Unrhyw Chwedl Gymreig’.  Mae’r goron i’w gweld yn ein harddangosfa ‘A oes heddwch.’

 

 

Y goron, 1952

 

 

Yr Archdderwydd oedd Cynan.

Gallwch wylio cofnod o’r eisteddfod hon ar ffilm fud sy’n cynnwys rhai o bobl amlwg y dydd fel T. H. Parry-Williams ac Elfed.

 

Aberteifi a’r cylch, 1976

Roedd hon yn Eisteddfod gofiadwy iawn am sawl rheswm – dathlu wythcanmlwyddiant yr Eisteddfod, y llwch mawr yn dilyn deufis o dywydd tanbaid, saga’r ddwy awdl ‘Gwanwyn’ a nifer fawr o eisteddfotwyr yn heidio yno gan dorri record.

Enillodd Alan Llwyd y goron am ddilyniant o tua hanner cant o benillion ar y thema ‘Troeon Bywyd’ a’r gadair am ei awdl ‘Gwanwyn’.

Cyhoeddwyd stampiau arbennig gan y Post Brenhinol i nodi’r achlysur.

 

 

Rhai o’r rhaglenni swyddogol, 1916, 1952 a 1976

 

Llanbedr Pont Steffan a’r fro, 1984

Enillodd John Roderick Rees y goron am ei bryddest ‘Llygaid’ am ddirywiad cefn gwlad ac ail goron y flwyddyn ddilynol yn Rhyl.  Bu‘n athro Cymraeg yn Ysgol Uwchradd Tregaron a chafodd rhai o’r disgyblion y fraint o weld y goron ar ei ymweliad â’r ysgol.

Cyflwynwyd y ddwy goron i Amgueddfa Ceredigion, Aberystwyth, ar ôl ei farwolaeth.  Cynlluniwyd hwy gan Kathleen Makinson.

Yr Archdderwydd oedd W. J. Gruffydd (‘Elerydd’), un o feirdd niferus Ffair Rhos.

 

Ceredigion, Aberystwyth, 1992

Gelli Angharad ger Aberystwyth oedd lleoliad yr ŵyl.

Yr oedd yr Archdderwydd presennol Myrddin ap Dafydd yn un o feirniaid yr awdl ‘A Fo Ben …’.  Idris Reynolds oedd yn fuddugol.

Rhoddwyd y goron gan Owen a Prys Edwards.

Yr Archdderwydd oedd ‘Ap Llysor’ (W. R. P. George), nai Lloyd George.

Robin Llywelyn (Portmeirion), a chyn fyfyriwr yn Adran y Gymraeg, Prifysgol Cymru, Aberystwyth, oedd enillydd y fedal ryddiaith gyda’i nofel Seren wen ar gefndir gwyn. Cyfieithwyd y nofel ganddo yn 2004 fel White star.

GigioDigion oedd enw’r Babell Ieuenctid.

‘Sethgwenwyn a’r Gwyrddedigion’ oedd teitl Sioe Gerdd y Plant.

‘Tic Toc’ oedd yr opera roc.

Cynhaliwyd ‘Noson fawr yr Eisteddfod’ sef ‘Llais y lli’ gyda chynfyfyrwyr fel Dyfan Roberts, Geraint Lövgreen, Mynediad am ddim a Myrddin ap Dafydd yn diddanu.

‘Yr Orsedd, yr Eisteddfod a’r Llyfrgell’ oedd ein harddangosfa.

 

Ceredigion, Tregaron, 2022

Ar ôl cyfnod hir o ansicrwydd mae’r Eisteddfod yn ei hôl.  Dewch draw i’n stondin ar y maes i ddysgu am hanes a diwylliant Tregaron.

Tybed pa uchafbwyntiau a straeon diddorol fydd yn rhan o’r eisteddfod hirddisgwyliedig hon?

 

 

Pabell ar y Maes, Tregaron

 

 

Cylch cerrig yr Orsedd, Tregaron

 

Ann Evans

Archifydd Cynorthwyol

Rhagenwau: pam mae nhw’n bwysig

Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 20-07-2022

Yn ddiweddar, cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Fforwm Rhywedd a LHDTC+ y Llyfrgell fel rhan o’n ymrwymiad i gydraddoldeb, amrywedd a chynhwysiant. Mae’r ymrwymiad yma yn nodwedd allweddol o Gynllun Strategol y Llyfrgell ar gyfer 2021-2026, ynghyd â chefnogi amcanion llesiant Llywodraeth Cymru. Mae’r Llyfrgell yn bodoli er lles pawb.

Edrychwn ymlaen i rannu mwy o waith y Fforwm yn y dyfodol. Diolch i Llinos o’r Gwasanaeth Addysg am rannu eu profiad o weithio’n ddiweddar yn Eisteddfod yr Urdd ac am bwysigrwydd rhagenwau.

 

Dwi’n berson anneuaidd (non-binary), sy’n golygu nad ydw i’n uniaethu â’r rhyw a neilltuwyd i mi pan gefais fy ngeni. Gan nad yw fy hunaniaeth rhywedd yn perthyn i’r dewis traddodiadol deuaidd o ‘ddyn’ neu ‘dynes’, dwi’n defnyddio’r rhagenwau ‘nhw’ ac ‘eu’. Os ydych chi’n uniaethu â’r rhyw a neilltuwyd i chi ar eich genedigaeth, rydych yn berson cydryweddol (cisgender).

Mae’r diwylliant nawr fod pawb – pobl cydryweddol a traws – yn ychwanegu rhagenwau ar, er enghraifft, ebyst a bathodynnau yn dod yn fwyfwy cyffredin yn rhywbeth i’w gymeradwyo. Wrth wneud hyn, mae’n normaleiddio trafodaethau am rywedd, ac yn sicrhau fod cymunedau traws ac anneuaidd mewn gofodau diogel.

 

 

Aethom fel Isadran Addysg i’r Urdd eleni, ond am y tro cyntaf gyda bathodynnau’n datgan pa ragenwau rydym yn defnyddio wrth gyfeirio at ein hunain (fe/fo, hi/hon, nhw/eu). Dyma rywbeth syml a phwysig sy’n datgan ein bod yn ceisio creu gweithle, a chymdeithas ehangach, fwy cynhwysol. Gweithle sy’n dweud ‘na’ i drawsffobia.

O’m mhrofiad personol, mae’n gwneud byd o wahaniaeth gwybod fy mod yn gallu bod yn agored am bwy ydw i ym mhob agwedd o’m mywyd. Os ydych chi’n credu fod rhagenwau yn arwyddocaol neu beidio – cofiwch maen nhw’n bwysig, ac yn gwneud byd o wahaniaeth.

 

Termau

  • Rhyw (sex): caiff pobl eu gosod mewn category rhyw ar sail nodweddion rhyw sylfaenol
  • Rhywedd (gender): yn wahanol i rhyw, mae rhywedd yn cael ei benodi drwy ddiwylliant
  • Anneuaidd (non-binary): pobl nad ydynt yn gweld eu hunain yn ffitio i ddewis o ‘ddyn’ neu ‘fenyw’.
  • Traws (trans): term ymbarél sy’n cynrychioli pobl nad yw eu rhywedd yr un peth â’r categori rhyw y rhoddwyd iddynt pan gawsant eu geni (anneuaidd/genderqueer/trawsryweddol)

Archifo gwefannau ‘Datblygiad Cynaliadwy a Chymru’

Collections - Postiwyd 18-07-2022

Ers dyfodiad Datganoli ym 1997, mae Datblygu Cynaliadwy wedi chwarae rhan ganolog a chynyddol yn y ffordd llywodrathir Cymru, ac o ganlyniad, yn y ffordd yr ydym yn byw. Wrth gydnabod hyn, rydym wedi bod yn archifo gwefannau ar Ddatblygu Cynaliadwy a’r Amgylchedd ers 2004. Mae’r casgliad bellach yn cynnwys dros 700 o wefannau. Ein cam nesaf fydd rhoi mynediad i’r casgliad gwerthfawr hwn o wefannau drwy greu casgliad arbennig am y pwnc o fewn Archif we y DG.

 

 

Mae cyfuniad cymhleth o ffactorau yn cyfrannu at yr egwyddor o Ddatblygu Cynaliadwy ledled Cymru. Er enghraifft, bydd ein harchifo ar y wê, ac felly’r Casgliad, yn canolbwyntio ar gadwraeth, gwarchodaeth a cynnal ecosystemau Cymru, Adnoddau Naturiol, Ynni Adnewyddadwy, diogelu’r amgylchedd a’r gwaith a wneir ar Reoli Gwastraff, Ailgylchu a Theithio Llesol. Byddwn hefyd yn ymdrin â Amgylcheddiaeth, Dinasyddiaeth Fyd-eang a Newid yn yr hinsawdd ac yn rhestru’r llu o wefannau sy’n dangos bod Cymru’n dod yn genedl fwy cyfrifol yn fyd-eang.

Daeth Cymru yn un o’r cenhedloedd cyntaf i gael dyletswydd gyfansoddiadol ar ddatblygu cynaliadwy. Mae’r gwefannau yr ydym yn eu harchifo yn dangos y cynnydd a wnaed o ran defnyddio ynni adnewyddadwy; effeithlonrwydd ynni; lleihau tlodi tanwydd; a thrawsnewid Cymru yn un o’r tair gwlad ailgylchu orau yn y byd. Fodd bynnag, nid yw llawer o wefannau o’n gorffennol bellach i’w gweld ar y wê fyw ond maent ar gael yn Archif Gwefannau’r DG. Mae ein gwaith hefyd yn cynnwys cipio gwefannau cyfredol sy’n mynd i’r afael â Datblygu Cynaliadwy gan sicrhau bod y gwaith hwn hefyd yn cael ei gynnwys ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Gan fod Cymru ar flaen y gad yn fyd-eang o ran deddfwriaeth ar ddatblygu cynaliadwy, roeddem yn geffylau blaen mewn nifer o agweddau. Daethom yn Genedl Masnach Deg gyntaf y Byd yn 2008; Cymru oedd y Senedd gyntaf yn y byd i ddatgan argyfwng hinsawdd yn 2019. Ar ben hynny, carreg filltir arwyddocaol oedd pasio Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 gan arwain at apwyntio Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol, yr un cyntaf yn y bydu gyda phŵerau statudol.

Mae llawer mwy i’w wneud eto i greu dyfodol gwell i’n planed a llawer gormod i’w restru mewn blog! Fodd bynnag, bydd Cymru sy’n fwy gwyrdd yn gweld toriadau pellach mewn allyriadau carbon; mwy o deithio llesol; gwaharddiad ar blastigau un defnydd; mynd i’r afael â cholli amrywiaeth drwy greu coedwig genedlaethol; buddsoddi yn yr economi cylchol; sefydlu diwydiannau adnewyddadwy sy’n arwain y byd fel datblygu’r sector ynni morol yng Nghymru. Bydd Cymru hefyd yn edrych ar ei etifeddiaeth o’r gorffennol a’i addasu i’r dyfodol. Enghreifftiau o hyn yw y bydd ein tomenni glo segur yn cael eu gwneud yn fwy diogel a bydd ein sector Amaethyddiaeth yn derbyn cefnogaeth i fod yn fwy ecogyfeillgar.

Mae’n daith y gallwn fod yn falch ohoni ac mae’r tirwedd yn newid yn gyflym. Diolch byth, mae ein harchifo gwe yn sicrhau fod y daith holl bwysig hon a’i rhaglen uchelgeisiol yn cael eu ddogfennu a’i gwneud yn hygyrch.

Rydym hefyd yn estyn allan. Byddwn yn ceisio caniatâd gan gyhoeddwyr gwefannau i sicrhau fod eu cynnwys ar gael yn ehangach. Mae Llyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol y DG wedi bod yn archifo gwefannau’r DG gyda’r amod taw dim ond ar safleoedd y Llyfrgell mae’r deunydd hwn i’w weld. Byddwn hefyd yn cysylltu â phartïon sydd â diddordeb i’n helpu i ddewis gwefannau i’w cadw. Bydd hyn yn ychwanegu at ein rhestr sy’n cynhyddol o adnoddau sy’n cael eu cadw ar gyfer y genedl. Mae croeso mawr i chi wneud hyn drwy’r dudalen Nominate a website. Mae’r casgliad ‘beta’ rydym yn ei adeiladu i’w weld yma. Bydd blog ychwanegol yn ymddangos yn fuan.

Bydd blog ychwanegol yn ymddangos i arddangos y cynnydd rydym wedi’i wneud gyda’r casgliad! Yn y cyfamser, dyma gipolwg ar ‘Ailgylchu dros Gymru’, un o’r gwefannau cyntaf i gael ei harchifo nôl yn 2006!

 

 

 

Aled Betts,

Llyfrgellydd Derbyn ac Archifydd Wê

‘Repertory’ Rhyfeddol Daniel Huws

Casgliadau - Postiwyd 04-07-2022

 

Rhwng 20 a 22 Mehefin 2022, lansiwyd cyfrol ryfeddol yn swyddogol – ‘A Repertory of Welsh Manuscripts and Scribes, c.800-c.1800’ gan Daniel Huws. Fel yr astudiaeth fwyaf cynhwysfawr ac arwyddocaol o lawysgrifau Cymreig ers dros ganrif, dathlwyd y gyfrol gyda chynhadledd dros dri diwrnod a gynhaliwyd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ‘Welsh Manuscripts c.800-c.1800’.

Daeth Daniel Huws i weithio yn LlGC yn 1961 fel archifydd, a datblygodd ddiddordeb mawr mewn llawysgrifau ac ysgrifenyddion canoloesol. Ymddeolodd yn 1992 a dechreuodd weithio ar y Repertory yn 1996, gyda’r prosiect yn cael ei gefnogi gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru a’r Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd. Nawr, wrth i Daniel ddathlu ei ben-blwydd yn 90 oed, mae’r magnum opus wedi’i gyhoeddi o’r diwedd. Ar hyd y daith gwelodd y gwaith fewnbwn sawl ysgolheigion ac arbenigwyr llawysgrifau Cymreig, gan gynnwys Curadur Llawysgrifau LlGC, Dr Maredudd ap Huw, a’r Athro Ann Parry Owen o’r Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd; ond nid lleiaf Gruffudd Antur, a gyfrannodd yn sylweddol at y gyfrol.

 

 

Chwith-Dde: Maredudd ap Huw; Ann Parry Owen; Gruffudd Antur

 

Yn ystod y seremoni agoriadol, lle cyflwynwyd copi o’r Repertory i’r Prif Weinidog Mark Drakeford, soniodd Daniel fod mewnbwn Gruffudd wedi profi’n amhrisiadwy i’r pwynt lle daeth yn brentis a chydawdur Daniel, gan nodi hyd yn oed mai llysenw Gruffudd bellach yw ‘Daniel bach’! Cafwyd areithiau hefyd yn cydnabod camp ryfeddol Daniel a Gruffudd gan Brif Weithredwr a Llyfrgellydd LlGC, Pedr ap Llwyd; Elin Haf Gruffudd Jones, Cyfarwyddwr y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd; a Llywydd y Llyfrgell, Ashok Ahir.

 

 

Cyflwyno copi o’r Repertory i’r Prif Weinidog Mark Drakeford

 

Bydd y Repertory yn amhrisiadwy i’r astudiaeth o lawysgrifau Cymraeg a llawysgrifau sy’n gysylltiedig â Chymru, a’u tarddiad, eu hanes, eu lluniad, a’u cynnwys. Mae Daniel wedi amcangyfrif bod y gyfrol yn cynnwys manylion 3,000-4,000 o lawysgrifau, nifer ohonynt wrth gwrs wedi cael sylw a thrafodaeth drwy gydol y tri diwrnod y gynhadledd. Anogodd papurau amrywiaeth eang o drafodaeth, gyda phynciau’n amrywio o balaeograffeg a chodicoleg, i ieithyddiaeth a digideiddio; ac yn cynnwys cyfraith Gymraeg yr Oesoedd Canol, croniclau, barddoniaeth, amrywiaethau, achau, gramadegau, swynion, llyfrau salmau, cronolegau, llythyrau, a rhestrau o enwau lleoedd. Rhoddodd ein tri prif siaradwr darlithoedd ysgogol a diddorol, gyda Ceridwen Lloyd-Morgan yn trafod delweddau crefyddol canoloesol; Bernard Meehan yn siarad am y Llyfrau Salmau Gwyddelig canoloesol; a Paul Russell yn sôn am weithiau Gerallt Gymro.

 

 

Ceridwen Lloyd-Morgan (yn y llun gyda Maredudd ap Huw) yn siarad am ‘Delweddau Crefyddol mewn Llawysgrifau Canoloesol Cymraeg’

 

 

 

Bernard Meehan yn siarad am Llyfrau Salmau Gwyddelig Canoloesol

 

 

 

Paul Russell yn rhoi’r ddarlith olaf ar lawysgrifau Gerallt Gymro

 

 

Daeth y gynhadledd i ben gyda chyflwyniad o Fedal y Cymmrodorion i Daniel Huws, anrhydedd uchel mor haeddiannol.

 

 

Seremoni medal y Cymmrodorion

 

Mae’r Repertory wedi agor lan y maes o astudiaethau llawysgrifau Cymreig fel erioed o’r blaen, gan ddarparu ffynhonnell ddigynsail i ymchwilwyr. Yng ngeiriau ein brif siaradwr olaf Paul Russell: nid y diwedd yw’r Repertory, ond y dechrau!

 

 

Daniel Huws gyda chopi o’i Repertory

 

Lucie Hobson

Archifydd Cynorthwyol

Canrif o Ffilm 9.5mm

Casgliadau / Sgrin a Sain - Postiwyd 08-06-2022

Dydy’r fformat ffilm cul, y 9.5mm, ddim mor adnabyddus heddiw â fformatau poblogaidd eraill fel yr 16mm, yr 8mm safonol a’r super 8mm. Ond, gall hyn newid nawr gan ei fod bellach wedi cyrraedd ei ganmlwyddiant ac mae nifer o ddigwyddiadau wedi’u creu er mwyn dathlu ei hanes a’i effaith ar y diwylliant ffilm.

 

 

Taflunyddion ffilm 9.5mm Pathé yng nghasgliad cyfarpar Archif Sgrin a Sain LlGC

 

Roedd yn fis Rhagfyr 1922 pan lansiodd y cwmni Ffrengig, Pathé, ei fformat 9.5mm newydd. Roedd yn ffurf fechan, radical ar dechnoleg gwneud ac arddangos ffilmiau a alluogodd ostyngiadau mawr mewn costau. Effaith hyn, yn ei dro, oedd gwneud sinema gartref a sinematograffi gartref yn hygyrch i lawer mwy o bobl ledled y byd. Y cynnig cyntaf oedd taflunydd ffilmiau – y Pathé Baby – ynghyd â chyflenwad o ffilmiau gan y cwmni o’i gatalog cefn helaeth. Roedd pynciau byr amrywiol a hyd yn oed ffilmiau nodwedd wedi’u golygu i lawr, a wnaed yn wreiddiol ar ffilm 35mm safonol, ar gael i’w prynu neu eu llogi, ac wedi’u hargraffu i lawr i 9.5mm. Mewn sawl ffordd, dyma VHS neu Netflix ei gyfnod, y ffordd o brofi sinema wedi’i ail-ddimensiynu yn y cartref. Flwyddyn yn ddiweddarach, ychwanegodd Pathé gamera i’w system newydd a oedd erbyn hynny â chystadleuydd newydd ar ffurf ffilm 16mm, gyda chefnogaeth y cwmnïau Americanaidd, Kodak a Bell and Howell.

 

 

Magasîn camera neu ‘wefrydd’ ffilm 9.5mm, sy’n dangos ei dwll canolog nodedig

 

Effaith bodolaeth yr offer cyflawn cymharol fforddiadwy hyn ar gyfer gwneud ffilmiau ar ffilm cul oedd gwneud diwylliant ffilm amatur eang yn bosibl. Er bod gwahanol fformatau sydd bellach yn anghyffredin wedi bodoli ar gyfer amaturiaid cyfoethog o ddechreuadau sinematograffi ar ddiwedd oes Fictoria, ddaeth eu defnydd erioed yn ffenomenon marchnad dorfol. O fewn ychydig flynyddoedd, roedd Pathé wedi gwerthu 100,000 o’u Baby projectors. Roedd gwneud ffilmiau gartref i bawb o’r diwedd!

 

 

Taflen heb ddyddiad yn hysbysebu’r taflunydd ‘Pathé Baby’

 

Nid cyd-ddigwyddiad yw’r ffaith bod y cipluniau symudol o fywyd bob dydd sydd gan sefydliadau fel Archif Sgrin a Sain Llyfrgell Genedlaethol yn eu casgliadau yn dechrau yn yr 1920au a cheir cynrychiolaeth dda ohonynt o’r 1930au ymlaen. Daeth gwneud ffilmiau’n ddiddordeb poblogaidd a chafodd ei ddemocrateiddio ymhellach wrth i glybiau sinema gael eu sefydlu lle byddai aelodau’n rhannu’r costau ac yn cydweithio ar ffilmiau stori a rhaglenni dogfen.

Rhwng 2013 a 2017, cafodd llawer o ffilmiau o’r fath yn archifau ffilm cenedlaethol a rhanbarthol y DU eu digideiddio a’u rhoi yn eu cyd-destun fel rhan o’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Ffilm. Roedd Archif Sgrin a Sain LlGC yn bartner i’r prosiect dan arweiniad y BFI a chafodd 57 o’i ffilmiau cartref 9.5mm eu sganio a’u gwneud ar gael ar y BFI player yn rhad ac am ddim ac am gyfnod amhenodol. Mae enghreifftiau cynrychioliadol yn cynnwys:

Early film making at Welsh camp (1929)

Mae’r ffilm hon yn cymhwyso technegau gwneud ffilmiau naratif yn fedrus i weithgareddau gwyliau gwersylla, gan wneud ffilm fywiog sy’n wyliadwy iawn.

Wrexham Local Events

Adroddiad ar ffurf rîl newyddion am fywyd lleol, gan gynnwys dymchwel simnai.

 

 

Ffrâm o’r ffilm Wrexham Local Events yn dangos cysgod y gwneuthurwr ffilm dienw yn smygu pibell. Mae hefyd yn cynnwys camera a stand trithroed

 

Holidays, Jolly Days and Happy Ways

Nid dim ond cofnod o wyliau haf yw hwn, ond golwg ddychanol, ysgafn ar bobl gwledydd Prydain yn hamddena. Un o nifer o ffilmiau 9.5mm gan yr amatur talentog, Harold Cox.

Motorcycles at Cradoc a Two White Rabbits

Clipiau o ffilmiau a wnaed gan Jack Clark o Aberhonddu yw’r rhain. Mae’r teulu Clark wedi byw yn ardal Aberhonddu am sawl cenhedlaeth ac mae ganddynt fusnes teuluol yno hyd heddiw. Roedd Jack Clark yn berchen ar siop a stiwdio cyflenwadau ffotograffig a allai fod wedi helpu gyda chyflenwadau o stoc ffilm a chemegau datblygu. Gellir gweld rhai o’i ffilmiau ar hyn o bryd yn arddangosfa Amgueddfa Aberhonddu. Ar gyfer canmlwyddiant y 9.5mm, bydd clip arall o gasgliad Clark ar gael sy’n dangos rhannau o’r dref yn agos i’r afon – Pont Llanfaes ac o amgylch y Gadeirlan – dan lifogydd yn yr 1930au.

Yn yr achos hwn, rydym yn cyflwyno tros-sgan o’r deunydd fel y gellir gweld nodweddion y 9.5mm. Mae’r rhain yn cynnwys y twll canolog a’r rhicyn wedi’i dorri i ochr y ffilm ar bwynt rhyng-deitl sy’n sbarduno mecanwaith ffrâm llonydd yn y taflunydd. Mae’r ffrâm wedi’i doddi sy’n aml yn gysylltiedig hefyd i’w weld, yn ogystal â difrod i’r ddelwedd o ganlyniad i grafanc y taflunydd. Ar wahân i werth hanesyddol delweddau o’r llifogydd, rhywbeth a wnaed yn berthnasol yn ddiweddar oherwydd ein pryderon am newid hinsawdd, mae’r clip hwn yn enghraifft ddiddorol o botensial y 9.5mm ar gyfer ‘ailgymysgu’. Mae Clark, fel gwneuthurwr ffilmiau cartref, wedi golygu lluniau masnachol ynghyd â deunydd a saethwyd ganddo ef ei hun. Allwn ni ddim bod yn siŵr pa mor fwriadol oedd y weithred hon, ond mae’n awgrymu bod y golygfeydd o lifogydd wedi’u cysylltu â’r delweddau cartŵn o gymryd ‘bath annisgwyl’.

 

 

Sganio ffilm 9.5mm ar MWA Flashscan yn Archif Sgrin a Sain LLGC

 

Yn 1932, ymunodd fformat newydd, hyd yn oed yn rhatach, â’r farchnad gwneud ffilmiau gartref fywiog – yr 8mm. Er gwaethaf y gystadleuaeth gynyddol hon, parhaodd y 9.5mm i ffynnu fel cyfrwng ar gyfer gwneud ac arddangos ffilmiau. Parhaodd catalog Pathé o deitlau ffilm i ehangu ac roedd yna galedwedd newydd yn darparu ar gyfer datblygu ffilm sain 9.5mm a olygai ei bod yn bosibl clywed datganiadau cyfoes yn ogystal â’u gweld.

Roedd gan y lled ffilm hwn ddilynwyr brwd a oedd yn gwerthfawrogi ei fod yn llai costus na’r 16mm, ond bod ganddo ansawdd llun tebyg – yn sicr yn llawer gwell na’r 8mm. Pan aeth Pathéscope UK i ddwylo’r derbynwyr yn 1960, gallai bri’r fformat fod wedi dod i ben, ond ymunodd y ffyddloniaid hyn â’i gilydd i ffurfio clwb sinema newydd a lwyddodd i ail-greu strwythurau cefnogaeth ar gyfer y math hwn o ffilm. Parhaodd aelodau Group 9.5  i gasglu a dangos printiau a gynhyrchwyd gan Pathé ac fe wnaeth rhai ohonyn nhw – a grwpiau tebyg mewn gwledydd eraill – gadw’r arfer o gynhyrchu ffilmiau gartref gan ddefnyddio’r 9.5mm i fynd. Mewn rhai achosion prin, arbrofwyd â thechnegau sinematograffeg fel defnyddio lensys anamorffig ar gyfer delwedd sgrin eang.

 

 

Ar y chwith, adran o stribed ffilm 9.5mm o ffilm gan aelod o Group 9.5, Hugh Hale. Ar y dde, y ddelwedd sgrin lydan estynedig fel y’i gwelir pan y’i taflunnir yn defnyddio lens anamorffig 1.5x.

 

A hwythau bellach yn oes y super 8, a gyflwynwyd yn 1965, roedd ffyddloniaid y 9.5mm yn aredig eu cwys hynod eu hunain, a chyda llai o ddefnydd, llithrodd y math hwn o ffilm allan o ymwybyddiaeth y cyhoedd yn raddol gan ddod, fel yr adroddwyd gan Lenny Lipton, ‘yn gelain byw’. Efallai ei bod yn fwy caredig dweud, fel cyfrwng gwneud ffilmiau ymarferol ac fel ffordd o ledaenu cynnwys ffilmiau theatrig, ei fod bellach yn dipyn o hynodbeth archeolegol, ond yn un a all, serch hynny, roi mewnwelediad gwerthfawr i sut y bu cenedlaethau cynharach y mwynhau’r cyfryngau. Yn fwy na hynny, fel cludwr canrif o atgofion, ein gobaith yw, drwy’r gwaith cadwraeth a wneir gan y llyfrgell ac archifau eraill, y bydd y canmlwyddiant hwn o straeon fyw am byth.

 

Dr. Guy Edmonds

Cynorthwy-ydd Technegol (Ffilm)

 

Digwyddiadau Canmlwyddiant y 9.5mm

Cynhadledd Prifysgol Southampton sydd wedi’i neilltuo i’r 9.5mm, The Little Apparatus

Y symposiwm, 9.5mm: And Cinema is Everywhere, yn Lichtspiel, Bern, y Swistir

Y gynhadledd, Pathé-Baby to 9.5mm: The Invention of Home Cinema, Fondation Jérôme Seydoux-Pathé

 

Cyfeiriadau a darllen pellach

H. Abbott, The Complete 9.5-mm. Cinematographer. Amateur photographer & cinematographer, Iliffe & Sons, Limited, 1937.

B. Coe, The History of Movie Photography. Llundain: Ash & Grant, 1981.

L. Lipton, Independent Filmmaking. Llundain, Studio Vista, 1974.

G. McKee, The Home Cinema: Classic Home Movie Projectors 1922-1940, Gerrards Cross, 1989.

G. Newnham, 9.5mm web pages

 

 

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog