Tag Archives: glyn ebwy

Gŵyl Arddio Cymru, Glyn Ebwy 1992 – ychydig o ‘jingle’

Darganfod Sain - Postiwyd 24-11-2021

Mae fy nhrydydd blog, a’r olaf, ar ffeil sain Tredegar yn seiliedig ar ‘jingle’ a ysgrifennwyd ar gyfer Gŵyl Arddio Cymru yn 1992, er ei bod yn anhysbys ond yn ôl pob tebyg wedi’i hysgrifennu gan un o drigolion Tredegar. Cynhaliwyd Gŵyl Genedlaethol yr Ardd gerllaw yng Nglyn Ebwy.

 

 

Mae’n debyg i’r ‘jingle’ gael ei ysgrifennu ar gyfer cystadleuaeth – rwy’n amau ​​ei fod wedi ennill, neu o leiaf ni chafodd ei ddefnyddio ar gyfer clipiau newyddion ar y pryd ond mae yna ddigon o debygrwydd i eiriad y gytgan i awgrymu mai’r “peth i’w wneud yn 1992 ” oedd yr ysgogiad a roddwyd gan drefnwyr y gystadleuaeth. Mae’n hir iawn am ‘jingle’ – 14 pennill, ynghyd â cyflwyniad, diwedd, newid cyweirnod, a phont offerynnol! Efallai nad oedd hyn yn rhoi mantais gystadleuol.

Nid yw’r ffeil sain yn cynnwys unrhyw wybodaeth sy’n adnabod yr artistiaid (canwr, gitarydd, bas, a drymiau) nac awdur(on) y caneuon, ond byddwn i’n dweud iddi gael ei hysgrifennu gan rywun a gafodd ei magu yn gwrando ar y Beatles ac a oedd yn byw trwy’r ‘groovy’ a hip y saithdegau.

Er i’r ‘jingle’ gael ei ysgrifennu bum mlynedd cyn i Ground Force fynd â’r DU mewn storm, mae Alan Titchmarsh yn cael ei grybwyll. Yn 1992, roedd yn gyflwynydd Songs of Praise ac roedd wedi bod yn gyd-gyflwynydd Sioe Flodau RHS Chelsea ers 1988. Roedd Titchmarsh’s Travels yn flwydd oed, felly roedd yn amlwg yn ddigon poblogaidd ar gyfer pennill saith.

Fel arall, mae’r ‘jingle’ yn ddoniol yn yr ystyr ei fod yn rhoi cipolwg ar arddwyr iard gefn Prydain ar y pryd trwy benillion niferus. Mae yna ymdeimlad pendant o gyffro o’r cychwyn yn y bennill gyntaf:

“Get ready, it’s gonna be soon.
Ebbw Vale’s gonna be in bloom.”

Wedi’i ddilyn gan: “It’s gonna be the thing to do… in 1992. (Boop boo de doo)” sy’n mynd yn dda iawn gyda masgot gnome bach yr ŵyl, Gryff, a ddangosir yn chwarae sacsoffon ar glawr y pamffled cofrodd.

Mae’r stori gefndirol i Ŵyl Glyn Ebwy yn eithaf anhygoel. Hon oedd yr olaf o raglenni Gŵyl Genedlaethol yr Ardd a gyflwynwyd gan Michael Heseltine yn yr 1980au i helpu cymunedau i adfywio ar ôl cau diwydiant mawr yn yr ardal – yn yr achos hwn, Gwaith Dur Glyn Ebwy. Hon hefyd oedd yr ŵyl fwyaf llwyddiannus am ddau reswm. Yn gyntaf, denodd dros 2 filiwn o ymwelwyr gan ddod â nhw i wario arian a aeth i mewn i’r coffrau lleol; yn ail, yn wahanol i’r gwyliau yn Glasgow a Newcastle, arhosodd y safle’n fyw gan ddod yn brofiad siopa Parc yr Ŵyl.

 

 

1. Gwaith Dur Glyn Ebwy © Hawlfraint y Goron / Comisiwn Brenhinol a Henebion Hynafol Cymru;

2. Golygfa o’r awyr Gŵyl Arddio Cymru © Cyngor Sir Blaenau Gwent

 

Yn y diwedd, ar ôl cau’r gwaith dur a ddigwyddodd dros gyfnod o 25 mlynedd, roedd amddifadedd yn ardal Blaenau Gwent yn erchyll, roedd yr amgylchedd wedi’i ddifetha a thref Glyn Ebwy wedi’i hamgylchynu gan domenni slag a doluriau llygaid eraill o’r gwaith digomisiynu.

Gwnaeth Cyngor Bwrdeistref Blaenau Gwent gais am gynllun yr ŵyl ardd, gan obeithio am chwistrellu arian buddsoddi (amcangyfrifir rhwng £ 25 a £ 70 miliwn i’r ardal) i adfywio’r ardal ac arddangos y canlyniadau dros chwe mis, gan ddod ag incwm twristiaeth pellach i mewn yn y tymor byr a’r tymor hir.

Yn wreiddiol, ni fu cais Glyn Ebwy yn llwyddiannus – gyda Cymru yn cael ei gadael allan o’r cynllun yn gyfan gwbl. Ni chafodd ei rwystro, aeth Brian Scully, arweinydd y cyngor ar y pryd, â’r anghydraddoldeb hwn i Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yr Arglwydd Crickhowell. Cymerodd sawl mis i roi pwysau ar y llywodraeth, ond cytunwyd y dylid cynrychioli Cymru. Cyflwynodd 19 o awdurdodau lleol gynnig ac ar 19 Tachwedd 1986, cyhoeddwyd taw Glyn Ebwy oedd yr enillydd.

Dechreuodd y prosiect gyda chyllideb o £8m, a oedd yn ymestyn i £18m. Talodd hyn am gael gwared â thomenni slag, adeiladwyd 1000 o gartrefi ac eglwys, plannwyd dros 300,000 o goed (heb sôn am dros hanner miliwn o lwyni, blodau a bylbiau yng ngerddi thema diwylliant Cymru), rhaeadr anferth, a’r cloc mecanyddol a adeiladwyd gan y cerflunydd Andy Plant a enwyd “In the Nick of Time”. Roedd yna hefyd drên tir, a gwennol awyr i gludo ymwelwyr o amgylch y safle.

 

 

Cloc mecanyddol a dynnwyd gan Janet Karn © Amgueddfa Tref Haverfordwest 2021 drwy Casgliad y Werin

 

Ymddengys mai 1992 oedd blwyddyn y ‘staycations’ wrth i’r mwyafrif o Gymru ddod i Glyn Ebwy ar wyliau i fwynhau’r ŵyl, a fynychwyd gan sêr a phersonoliaethau o bob rhan o Brydain. Daethpwyd â phob disgybl yn yr ardal ar drip ysgol i hela am chwilod ac antur yn y 1.75 milltir o dirwedd. Yn anad dim, darparodd yr ŵyl gannoedd o swyddi, gan leddfu tlodi enbyd yr ardal.

Heddiw mae’r safle yn edrych yn wahanol iawn. Mae gan y ganolfan siopa y pagoda gwreiddiol o hyd, mae noddfa tylluanod ar y safle yn ogystal â maes chwarae a thaith tîwb hiraf y DU. Y dyddiau hyn, caniateir i bysgotwyr bysgota yn llyn yr ŵyl, sydd wedi mwynhau gordyfiant hapus. Mae cyngor Blaenau Gwent wedi symud dwy o’i swyddfeydd i’r safle, ac mae Premier Inn i groesawu pobl ar eu gwyliau yn ystod tymor prysur yr haf. Mae Eglwys yr Ŵyl yn rhedeg banc bwyd a gorsaf radio gymunedol; fodd bynnag, mae’r ffair wedi diflannu, ac mae’r cloc mecanyddol bellach yn eistedd yng nghanol cylchdro yn Llanwern.

Er gwaethaf pryderon rhai pobl y gallai mwy o safle’r ŵyl fod wedi ei gadw ar ôl i’r digwyddiad ddod i ben, crynhoir y stori gadarnhaol go iawn yng ngeiriau Brian Scully: “Nid oedd Blaenau Gwent bellach yn lle a oedd â diffyg hyder ar ôl colli ei diwydiant. Roedd yn barod i newid a moderneiddio “. Ar hyn o bryd mae’r cyngor yn ceisio prynu Parc yr Ŵyl i’w drawsnewid yn atyniad i dwristiaid, ar ôl iddo gael ei brynu ym mis Chwefror 2019 gan fuddsoddwr o Lundain. Yn anffodus, tanseiliodd y pandemig bron yn syth gynlluniau i’w droi yn feca ar gyfer dringwyr a beicwyr mynydd, a gyda chau sawl siop, aeth y safle yn ôl ar y farchnad.

I gysylltu hyn i gyd â’r Archifau Sain … fel mae’n digwydd, des i ar draws sôn am Ŵyl Arddio Cymru mewn ffeil roeddwn i’n gwrando arni at ddibenion clirio hawliau yr wythnos hon. Roedd yn rhan olaf y cyfweliad gyda’r crochenydd, Tony White, a oedd wedi symud i Gymru (ger Tregaron) o Gaerlŷr yn 1983, ac a achubodd ar y cyfle i ddod yn un o’r crefftwyr a gynhaliodd stondinau yn ystod yr ŵyl. Roedd ei brofiad yn gadarnhaol dros ben, a ffynnodd ei fusnes o Gymru o ganlyniad – i aralleirio: hyd yn oed os mai dim ond 1% o’r miliynau o ymwelwyr a stopiodd yn y stondin, roedd hynny’n fwy o amlygiad nag y mae’r rhan fwyaf o artistiaid yn ei gael mewn oes.

Mae’n ymddangos bod gan y mwyafrif o bobl a gafodd eu cyfweld ar gyfer pen-blwyddi amrywiol y digwyddiad atgofion cadarnhaol o’u hamser fel plant, ymwelwyr, chwaraewyr Gryff a chymeriadau cerdded o gwmpas eraill, gweithwyr a deiliaid stondinau.

 

 

Poster Blaenau Gwent ©Cyngor Sir Blaenau Gwent

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Tagiau: , , ,

Band Tref Tredegar – Chwarae Dros Gymru!

Darganfod Sain - Postiwyd 17-11-2021

Mewn rhan arall o fy mywyd, mewn gwlad bell, bell i ffwrdd (British Columbia) roeddwn wedi graddio mewn cerddoriaeth; fy mhrif offerynnau oedd llais ac offerynnau taro – tympani oedd fy hoff un.

Am sawl blwyddyn, cefais y pleser o chwarae yn y rhes gefn ddireidus, mewn cyngerdd band cymunedol, felly roeddwn yn falch iawn o ddarganfod mai un o fy ffeiliau sain a neilltuwyd oedd y CD cyntaf cyflawn gan Fand Tref Tredegar (TTB), a recordiwyd ym 1992 ar ôl iddyn nhw ddod yn drydydd ym Mhencampwriaethau Ewropeaidd 1991.

 

 

Mae gan y band hwn hanes amlwg, a amlinellir yn rhannol (diolch i gyllid Treftadaeth y Loteri) ar eu gwefan pan wnaethant ddathlu 140 mlynedd yn 2017. Er nad oes llawer o wybodaeth fodern, mae’r band wedi bod yn fyw ac yn iach, ac yn llwyddiannus iawn ym mhencampwriaethau amrywiol hyd nes i COFID eu gorfodi i mewn i hiatws.

Maent bellach yn postio’r rhan fwyaf o’u gwybodaeth ar eu cyfrifon Twitter a YouTube, ac mae’n edrych fel bod ymarferion wedi cychwyn eto o dan eu cyfarwyddwr presennol, Ian Porthouse.

Adroddwyd am ‘gig’ cyntaf un y band yn y Monmouthshire Merlin ym 1849; chwaraeodd y TTB agoriad “melin newydd ysblennydd” yng ngwaith haearn Samuel Homfray yn Nhredegar. Roedd hwn yn achlysur arbennig iawn – roedd holl siopau’r dref ar gau am y dydd, baneri ym mhobman, ac roedd yr orymdaith yn cynnwys 1600 o bobl gyda miloedd yn fwy o wylwyr. Chwaraeodd y band “alaw ysgeler” ar ôl araith Mr Homfray, ac yn ddiweddarach y noson honno, rhoddwyd perfformiad llawn yn y cinio dathlu a gynhaliwyd yn Neuadd y Dref gan gyfrannu “at foddhad y cynulliad” a gorffen gyda ‘God Save the Queen’.

O’r amser hwn ymlaen, roedd gan y band rai heriau ond yn gynyddol lawer o lwyddiannau. Fe’u galwyd i chwarae mewn llawer o orymdeithiau, cynulliadau cymunedol ac agoriadau pwysig. Ymddengys bod y cyngerdd swyddogol cyntaf, i godi arian ar gyfer y band, wedi digwydd ym 1873, y flwyddyn ganlynol enillodd y ‘band pres newydd’ dan arweiniad Mr Joseph Gwyer y wobr gyntaf o £ 1 10 swllt yn Eisteddfod Tredegar; Aeth TTB ymlaen i ennill y wobr gyntaf a’r fedal aur yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam ym 1876 a gosododd hyn y sylfaen ar gyfer llwyddiannau’r dyfodol yn nhraddodiad yr Eisteddfod ond hefyd yn y gylchdaith ryngwladol. Erbyn 1883, noddwr y band oedd yr Arglwydd Tredegar, ac roedd y wobr ariannol wedi cynyddu i £ 5.

 

 

Y Gwir Anrh. Arglwydd Tredegar, paentiwyd gan George F Harris https://syllwr.llyfrgell.cymru/5227589#?c=&m=&s=&cv=&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5227589%2Fmanifest.json&xywh=-893%2C-86%2C3249%2C2411

 

Llywyddodd yr Arglwydd Tredegar dros yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf i gael ei chynnal yn Llundain (1909) ac mae’n debyg iddo fynd â’i ‘fand’ gydag ef i gystadlu – fodd bynnag, nid yw llinell amser gwefan y band wedi’i diweddaru wedi 1904.

Mae’r CD yn destun hyfrydwch i lawer rwy’n siŵr ac mae ar gael o hyd ar iTunes! Mae gan y band ei sianel YouTube ei hun hefyd; gellir gweld fersiwn fyw o’r rhaglen hon hefyd ar sianel YouTube Tredegar Wales – a berfformiwyd yng Ngŵyl Arddio Cymru yn Ebbw Vale ym 1992 o dan faton Nigel Weeks.

Mae Chwarae dros Gymru! yn gasgliad hwyliog o safonau clasurol a cherddoriaeth a oedd yn boblogaidd yn gynnar yn y 1990au. Mae’n dechrau gyda ‘Blenheim Flourishes’ gan James Curnow a fyddai, yn ystod cystadleuaeth 1991, wedi gosod y naws ar gyfer eu perfformiad cyfan.

Nid wyf wedi gallu darganfod enw’r prif chwaraewr cornet bryd hynny, ond mae eu hunawd yn nhrefniant y band o ‘The Way We Were’ gan Marvin Hamlisch yn wirioneddol syfrdanol, fel y mae’r gwaith cadenza drwyddo draw. Mae’r CD yn parhau ag agorawd gan Carl G Reissiger, arddangosfa utgorn gan Harold Walters, y mwyaf poblogaidd ‘Pasadena’ gan Harry Warren, a ‘Procession to the Minster’ gan Richard Wagner.

Dilynir hyn gyda’r Honest Toil March (William Rimmer), y byddwn yn tybio iddo fynd i lawr yn dda iawn yng nghymuned lofaol Tredegar. Mae dwy ramant – ‘Je crois entender encore’ gan Georges Bizet, a ‘Salute to Youth’ gan Gilbert Vintner, a roddir bob ochr i fy hoff dôn ar yr albwm – trefniant cyngerdd band o ‘Mack a Mabel’ gan Jerry Herman.

Mae’r CD yn gorffen gyda’r thema o’r ffilm E.T. a oedd yn dathlu ei ddegfed pen-blwydd, a gyfansoddwyd gan yr eiconig John Williams, sydd fwy na thebyg wedi cyfrannu mwy o gerddoriaeth cyngherddau nag unrhyw gyfansoddwr arall yn yr 20fed ganrif.

Yn gwisgo eu cotiau coch ysblennydd, gwelir aelodau’r band yn ystod eu perfformiad yn yr ornest, ar glawr y recordiad, yn Neuadd De Doelen yn Rotterdam. Mae’r recordiad yn dyst nid yn unig i’w harweinydd, Nigel Weeks, ond i’r chwaraewyr eu hunain – mynegiant manwl gywir a rheolaeth rythmig, sylw gwych i ddeinameg a rhai chwaraewyr unigol talentog iawn. Dewiswyd y repertoire yn dda gan adlewyrchu hoffterau’r oes gyda detholiad o orymdeithiau cyffrous, baledi rhamantus, alawon arddangos, walts carnifal jazzy a cherddoriaeth ffilm. Yn anffodus, nid oedd unrhyw gynnwys Cymraeg ond roedd dau o’r tri offerynnwr taro yn fenywod, sy’n fy rhoi mewn cwmni da.

Er bod TTB wedi dathlu 140 mlynedd yn 2016, mae’r band wedi bod yn rhan eithriadol o hanes cerddorol Cymru ers 172 o flynyddoedd – tri deg dau blynedd cyn ei gorffori ym 1876. Rwy’n bersonol yn falch iawn fy mod wedi darganfod y band oherwydd y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain a’r ffeiliau a neilltuwyd i mi. Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol sawl adnodd electronig sy’n arddangos y band yn ei gatalog, llawer ohono yng nghasgliad BBC Radio Wales neu o S4C / HTV Wales. Mae hyd yn oed un sgôr ar gael o ‘Fanfares & Scherzo for Brass Band’ a gomisiynwyd gan y band gan Wyndham Thomas. Rwy’n argymell yn gryf gwrando ar Fand Tref Tredegar ym mha bynnag fformat rydych chi ei eisiau.

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Tagiau: ,

Le Roman de la Rose

Casgliadau - Postiwyd 15-11-2021

Ym 1922 prynodd y Llyfrgell dros 6,000 o lyfrau a 150 o lawysgrifau a gasglwyd gan Francis William Bourdillon (1852-1921), bardd, ysgolhaig a llyfryddwr o Midhurst yn Sussex. Mae’r casgliad yn cynnwys llawer o destunau Ffrangeg o’r Canol Oesoedd a llyfrau darluniadol cynnar. Un o uchafbwyntiau’r casgliad yw 23 argraffiad o’r gerdd Le Roman de la Rose wedi’u cyhoeddi cyn 1550.  Dechreuwyd y gerdd hon gan Guillaume de Lorris tua 1230 a’i chwblhau ryw hanner canrif yn ddiweddarach gan Jean de Meun. Cerdd alegorïaidd am gariad rhamantus yw hi.

Mae’r argraffiadau’n cynnwys ysgythriadau pren hardd. Yn un o gopïau’r Llyfrgell a argraffwyd ym 1531 maen nhw i gyd wedi’u lliwio â llaw.

Mae’r Llyfrgell yn dal yn ychwangu at y casgliad hwn, ac yn ddiweddar prynwyd argraffiad o Le Roman de la Rose nad oedd copi ohono gyda ni yn barod. Cyhoeddwyd yr argraffiad hwn ym Mharis ym 1538. Mae’r copi wedi’i rwymo mewn dwy gyfrol, ac mewn aur ar y cloriau mae arfbais Jeanne Antoinette Poisson, Marquise de Pompadour (1721-1764), aelod o Lys Ffrainc a meistres y Brenin Louis XV. Mae llawer o nodiadau llawysgrif yn y cyfrolau, efallai yn llaw Madame de Pompadour ei hunan, sy’n awgrymu bod hi wedi darllen y testun yn fanwl.

Timothy Cutts
Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Tagiau:

Charlotte Guest a diwylliant y Dwyrain

Casgliadau / Derbynion newydd / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd

Ychydig wythnosau nôl prynodd y Llyfrgell argraffiad cyntaf o “Ta’rikh al-rusul wa’l-maluk” gan Muhammad ibn-Jarir al-Tabari, un o lyfrau hanesyddol mwyaf nodedig y byd Arabaidd clasurol yn ôl yr Encyclopedia Iranica.  Y prif reswm dros brynu’r llyfr oedd bod tudalen gyflwyno i’r Arglwyddes Charlotte Guest oddi wrth yr “Oriental Translation Fund” wedi ei atodi ar dudalen flaen y llyfr.  Dengys hyn y parch a’r edmygedd oedd iddi yng nghylchoedd ysgolheictod ieithoedd y Dwyrain.

 

 

Priododd yr Arglwyddes Charlotte Guest â Josiah John Guest, aelod seneddol Merthyr Tydfil a Meistr Gwaith haearn Dowlais.  Roedd y gwaith haearn yn llewyrchus iawn a thyfodd mewn maint i gyflogi saith mil o bobl – y gwaith haearn mwyaf yn y byd.  Dangosodd yr Arglwyddes Charlotte ddiddordeb mawr yn y gwaith a’r modd roedd y busnes yn cael ei weinyddu o ddydd i ddydd. Cyhoeddodd bamffled yn egluro manylion technegol y defnydd o ffrwydrad poeth. Teithiodd gyda’i gŵr i bob cwr o Brydain ac Ewrop gyda’r busnes gan gyfrannu i gyfarfodydd gyda gwyddonwyr fel Charles Babbage. ‘Roedd ganddi ei hystafell ei hun yn swyddfa’r cwmni yn Llundain. Ar ôl dyddiau ei gŵr, hi fu’n gyfrifol am y gwaith.

Ar ôl dysgu Cymraeg Canol ac astudio hanes Cymru yn y Canol Oesoedd o dan y Parchedigion Evan Jenkin, Thomas Price (Carnhuanawc) a John Jones (“Tegid Jones”) daeth yr Arglwyddes Charlotte yn enwog am gopïo a chyfieithu unarddeg o lyfrau o Lyfr Coch Hergest. Roedd y rhain yn cynnwys pedair cainc y Mabinogi, tair chwedl ramantaidd o gyfnod y Brenin Arthur a phedair stori arall. Cyfieithodd waith y bardd Taliesin o lawysgrif Cymraeg Canol. Ysbrydolwyd hi wrth iddi astudio gweithiau’r cyfnod Rhamantaidd a gwaith William Owen Pughe. Wrth iddi ymchwilio, sylwodd ar ddylanwadau ac ar syniadau mytholegol oedd wedi eu gweu i storiâu’r Mabinogi.

‘Roedd Charlotte Guest yn wraig alluog a medrus.  Meistrolodd Arabeg, Hebraeg a Perseg heb gymorth athro i’w harwain.  Mae’r cyfnod yr ysgrifennir amdano yn “Ta’rik al-rusul wa’l-muluk” yn ymestyn o greu’r byd i gyfnod y Proffwyd Shu’ayb yn Y Corân. Mae’n ddigon posib iddi ddefnyddio delweddau o’r stori i ysbrydoli ei chyfieithiadau o’r Mabinogi a llyfrau eraill. Dyma un o’r gweithiau cyntaf i’w gyhoeddi gan “The Oriental Translation Fund”. Mae’r dudalen gyflwyno yn brawf sicr o’r edmygedd o waith yr Arglwyddes Charlotte Guest.

 

Llyfryddiaeth

1.     John, A., Parry-Wiliams, T. Guest (Schreiber), Lady Charlotte Elizabeth Bertrie (1812-1895), translator, businesswoman and collector. Ar gael ar https://biography.wales/article/s-GUES-ELI-1812#?c=0&m=0&s=0&cv=0&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F4674585%2Fmanifest.json&xywh=2285%2C1762%2C2101%2C1695 (Edrychwyd 16 Hydref 2021)

2. Bromwich, R. The Mabinogion and Lady Charlotte Guest <https://journals.library.wales/view/1386666/1422443/128>, Trafodion Anrhydeddus Cymdeithas y Cymrodorion, 1986, 127-41

3. John, A. Schreiber [née Bertie; other married name Guest], Lady Charlotte Elizabeth. Ar gael ar  https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-24832?rskey=aApn10&result=2 (Edrychwyd 16 Hydref 2021)

 

Hywel Lloyd,

Llyfrgellydd Cynorthwyol.

Tachwedd 2021

Darlith Flynyddol yr Archif Wleidyddol Gymreig 2021

Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 10-11-2021

Traddowyd darlith flynyddol yr Archif Wleidyddol Gymreig eleni ar nos Fawrth 2il Tachwedd. Roedd yn rhaid i ni ohirio’r ddarlith y llynedd oherwydd cyfyngiadau Covid-19 a chynnal panel trafodaeth ar-lein yn lle, felly roedd darlith yr Athro Paul O’Leary yn hir ddisgwyliedig.

2020 oedd y tro cyntaf yn ei hanes roedd yn rhaid ohirio’r ddarlith, ac eleni roedd y tro cyntaf iddi gael ei chynnal tu allan i Aberystwyth. Y Senedd ym Mae Caerdydd felly oedd lleoliad darlith 2021, a’r teitl oedd Lloyd George, Empire & the Making of Modern Ireland.

Fel nododd Paul O’Leary roedd Lloyd George wedi bod yn weithgar yn ystod ei yrfa cynnar mewn ymgyrchoedd dros ymreolaeth i Gymru ac fel Canghellor roedd wedi rhoi cymorth ariannol i’r Llyfrgell Genedlaethol. Roedd yn addas iawn felly bod y Llyfrgell Genedlaethol yn cynnal darlith ar Lloyd George yn Senedd Cymru.

Roedd Iwerddon wedi chwarae rôl yng ngyrfa Lloyd George ers iddo gael ei ethol i Senedd y DG 1890; roedd e’n frwd dros ymreolaeth a chafodd ei ysbrydoli gan ymgyrchwyr tir Iwerddon ond roedd ymerodraeth Prydain yn ganolog i’w fyd olwg. Dadlodd Paul O’Leary ei fod yn cydymdeimlo gydag unolaethwyr yn y gogledd ac er iddo credo bod y Deyrnas Unedig yn wlad o genhedloedd gwahanol nid oedd e’n gweld gwledydd Prydain, Cymru, Lloegr yr Alban ac Iwerddon yn yr un modd a gwledydd yr ymerodraeth fel Canada ac Awstralia. Roedd rhoi statws tebyg i Iwerddon yn gam rhy bell.

Roedd Dirpwry Lysgennad Iwerddon yng Nghymru yn gwylio o bell a roedd Llywydd Senedd Cymru, Elin Jones yn y gynulleidfa.

Cafwyd cwestiynau diddorol a thrafodaeth fuddiol iawn yn dilyn y ddarlith a chynigiwyd pleidlais o ddiolch gan Dr Sam Blaxland, aelod o Bwyllgor Ymgynghorol Yr Archif Wleidyddol Gymreig.

Mae’n fwriad i gyhoeddi erbyn hyn ar dudalennau’r Archif Wleidyddol Gymreig (ynghyd â darlithoedd blaenorol) ar wefan y Llyfrgell yn y dyfodol agos.

Rob Phillips
Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Tagiau:

Dadgoloneiddio Mapiau Cymru

Casgliadau / Collections - Postiwyd 04-11-2021

Cyfuno Wikidata ac OpenStreetMap i wella gwasanaethau mapio Cymraeg

Mae data agored fel cysyniad wedi datblygu’n gyflym yn ystod y blynyddoedd diwethaf, wedi’i yrru ymhellach gan yr angen am atebion cyflym, cydweithredol yn ystod y pandemig. Mewn sawl ffordd mae llwyfannau fel Wikidata ac OpenStreetMap (OSM), sydd wedi bod yn tyfu’n gyflym ers nifer o flynyddoedd bellach, yn arwain y chwyldro data agored hwn.

Set ddata mapio wedi’i chreu’n dorfol yw OSM, lle mae’r cyhoedd yn cydweithio i adeiladu map byd-eang mynediad agored cyfoethog, y gellir ei ailddefnyddio a’i addasu am ddim gan bawb.

Mae Wikidata yn set ddata agored cysylltiedig enfawr sy’n cynnwys data am bron popeth. Unwaith eto, gall unrhyw un gyfrannu ac ailddefnyddio am ddim, ond efallai’r gwahaniaeth mwyaf yma yw bod llawer o sefydliadau a chyfanredwyr data eraill hefyd yn cyfrannu.

Yn y ddwy set ddata hyn gellir rhoi enw pob endid mewn nifer o ieithoedd, gan gynnwys y Gymraeg. A gellir ychwanegu amrywiadau ychwanegol ym mhob iaith hefyd.

Yng Nghymru mae gennym gymunedau bach o gyfranwyr gweithredol am y ddau brosiect, ac mae’r ddau yn derbyn cefnogaeth gan Uned Technoleg a’r Gymraeg, Llywodraeth Cymru. Am nifer o flynyddoedd mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi cefnogi Wikidata yn uniongyrchol trwy benodi ‘Wicimediwr Cenedlaethol’.

Mae’r prosiect sydd ar y gweill ar hyn o bryd yn bartneriaeth rhwng Llyfrgell Genedlaethol Cymru a thîm Mapio Cymru, a ariennir gan Lywodraeth Cymru.

Mae cyfuno Wikidata ag OSM yn caniatáu inni adeiladu ar waith Mapio Cymru, sydd wedi bod yn datblygu map o Gymru gan ddefnyddio’r data Cymraeg a gedwir yng nghronfa ddata OSM. Trwy alinio a chyfuno hyn â Wikidata gall y map ddechrau tyfu ymhellach, gan gynnig mwy o wybodaeth i ddefnyddwyr trwy gyfrwng y Gymraeg.

Ac mae hyn yn bwysig. Mae gan lawer o leoedd yng Nghymru, boed yn drefi, pentrefi, bryniau neu draethau, ddau enw, neu fwy weithiau. Mae’r enwau yn Gymraeg bron bob amser yn enwau lleoedd gwreiddiol, enwau hynafol sydd yn llawn hanes. Mae’r enwau hyn fel arfer yn ddisgrifiadol neu’n cyfeirio at seintiau, penaethiaid neu gaerau a gollwyd ers amser maith. Mae’r fersiynau Saesneg o enwau lleoedd weithiau’n fwtaniadau diystyr o’r rhai gwreiddiol Cymraeg neu enwau a orfodir gan oresgynwyr canoloesol neu ‘foderneiddwyr’ Fictoraidd. Hyd yn oed heddiw mae adeiladau hanesyddol yn cael ei ailenwi yn Saesneg gan eu perchnogion newydd ac mae enwau Cymraeg yn cael eu gollwng o wefannau a mapiau o blaid dewisiadau Saesneg y bernir eu bod yn ‘haws i’w ynganu’.

Nod y prosiect hwn yw dadgoloneiddio mapio yng Nghymru, nid trwy ddileu enwau lleoedd Saesneg o’r cofnod ond trwy gynnig yr opsiwn i ddefnyddwyr weld ac archwilio map modern o Gymru trwy gyfrwng Cymraeg yn unig – gwasanaeth nad oedd yn bodoli mewn gwirionedd tan y lansiad o Mapio Cymru.

Felly’r her gyntaf gyda’r prosiect hwn mewn gwirionedd yw annog cymunedau i gyfrannu eu henwau Cymraeg lleol i OSM neu Wikidata fel y gellir eu cynnwys ar y map, a gwneir hyn trwy gyfres o drafodaethau, gweithdai a digwyddiadau golygu.

Mae’r agwedd dechnegol o gyfuno Wikidata ag OSM yn dechrau gydag alinio’r ddwy set ddata. Mae OSM yn caniatáu ichi ychwanegu’r ID’s Wikidata cyfatebol ar gyfer lleoedd yn ei gronfa ddata, ac mae hyn yn gadael i ni wybod pa leoedd sydd ar goll o’r naill neu’r llall o’r setiau data, ac yn fwy penodol, y bylchau yn y data Cymraeg. Trwy edrych ar leoedd Cymraeg sydd eisoes wedi’u halinio â Wikidata roeddem yn gallu ychwanegu dros 5000 o enwau lleoedd Cymraeg ychwanegol at deils Mapio Cymru gan ddefnyddio labeli Cymraeg o Wikidata, a dylai’r nifer hwn barhau i godi wrth i fwy o leoedd yn OSM gael eu halinio â Wikidata a gyda mwy o enwau Gymraeg yn cael i ychwanegu.

Mae rhoi enwau Wikidata yn uniongyrchol ar deils map OSM yn un ffordd o ychwanegu gwerth at y map o Gymru, ac yn ffordd o uno dwy gymuned benodol at yr achos. Fodd bynnag, gallwn hefyd ddod â gwerth pellach trwy ychwanegu croen Wikidata ar ben y map OSM. Mae’r haen ychwanegol yn caniatáu inni roi pins (neu bwyntiau) ar y map ar gyfer nifer o wahanol fathau o ddata, megis hybiau trafnidiaeth, gwasanaethau meddygol, traethau ac adeiladau hanesyddol. Mae’n caniatáu i ddefnyddwyr hidlo mathau penodol o gynnwys, ac yn rhoi opsiwn iddynt weld llawer o leoedd nad oes ganddynt ddata OSM Cymraeg eto. Mae’r map profi cysyniad isod yn dangos sut y gallai hyn edrych;

Troslun Wikidata Cymraeg ar ben map OSM Mapio Cymru

Gan feddwl ymhellach ymlaen, gellid addasu’r math hwn o ryngwyneb yn hawdd fel llwyfan torfol, gan ganiatáu i’r gymuned gweld ac yna llenwi bylchau yn y data trwy gyfrannu at OSM neu Wikidata.

Yn y pen draw, gallai’r map hefyd ffurfio’r sylfaen ar gyfer llwyfan llywio lloeren Cymraeg.

Mae gwneud y cysylltiad â Wikidata hefyd yn arwain at botensial ychwanegol, gan ei fod yn dal llawer mwy o wybodaeth na chyfesurynnau ac enwau amlieithog yn unig, gan gynnwys delweddau a dolenni i erthyglau Wikipedia. Mae’r wefan profi cysyniad isod yn dangos ffordd arall y gallai Wikidata gyfuno ag OSM i gysylltu defnyddwyr ag erthyglau Wikipedia Cymraeg perthnasol.

Meddalwedd prawf sydd yn uno’r map OSM Cymraeg â chynnwys Wicipedia Cymraeg. Clod; JB Robertson.

Ar gyfer y prosiect hwn rydym hefyd wedi gweithio gyda Chomisiynydd yr Iaith i ychwanegu enwau lleoedd safonol i Wikidata, felly gellir arddangos y rhain hefyd ar y map prototeip. Mae cyfanswm o 10,000 o enwau lleoedd Cymreig wedi’u hychwanegu at Wikidata gan ddefnyddio Data Agored Llywodraeth Cymru a ffynonellau Data Agored eraill a bellach gellir gweld y cyfan ar y map prawf.

Gobeithiwn y gall gwaith parhau i ddatblygu’r map, ac mae diddordeb eisoes gan sefydliadau dwyieithog mewn defnyddio map OSM Cymru i wella eu gwasanaethau Cymraeg ar-lein.

Map yw hwn sy’n perthyn i bobl Cymru. Mae’n endid byw ac mae ei fodolaeth yn dyst i gryfder y Gymraeg a phenderfyniad y rhai sy’n gwirfoddoli eu hamser er mwyn sicrhau ei dyfodol. Mae’r map yn fwy na chofnod o enwau Cymraeg yn unig, mae’n sail ar gyfer gwasanaeth mapio Cymraeg modern, cyfoethog, y gall pawb ei ddatblygu a’i ddefnyddio.

Jason Evans
Rheolwr Data Agored

Canmlwyddiant geni Rhiannon Davies Jones

Casgliadau - Postiwyd 01-11-2021

Ar 4 Tachwedd 2021 cofiwn am eni ‘meistres y nofel hanes Gymraeg’ Rhiannon Davies Jones. Ym mis Mehefin 2017 derbyniodd y Llyfrgell bapurau Rhiannon Davies Jones ac aelodau o’i theulu  yn rhodd gan ddwy berthynas iddi. Fe’i ganwyd ar 4 Tachwedd 1921 yn Meirion House, Llanbedr, Sir Feirionydd, i’r Parchedig Hugh Davies Jones, gweinidog gyda’r Bedyddwyr, a Laura ei wraig oedd yn athrawes. Priodwyd ei rhieni yng Nghapel hanesyddol Salem yn Llanbedr a ganwyd dwy o ferched iddynt, Annie a Rhiannon. Bu’r teulu’n byw yng Nghroesoswallt tan 1924 gan symud i Feirionnydd yn dilyn marwolaeth eu tad.

Astudiodd Rhiannon Davies Jones ym Mhrifysgol Bangor gan raddio yn y Gymraeg yn 1944 a bu’n athrawes Gymraeg yn Llandudno a Rhuthun. Fe’i hapwyntiwyd yn ddarlithydd yng Ngholeg Addysg Caerllion yn 1963 cyn dychwelyd i Fangor yn 1965 lle bu’n dysgu ac ysbrydoli llawer o fyfyrwyr drwy ei chwrs ysgrifennu creadigol yn y Coleg Normal.
Enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1960 am Fy Hen Lyfr Cownt, nofel ar ffurf dyddiadur dychmygol am yr emynyddes Ann Griffiths, ac am Lleian Llan Llŷr  yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1964.

Rhiannon Davies Jones mewn cadair Eisteddfod

Rhiannon Davies Jones yn nefod y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1964.

Cyhoeddwyd tair nofel ar ffurf trioleg am Lywelyn ein Llyw Olaf sef Cribau Eryri (1987), Barrug y bore (1989) ac Adar drycin (1993).

Cyflwynwyd copi o draethawd MA Rhiannon Davies Jones ‘Dychan mewn llenyddiaeth Gymraeg’ (1975) gyda’r papurau a llyfrau ymwelwyr, 1947-2002, a gadwyd mewn dau gartref sef Glynor, Llanfair ger Harlech, a Gwernyfed, Porthaethwy. Cafwyd sawl ymweliad gan bobl adnabyddus fel Bob Owen, Croesor a Gwynfor Evans.

Llyfrau Rhiannon Davies Jones

Llyfrau Rhiannon Davies Jones

Bu farw Rhiannon Davies Jones yn Ysbyty Penrhos Stanley yng Nghaergybi yn 92 oed ar 22 Hydref 2014 ar ôl salwch hir. Cafodd ei chladdu ym mynwent Capel Salem, Llansilin. Cofiwn felly am ei chyfraniad gwerthfawr i’n llenyddiaeth ac yng ngeiriau Eigra Lewis Roberts yn ei hysgrif goffa iddi yn Barn:

Prif lenor a lwyddodd yn ei nofelau hanesyddol tawel ond taer nid yn unig i gonsurio’r gorffennol ond i roi mynegiant i wewyr a gorfoledd merched.

Ann Francis Evans
Archifydd Cynorthwyol

Tagiau:

Tiger Bay: Chwilio am bobl a recordiwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown

Collections / Darganfod Sain - Postiwyd 29-10-2021

Mae angen eich help arnom! Mae’r Prosiect Datgloi Ein Prosiect Treftadaeth Sain (DETS) a Sefydliad Cyfnewid Treftadaeth a Diwylliannol Tiger Bay yn gweithio gyda gweithwyr llawrydd i greu darn newydd o waith wedi’i ysbrydoli gan y ffilm ‘Tiger Bay and the Rainbow Club’ a hanesion llafar a recordiwyd o’r ardal. Rydym yn ceisio dod o hyd i berthnasau cyfweleion a recordiwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown.

Prosiect pum mlynedd yw Datgloi Ein Treftadaeth Sain, a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Cenedlaethol ac a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig. Nod y prosiect yw cadw a darparu mynediad at recordiadau sain ledled y DU. Mae deg Canolfan Cadwraeth Sain Rhwydweithiol wedi’u sefydlu ledled y DU ac wedi derbyn cyllid am dair blynedd i ddelio â’r bygythiad sy’n wynebu recordiadau sain. Mae’r prosiect wedi canolbwyntio ar ddigido a chadw recordiadau sain unigryw prin, y rhai sydd dan fygythiad o ddirywiad corfforol a’r rhai sydd mewn perygl o gael eu colli oherwydd nad yw’r offer chwarae ar gael bellach.

Mae un o’r casgliadau a ddigidwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn cynnwys recordiadau hanes llafar yn ymwneud â phobl sydd (a oedd yn arfer) byw a gweithio ym Mae Tiger, neu Butetown, a Dociau Caerdydd. Mae’r cyfweliadau a gynhaliwyd rhwng 1984 a 2000 yn cynnwys sawl prosiect megis hanes bywyd, cyfweliadau Artistiaid, yr Ail Ryfel Byd, Hynafgwyr Somali a llawer mwy.

“Nod digido’r hanesion llafar hyn yw eu cadw a’u gwneud yn hygyrch ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Mae Tiger Bay wedi datblygu dros y Canrifoedd a bellach gellir clywed y gorffennol drwy leisiau’r gymuned eu hunain. ”Alison Smith, Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

“Mae’r Gyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol yn sefydliad cymunedol sy’n annog cyfranogiad pobl leol yn natblygiad, a’r defnydd parhaus o’r casgliad o dapiau a ffotograffau hanes llafar fel y gall pawb weld cyflawniadau a dycnwch eu cyndeidiau. Rydyn ni’n adrodd straeon y bobl a oedd yn byw ac yn gweithio yn y Dociau i ysgolion, colegau a thrwy arddangosfeydd.

Rydyn ni am i’r byd wybod ein bod ni yma ac wedi bod am amser hir iawn.

Mae’r Gyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol eisiau rhoi credyd llawn a dangos parch at y rhai a rannodd eu straeon ond mae angen help arnom i adnabod rhai ohonynt neu eu perthnasau byw. Allwch chi ein helpu ni? ” Gaynor Legall, Cadeirydd Cyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol Tiger Bay

Mae’r cyfweliadau hyn yn ddarn sylweddol o hanes amrywiol y ddinas a glywyd gan leisiau pobl o ardal Tiger Bay. Mae’r alwad hon ar gyfer cyfweleion neu eu perthnasau er mwyn i ni ddefnyddio rhan o’u straeon. A oes gennych unrhyw wybodaeth am James Sapo Mannay, Ronald Jenkins, Joan Duggan, Katie Anderson Johnson, Abbas Abdullah, Christopher Stephens, Sunday a Eva Dennis a Harry Jarrett? Os felly, cysylltwch â ni os gwelwch yn dda ar uosh@llyfrgell.cymru

Tagiau: , ,

Dylan Thomas yn Adnoddau Electronig y Llyfrgelloedd

Casgliadau - Postiwyd 26-10-2021

Ganed un o Gymry enwocaf yr 20fed ganrif, Dylan Thomas, ar y diwrnod hwn ym 1914. Gan mai heddiw fyddai ei ben-blwydd yn 107 oed, penderfynais ymchwilio casgliad y Llyfrgell o adnoddau electronig i weld beth allwn i ddod o hyd am un o’n beirdd pwysicaf.

Lle gorau i ddechrau na’r cofnod cynhwysfawr hwn yn yr Oxford Dictionary of National Biography. Mae hyn yn rhoi cipolwg ar ei fagwraeth a’i addysg, ac yn trafod ei ddatblygiad fel bardd, ei lwybr at enwogrwydd a’i ymddygiad drwg-enwog a arweiniodd at ei farwolaeth yn llawer rhy ifanc yn 39 oed:
https://doi.org/10.1093/ref:odnb/36471

Heb os, roedd Thomas yn un o feibion enwocaf Abertawe, ac mae’r erthygl hon o’r World Literature Today yn JSTOR yn trafod nifer o leoliadau yn y ‘dref hyll, hyfryd’ hon sy’n gysylltiedig ag ef:
https://www.jstor.org/stable/10.7588/worllitetoda.90.3-4.0005

Mae’n debyg mai Under Milk Wood yw gwaith enwocaf Thomas ’, a gafodd ei ysgrifennu’n wreiddiol fel drama ar gyfer radio. Yn fuan ar ôl ei ddarllediad cyntaf ar Radio BBC, enillodd y Prix Italia am raglen lenyddol / ddramatig orau. Oherwydd ei lwyddiant ysgubol, cafodd ei addasu’n gyflym ar gyfer y llwyfan a’r sgrin. Mae’r erthygl hon o Critical Studies in Television (Sage Journals) yn dadansoddi’r trawsnewidiad i’r cyfryngau corfforol hyn, i drio darganfod os oeddent yr un mor llwyddiannus:
https://doi.org/10.7227/CST.9.3.8

Yn dilyn ymlaen o’r erthygl hon, ddes i o hyd i adolygiad positif iawn yn y Daily Mail o berfformiad cyflawn cyntaf o Under Milk Wood yn y Deyrnas Unedig, a gynhaliwyd yn yr Old Vic yn Llundain ym 1954. Yn yr adolygiad, sydd i’w weld yn Gale Primary Sources, dywed yr adolygydd iddo feddwl fod y ddrama fel yr oedd wedi ysgrifennu yn “unwieldy mass of adjectives”. Mae’n amlwg fod y cast, a oedd yn cynnwys ei gydwladwr Richard Burton a’r Fonesig Sybil Thorndike, wedi helpu i godi’r ddrama i lefel arall. “On the stage, the magic of these eight voices set the ears ablaze with his verbal fireworks.” ‘Gust of Wicked Welsh fun’ yn wir!!
https://link.gale.com/apps/doc/EE1864227004/DMHA?u=nlw_ttda&sid=bookmark-DMHA&xid=98dcf147

Pa ffordd well o ddod i ben na’ch gadael gyda’r casgliad hwn o ddyfyniadau a gymerwyd o Chambers Dictionary of Great Quotations, sydd ar gael trwy Credo Reference. Maent yn cynnwys dyfyniadau o weithiau amrywiol Thomas ’, yn ogystal â nifer o ddyfyniadau personol enwog:
https://search.credoreference.com/content/entry/chambq/thomas_dylan_marlais_1914_53/0

Paul Jackson
Llyfrgellydd Adnau Cyfreithiol, Electronig a Derbyn

Tagiau: ,

Billy Boston ac arwyr anghofiedig rygbi Cymru

Collections - Postiwyd 21-10-2021

Mae Billy Boston yn un o’r chwaraewyr rygbi Cymreig mwyaf talentog a llwyddiannus erioed, ond eto ni chydnabuwyd ei gampau yn llawn yng Nghymru am flynyddoedd lawer. Mae ei yrfa yn stori chwaraeon wych, ac yn un sy’n haeddu cael ei adrodd.

Ganed Billy yn Butetown, Caerdydd, ym 1934, a daeth yn seren rygbi yn y 1950au a’r 1960au. Deuai ei fam o gymuned Wyddelig Caerdydd, a morwr du o Sierra Leone oedd ei dad. Yn fachgen, chwaraeodd Billy Rygbi’r Undeb dros Glwb Athletau Rhyngwladol Caerdydd (CIACS), clwb a oedd yn adlewyrchu natur amlhiliol dociau Caerdydd. Roedd yn asgellwr eithriadol o dalentog, gyda chyflymder, cryfder, cydbwysedd a deallusrwydd pêl-droed gwych, yn ogystal â’r gallu i ochrgamu’n ddawnus. Fe gynrychiolodd Billy Gymru ar lefel Ieuenctid, ond ei freuddwyd oedd chwarae dros Gaerdydd, ac efallai dros Gymru rhyw ddydd. Nid oedd unrhyw amheuaeth ei fod yn ddigon da.

Chafodd Billy erioed y cyfle i wireddu’i freuddwyd o chwarae i Gaerdydd, a’r un oedd hanes Johnny Freeman a Colin Dixon, chwaraewyr du eraill a aethant ymlaen o CIACS i gael gyrfaoedd llwyddiannus iawn yn Rygbi’r Gynghrair. Ymhellach, ni ddewiswyd unrhyw chwaraewr du i gynrychioli Cymru ar lefel ryngwladol lawn yn Rygbi’r Undeb tan yr 1980au.

Roedd rhaniad chwerw wedi datblygu rhwng Rygbi’r Undeb a Rygbi’r Gynghrair ar ôl iddyn nhw ymrannu ym 1895 – gêm amatur oedd Undeb, tra bod y Gynghrair yn broffesiynol. Roedd proffesiynoldeb wedi’i wahardd gan yr Undeb ac fe gafodd chwaraewyr a aeth i ogledd Lloegr i chwarae Rygbi’r Gynghrair – neu a siaradodd â sgowt o’r Gynghrair, hyd yn oed – eu diarddel. Roedd Undeb yn hollol amatur, a pharhaodd y rhagrith a’r stigma nes i’r gêm ddod yn broffesiynol ym 1995. Fodd bynnag aeth cenedlaethau o chwaraewyr rygbi Cymru – llawer ohonyn nhw’n ddu – i chwilio am gyflogaeth yn Rygbi’r Gynghrair, yn enwedig ar adegau pan oedd Cymru yn dioddef yn economaidd.

Pan ddaeth clwb Wigan ato o Rygbi’r Gynghrair ym 1953, nid oedd Billy Boston am fynd i’r gogledd a gwrthododd ei fam eu cynnig o £1,000. Byddai Billy yn arwyddo am £3,000 a dim llai. Roedd teulu Boston yn gobeithio ac yn disgwyl i hyn droi Wigan oddi wrth eu bwriad, ond roedd y clwb yn barod i dalu arian eithriadol am chwaraewr eithriadol, ac felly arwyddodd Billy gytundeb Rygbi’r Gynghrair yn 19 oed. Wedi gwneud, roedd yn gwybod na fyddai modd iddo byth wireddu ei freuddwyd nawr o chwarae Undeb dros Gaerdydd a Chymru. Y noson honno, wylodd ac ni allai gysgu.

Gwnaeth Billy argraff ar unwaith yn Wigan, a daeth yn arwr y Gynghrair yn ystod ei yrfa yno, a ddaeth i ben ym 1968. Chwaraeodd ar yr asgell, ond yn anarferol gallai chwarae’r un mor dda fel canolwr neu fel maswr. Daeth yn llai ystwyth tuag at ddiwedd ei yrfa, ond cadwodd ei gyflymder a datblygodd ei faint a’i gyhyrau a llaw rymus. Trichwarterwr Rygbi’r Gynghrair gyflawn oedd e, ac yn aml nid oedd modd ei atal.

Blwyddyn ar ôl iddo ymuno â Wigan, cafodd ei ddewis i gynrychioli Prydain Fawr, ac mae ystadegau ei yrfa’n dweud llawer: record clwb o 478 o geisiau mewn 487 o ymddangosiadau (110 yn fwy nag unrhyw chwaraewr Wigan arall mewn hanes); nifer o dlysau domestig; 30 o geisiau rhyngwladol mewn 31 o gemau Prawf; record Prydain Fawr am geisiau ar daith yn Awstralia; y chwaraewr cyntaf i sgorio 4 cais dros Brydain Fawr mewn un gêm yn erbyn Seland Newydd a buddugoliaeth yng Nghwpan y Byd ym 1960. Erbyn iddo ymddeol o Rygbi’r Gynghrair ym 1970, roedd Billy wedi sgorio 572 o geisiau mewn 562 o ymddangosiadau yn ystod ei yrfa – dim ond yr asgellwr Brian Bevan o Awstralia sydd erioed wedi sgorio mwy.

Croesawyd Billy fel un o’u tylwyth eu hunain gan bobl Wigan, nid yn unig oherwydd ei lwyddiant ar y cae ond oherwydd ei fod yn chwaraewr tîm a oedd yn ostyngedig ac yn hawdd siarad ag ef. Teimlai Billy’n gartrefol yn Wigan, ac fe gadwodd dafarn ger cae’r clwb ar ôl i’w ddyddiau chwarae ddod i ben; ni ddaeth byth yn ôl i fyw yng Nghymru. Roedd poblogaeth Wigan bron yn gyfan gwbl wyn, ond bu’r clwb rygbi yn gosmopolitaidd ac yn amlhiliol ers amser maith, fel yr oedd Rygbi’r Gynghrair yn gyffredinol, a daeth chwaraewyr i mewn o bob cwr o’r byd. Yn anffodus, fodd bynnag, mi wnaeth Billy brofi gwahaniaethu yn ei erbyn ar sail hil, yn arbennig pan chwaraeodd Prydain Fawr sawl gêm yn Ne Affrica ar ôl Cwpan y Byd 1957. Dywedodd De Affrica wrth Billy – a oedd eisoes yn anfodlon cymryd rhan yn y rhan hon o’r daith oherwydd apartheid, ac oherwydd ei fod bellach wedi cael ei anafu – bod lliw ei groen yn golygu na allai aros yn yr un gwesty â gweddill y garfan, ac na allai ymweld â’u gwesty na chwarae yn unrhyw un o’r gemau. Gwrthododd Billy y telerau hyn. Aeth tîm Prydain Fawr i Dde Affrica hebddo.

Mae Billy Boston wedi cael ei barchu’n uchel a’i ddathlu yn Rygbi’r Gynghrair ers ei ddyddiau cynnar yn Wigan. Mae cerfluniau ohono yn Wembley ac yn Wigan, lle mae eisteddle wedi cael ei enwi ar ei ôl, ac roedd yn un o aelodau gwreiddiol Oriel Anfarwolion Rygbi’r Gynghrair a hefyd Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru. Mae dinas Caerdydd hefyd yn cydnabod cyflawniadau Billy bellach, ac yn ffodus mae hyn wedi digwydd yn ystod ei fywyd. Ym mis Rhagfyr 2020, cyhoeddwyd y bydd cerflun yn darlunio Billy Boston gyda dau arwr Rygbi’r Gynghrair arall a ddaeth o ardal dociau Caerdydd, Clive Sullivan a Gus Risman.

Cymerodd amser hir, fodd bynnag, i gêm yr Undeb ddechrau cydnabod llawer o chwaraewyr o Gymru sydd wedi cyflawni pethau m yn Rygbi’r Gynghrair. Mae’r rhain yn cynnwys nifer o’r chwaraewyr gorau erioed yn unrhyw gôd rygbi ond er bod eu campau yn Rygbi’r Gynghrair wedi cael eu dathlu yng ngogledd Lloegr ers talwm, anaml mae hyn wedi bod yn wir yng Nghymru. Arwyr anghofiedig rygbi Cymru oedd y rhain.

Er bod hanes Billy Boston ac eraill tebyg i’w ddarganfod yma yn y Llyfrgell trwy gasgliadau megis ein llyfrau print, papurau newydd a rhai o’r Adnoddau Allanol rydym yn tansygrifio iddyn nhw, rydym yn awyddus i ddatblygu ein casgliadau sy’n ymwneud ag agweddau ar fywyd Cymru sydd o bwysigrwydd cenedlaethol ond sydd serch hynny wedi’u tan gynrychioli. P’un ai bod yn ymwneud ag hil, codau rygbi neu unrhyw beth arall os gallwch chi ein helpu gyda hyn, cysylltwch â ni, os gwelwch yn dda.

Dr David Moore (Archifydd)

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog