Tag Archives: Eisteddfod

Y Llychlynwyr yn Llenyddiaeth Gymraeg Ganoloesol

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 07-02-2020

 

Pobl mordwyol oedd y Llychlynwyr a ddaeth i Ynysoedd Prydain rhwng tua’r 8fed a’r 11eg ganrif, yn bennaf o Norwy a Denmarc yn Sgandinafia. Daethant a thrais a dinistr, ond hefyd daethant a’u diwylliant – eu sgiliau, eu crefydd, a’u iaith. Daethant yn rhan o lenyddiaeth Gymraeg ganoloesol, gan gynnwys sawl llawysgrif sydd ar gadw yma yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Beth a ddenodd y Llychlynwyr o Sgandinafia i Gymru? Mae’n bosib fod y Llychlynwyr a ddaeth i Gymru yn chwilio am dir ffrwythlon a nwyddau i’w masnachu. Roedd arfordir Cymru yn ran o lwybr arfordirol o Sgandinafia, gan deithio drwy Ynysoedd Shetland, Ynysoedd Erch, Yr Alban, Iwerddon, gogledd-ddwyrain Lloegr ac Ynys Manaw i Gymru. Roedd cyrchoedd cyntaf y Llychlynwyr yng Nghymru yn targedu lleoedd amlwg ar yr arfordir, a daeth canolfannau eglwysig yn dargedau poblogaidd. Disgrifiwyd y cyrchoedd hyn ar ddiwedd y 13eg/dechrau’r 14eg ganrif ym Mrut y Tywysogion, sy’n rhoi darlun apocalyptaidd o ddinistrio Tyddewi (Mynyw) mewn cyrch yn 810.

‘Deg mlynedd ac wythcant oed oet Krist pan duawd y lleuad duw Nadolic. Ac y llos[get] Mynyw. Ac y bu varwolaeth ar yr ysgrubyl yn holl ynys Brydein.’

Wyth cant a deg oedd blwyddyn oed Crist pan dywyllodd y lleuad ar Ddydd Nadolig. A llosgwyd Mynyw. A bu marwolaeth ar holl anifeiliaid Prydain.’

(Brut y Tywysogion, NLW MS Peniarth 20, t. 67)

Dros y ddwy ganrif nesaf, daeth ymosodiadau’r Llychlynwyr o’r môr yn fwyfwy cyffredin wrth i Gymru gael ei rhoi ar fap y Llychlynwyr a sefydlwyd treflannau Llychlynnaidd parhaol yn Iwerddon. Roedd y Llychlynwyr hefyd yn awyddus i hawlio tiroedd yng Nghymru. Dywed yr Annales Cambriae, a ysgrifennwyd yn gynnar yn y 12fed ganrif, i Llychlynnwr o’r enw Ingimundr ddod i Ynys Môn a meddiannu tir mewn lle o’r enw Maes Osfeilion; mae Liber Landavensis (Llyfr Llandaf) o’r 12fed ganrif yn disgrifio sut bu’r brenin Cymreig Gruffudd ap Llywelyn yn gwrthsefyll ymosodiadau Llychlynnaidd o Denmarc, Ynysoedd Erch, ac Iwerddon. Erbyn diwedd yr 11eg ganrif roedd cysylltiadau Gwyddelig-Llychlynnaidd mor sefydledig nes fod un arall o arweinwyr Cymru yn medru ymdrechu i hawlio tras Llychlynnaidd. Mae Historia Gruffud vab Cynan o’r 13eg ganrif a’i ragflaenydd Lladin Vita Griffini filii Conani yn ymgais i olrhain achres y brenin Cymreig Gruffudd ap Cynan (m.1137) yn ôl i hen frenhinoedd Norwy. Dioddefodd Gruffudd ei hun fwy na’i siâr o drafferth gyda’r Llychlynwyr; yn 1098 fe’i fradychwyd gan ei lynges Wyddelig-Lychlynnaidd ei hun yn dilyn ymosodiad ar Wynedd gan yr ieirll Normanaidd Hugh o Gaer ac Hugh a’r Amwythig. Ar yr un pryd, roedd y brenin Norwyaidd Magnús Berfœtr yn ymosod ar Ynys Môn, ac yn ôl y ffynonellau uchod, lladdwyd Hugh o’r Amwythig gan Magnús  pan saethodd ef yn ei lygad.

 (Liber Landavensis, f.109v)

Roedd gan Gruffudd ap Cynan hefyd duedd i gyrchu mewn modd Llychlynnaidd. Mae Vita Sancti Gundleii (Buchedd Sant Gwynllyw) , a grynhowyd gyntaf yn y 12fed ganrif, yn disgrifio sut y casglodd Gruffudd lynges Wyddelig-Lychlynnaidd at bwrpas môr-ladrad. Wedi glanio yn aber yr afon Wysg, ymosodwyd ar eglwys Sant Gwynllyw, ond pan ddychwelsant fe ddinistriwyd eu llynges a bu bron i Gruffudd gael ei ladd mewn storm ofnadwy, efallai wedi ei danfon yn gosb gan Sant Gwynllyw ei hun. Mae’r syniad hwn o gosb yn cyd-fynd a’r disgrifiad apocalyptaidd o gyrch Llychlynnaidd ym Mrut y Tywysogion, ac nid yw’n syndod; doedd dim rheswm gan fynachlogydd i gyflwyno’r Llychlynwyr mewn goleuni ffafriol, a hwythau yn brif dargedau i’r Llychlynwyr yn ogystal â bod yn gynhyrchwyr o hanesion ysgrifenedig. Oherwydd hyn, a’r bwlch mewn amser rhwng y cofnodion a’r digwyddiadau a ddisgrifir, mae’n rhaid i ni gwestiynu pa mor ddibynadwy ydynt.

Mae hyn yn amlygu un o’r prif wahaniaethau diwylliannol rhwng y Llychlynwyr a’r Cymru – eu crefydd. Yn ystod Oes y Llychlynwyr, nid oedd Denmarc na Norwy wedi cael tröedigaeth lawn i Gristnogaeth, ac felly byddai llawer o’r ymwelwyr wedi bod yn ddilynwyr crefydd paganaidd Llychlynnaidd. Gellir gweld tir diwylliannol cyffredin drwy astudio ffynonellau llenyddol eraill. Roedd y traddodiad barddol canoloesol skald yn Norwy yr un mor hen a datblygedig a’r gogynfeirdd yng Nghymru, ac roedd beirdd yn aml yn bresennol ar achlysuron pwysig ac yn rhoi adroddiadau cyfoesol o’r digwyddiadau. Cyfansoddodd y bardd Meilyr farwnad i Gruffudd, Marwnad Gruffudd ap Cynan, ac mae’r detholiad isod yn rhoi darlun cryf o ryfel:

‘Gwern gwygid, gwanai bawb yn ei gilydd,
Gwaed gwŷr goferai, gwyrai onwydd.’

Malwyd gwaywffyn, rhuthrodd pawb at ei gilydd,
Llifodd gwaed rhyfelwyr, gostyngodd gwaywffyn ynn’

(Marwnad Ruffut ab Kynan, NLW MS 6680B (Llawysgrif Hendregadredd), f1.r)

Yn yr un modd, mae Gisl Illugason, bardd Magnús Berfœtr, yn tystio i’r hyn a welodd a’i lygaid ei hun wrth ddisgrifio marwolaeth Hugh o’r Amwythig yn ei Erfikvæði (marwnad) i Magnús. Mae’r beirdd yn cyfleu delweddau byw tra’n dilyn ffurf mydryddol gaeth; roedd Meilyr yn dilyn cyhydedd naw ban y gynghanedd, tra dilynai Gisl y ffurf Llychlynnaidd fornyrðislag (‘ffurf-iaith-hen’). Cwynodd Iolo Morganwg, y bardd a’r hynfiaethydd o’r 18fed ganrif, fod hen farddoniaeth Llychlynnaidd yn llawn o gymeriadau treisgar a theimladau ffyrnig, termau sydd hefyd yn berthnasol i farddoniaeth Meilyr. Efallai mai yma mae’r Llychlynwyr a’r Cymry yn rhannu diddordebau llenyddol.

Yn ôl y Brut, roedd cyrch Magnús Berfœtr i Ynys Môn yn 1098 yn un o ymosodiadau diwethaf y Llychlynwyr yng Nghymru. Nid yw olion llenyddol y Llychlynwyr yng Nghymru yn amlwg bob tro, ond mae’r etifeddiaeth yn parhau, nid yn unig mewn llawysgrifau, ond mewn ffurfiau mwy cyfarwydd, beunyddiol megis enwau lleoedd. Er mor gyfarwydd ydynt, mae’n hynnod meddwl ein bod yn byw ochr yn ochr a’r treftadaeth Llychlynnaidd hwn a ddaethpwyd i Gymru bron i fil o flynyddoedd yn ôl.

Lucie Hobson

Archifydd dan Hyfforddiant

Ffynonellau:

Annales Cambriae, A.D. 682-954: Texts A-C in Parallel, gol. & chyf. gan David N. Dumville (Caergrawnt: ASNC, 2002)

Brut y Tywysogion or The Chronicle of the Princes: Peniarth MS 20 Version, cyf. Thomas Jones (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1952)

Historia Gruffud vab Kenan, gol. D. Simon Evans (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1977)

Jesch, Judith, ‘Norse Historical Traditions and Historia Gruffud vab Kenan: Magnús berfœtr and Harald hárfagri’, yn Gruffudd ap Cynan: A Collaborative Biography, gol. K. L. Maund (Woodbridge: Boydell, 1996), tt. 117-148

Vita Griffini filii Conani, gol. & chyf. Paul Russell (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2005)

Vitae Sanctorum Britanniae et Genealogie, gol. & chyf. A. W. Wade-Evans (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1944)

Williams, J. E. Caerwyn, ‘Meilyr Brydydd and Gruffudd ap Cynan’, yn Gruffudd ap Cynan: A Collaborative Biography, gol. K. L. Maund (Woodbridge: Boydell, 1996), tt. 165-186

Derbyniad newydd David Jones

Casgliadau / Derbynion newydd - Postiwyd 03-02-2020

Ar 21 Tachwedd 2019, gyda chymorth hael Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol, llwyddodd y Llyfrgell Genedlaethol i brynu mewn arwerthiant grŵp bychan o lythyrau gan yr artist, ysgythrwr a’r bardd David Jones (1895-1974) i’w gyfaill Morag Owen (gynt McLennan), ynghyd a rhai papurau perthynol.

Yn ystod ei gyfnod yn Harrow, cafodd Jones ei gefnogi fwyfwy gan gylch sylweddol o gyfeillion. Un o’r cyfeillion yma oedd Morag Owen, myfyriwr celf ifanc ar adeg eu cyfarfod cyntaf yn 1948. Ar ôl i Morag briodi a symud i ffwrdd, fe ddaeth yn un o’r ffrindiau amryw oedd yn gohebu’n aml ac yn faith gyda Jones.

 

 

Mae’r llythyrau yn ymwneud ag amryw o destunau, er un thema amlwg yw dirywiad ei iechyd. Mae’r llythyrau hwyraf wedi’u hysgrifennu yn defnyddio ei gyfuniad nodweddiadol o inciau du, coch a gwyrdd, gyda nodiadau ac ôl-nodiadau wedi’u hychwanegu ar onglau yn yr ymylon.

Er iddo gael ei eni yng Nghaint, roedd tad Jones yn Gymro ac yr oedd yn ymwybodol iawn o’i gysylltiadau Cymreig. Roedd ganddo ddiddordeb ar hyd ei oes yn hanes a llenyddiaeth Gymreig ac, er nad oedd erioed yn siaradwr rhugl, roedd ganddo ymwybyddiaeth fanwl o ramadeg Cymraeg a tharddiad geiriau yn yr iaith. Ceir hyn oll ei drafod ymysg y llythyrau. Wedi’i ysgogi gan fagwraeth Morag yng Nglasgow, mae Jones hefyd yn trafod hanes ac enwau lleoedd ardaloedd Brythonaidd Strathclyde a Rheged, ‘Hen Ogledd’ y traddodiad Cymreig.

Ceir esiamplau o’i waith artistig ymysg y papurau, gan gynnwys darlun pensil o wraig anhysbys. Mae yna hefyd sawl esiampl o arysgrifau paentiedig nodweddiadol Jones sy’n cyfosod dyfyniadau yn y Gymraeg, Lladin, Groeg a’r Saesneg. Caiff rhai o’r arysgrifau yma eu cynnwys yn eu llythyrau fel cyfarchion, tra bod eraill yn atgynhyrchiadau ffotograffig a ddefnyddiwyd gan Jones fel cardiau Nadolig.

Mae’r papurau yma yn ychwanegiad gwerthfawr i’r archif sylweddol o bapurau personol, gohebiaeth a gweithiau llenyddol ac artistig David Jones sydd yma yn y Llyfrgell Genedlaethol eisoes. Yn arbennig, mae’r deunydd yn ategu grŵp o oddeutu trideg llythyr gan Morag Owen i Jones. Mae’r derbyniad diweddar yma wedi’i gatalogio (rhif cyfeirnod NLW MS 24139E) a bellach ar gael i’w gweld gan ddarllenwyr yn ystafelloedd ddarllen y Llyfrgell.

Rhys Jones
Llyfrgellydd Llawysgrifau Cynorthwyol

Ystadau boneddigion Cymru: Trysorfa o wybodaeth

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 24-01-2020

Am ganrifoedd, roedd cyfran uchel o dir Cymru wedi ei ganoli yn nwylo cyfran gymharol fechan o deuluoedd bonedd. Roedd rhai ystadau yn anferth, er enghraifft Wynnstay, tra’r oedd eraill yn eithaf bychan, er enghraifft, Allt-lwyd yn Sir Aberteifi. Fe gafodd bodolaeth ystadau’r boneddigion effaith ddofn ar dirwedd a hanes Cymru. Roedd eu pŵer yn amlwg drwy’r plastai mawreddog a amgylchynwyd gan erddi helaeth a pharcdiroedd. Roedd hollbresenoldeb yr ystadau yn y dirwedd yn amlwg trwy ffermydd y tenantiaid, y bythynnod, y fforestydd, cysgod yr helgig, amgáu y tiroedd comin, tollbyrth, gweithfeydd mwyngloddio, y rheilffyrdd a datblygiadau trefol.

Teimlwyd dylanwad yr ystadau ym mron pob agwedd o fywyd Cymreig. Roeddent yn cynnig cyflogaeth i bobl leol fel gweithwyr amaethyddol, stiwardiaid, garddwyr, gweision ystafelloedd, gweision y tŷ a nyrsys plant. Roedd y gweithwyr hyn i gyd ar drugaredd yr ystadau. Roedd perchnogion ystadau yn priodi i mewn i deuluoedd eraill uchel eu statws, ac felly’n ehangu eu tiroedd ac yn ymestyn eu pŵer i bob agwedd ar fywyd cyhoeddus. Roeddent yn dal swyddogaethau uchel fel gweision i Goron Lloegr, aelodau seneddol, is-gapteiniaid, siryfion sirol, meiri ac ynadon heddwch. Roeddent yn rheoli’r etholiadau sirol, penodiadau offeiriaid y plwyf a chasgliad y degwm. Roeddent yn cyfrannu at adeiladu ac adfer eglwysi, ysgolion, ysbytai, neuaddau pentref ac ystafelloedd darllen cyhoeddus.

Mewn bywyd preifat, roeddent yn noddi beirdd a cherddorion gan gynnal y traddodiad barddol. Roeddent hefyd yn casglu llyfrgelloedd o lawysgrifau prin a llyfrau, yn llenwi eu tai â chelfi crand, ac yn casglu gweithiau celf a threfnu peintio eu portreadau eu hunain i’w rhoi ar gof a chadw.

Yn ffodus, fe greodd ystadau’r boneddigion lawer iawn o gofnodion, sy’n nefoedd i haneswyr modern. Mae archif ystâd arferol yn cynnwys gweithred eiddo, rhentol, cyfrifon yr ystâd, cofnodion y tŷ, arolygon a phrisiadau, mapiau, cytundebau teuluol ac ewyllysiau, dyddiaduron, llythyrau, papurau cyfreithiol a phapurau gweinyddol y sir. Fe greodd rhai ystadau nifer helaeth o gofnodion yn ymwneud ag amaeth, mwyngloddio plwm neu chwareli llechi. Mae cofnodion ystadau eraill yn adlewyrchu diddordeb penodol y perchennog, er enghraifft hela llwynogod yn Gogerddan neu gasglu cerddoriaeth, celf a cherfluniau yn Wynnstay. Mae’r cofnodion hyn i gyd yn cynnig ystod eang o gyfleoedd ymchwil i haneswyr teulu, haneswyr lleol, plant ysgol, archeolegwyr, haneswyr tirwedd, myfyrwyr hanes gwleidyddol, artistiaid a cherddorion.

Mae gweithredoedd eiddo, cytundebau teuluol ac ewyllysiau yn esbonio sut roedd perchnogion ystadau yn cronni tiroedd ac yn eu pasio i’w disgynyddion. Mae rhai dogfennau o bwys cenedlaethol. Mae archifau ystadau Wynnstay, Penrice a Margam yn cynnwys siarteri canoloesol pwysig o Ystrad Fflur ac Abaty Margam, yn y drefn honno, gan ddangos dosraniad tiroedd cyn diddymiad y mynachlogydd.

Mae’r dogfennau rhent, llyfrau cyflog a chofnodion tŷ yn cynnig enwau stiwardiaid yr ystâd, y tenantiaid, y labrwyr a’r gweision. Mae’r cyfrifon yn aml yn dangos cofnod codi neu atgyweirio adeiladau, sydd o bosib yn parhau hyd heddiw. Mae’n bosib y byddai’r rhestrau eiddo yn nodi pethau fel platiau arian, lluniau a chreiriau eraill. Mae arolygon a mapiau’n dangos lle lleolwyd y tiroedd a sut y defnyddiwyd hwy.

Mae’n bosib y byddai dyddiaduron a llythyrau’n disgrifio bywyd dyddiol perchnogion yr ystâd a’u cyflogai, perthnasau o fewn y teulu, digwyddiadau lleol, straeon cymdeithasol, bywyd milwrol, teithio ac uchelgais gwleidyddol. Mae papurau gwleidyddol yn cynnwys llawer o dystiolaeth, yn taenu golau ar gysylltiadau teuluol coll ac amodau cymdeithasol. Mae gweithiau celf yn portreadu’r tai a’u perchnogion mewn cyd-destun, gan ddangos y dirwedd, pensaernïaeth, herodraeth, dodrefn, dillad, steiliau gwallt ac weithiau hoff anifeiliaid nai rai gwethfawr.

Mae tynged ystadau’r boneddigion yn amrywio. Boddodd nifer dan bwysau eu dyled, a dyfodd o wariant uchel, morgeisi, cytundebau teuluol a thollau marwolaeth. Gwerthwyd eangderau o dir ystadau yng Nghymru yn ystod diwedd y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed ganrif. Aeth peth plastai i ddistryw, troswyd eraill yn fflatiau, ysbytai, gwallgofdai ac ysgolion. Diogelwyd rhai, megis Castell Powys a Llanerchaeron, gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Tra bod ambell un, fel Rhug a Mostyn, yn parhau i weithredu fel ystadau yn y byd modern.

Felly, ble’r ewch chi i ganfod mwy? Cedwir papurau ystadau mewn nifer o storfeydd trwy Gymru. Mae nifer ohonynt yma yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Gallwch bori rhestr o 50 o’r casgliadau ystadau mwyaf poblogaidd yn y Llyfrgell ar ein gwefan. Gallwch hefyd bori Catalog y Llyfrgell arlein o unrhyw le. Os oes well gennych chi ymweld â ni, mae staff proffesiynol yr Ystafelloedd Darllen wrth law i’ch helpu.

Cedwir nifer o gofnodion ystadau mewn archifdai sirol hefyd. Mae rhai yn parhau mewn dwylo preifat gyda’r perchnogion presennol neu eu cyfreithwyr. Mae Prifysgol Bangor wedi sefydlu canolfan arbennig ar gyfer hanes ystadau Cymreig: Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru.

Darganfyddwch gofnodion yr ystadau Cymreig drosoch eich hunain. Gyda cymaint o amrywiaeth o feysydd diddordeb, mae rhywbeth yma i bawb.

Gwybodaeth bellach

 

Bywydau mewn trosedd: Hanes cymdeithasol a diwylliannol Cymru yn Llys y Sesiwn Fawr

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 10-01-2020

Mae brawddegau fel ‘Hanes Cymru’ yn aml yn cynhyrchu delweddau o dywysogion a thywysogesau Cymreig o’r oesoedd canol, fel Llywelyn Fawr, Owain Glyndŵr a Gwenllian ferch Gruffydd, a digwyddiadau oedd yn drobwynt mewn hanes, fel y concwest Edwardaidd neu Ddeddf Uno’r Tuduriaid. Fel arall, mae ‘Hanes Cymru’ yn corddi delweddau o newid cymdeithasol, economaidd a gwleidyddol yn y 19eg ganrif. Y rhain wedi eu nodweddu gan y pyllau glo, diwydiannu a thŵf Methodistiaeth, mudiad y Siartwyr a Therfysgoedd Beca. Mae’r rhain i gyd yn bynciau diddorol a chyfoethog, ac yn haeddu’r sylw y maent yn ei dderbyn. Serch hynny, yn aml fe anghofir am y cyfnod hwnnw rhwng y Ddeddf Uno a’r Chwildro diwydiannol, yn arbennig o safbwynt hanes sy’n archwilio bywyd dyddiol gwerin Cymru.

Fel hanesydd â diddordeb mewn hanes cymdeithasol a diwylliannol y 18fed ganrif yng Nghymru, ryw’n gweithio i newid hyn. Yn ffodus, mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru y ffynhonnell orau o dystiolaeth am fywyd dyddiol y Cymry yn ystod y cyfnod hwn. Er syndod o bosib, y ffynhonnell rwy’n cyfeirio ati, yw cofnodion ffeiliau carchar Llys y Sesiwn Fawr – y llys uchaf yng Nghymru cyn yr 1830au. Mae’r cofnodion hyn yn cynnig manylion cyfoethog am drefn ddyddiol bobl, eu gwaith a’u bywyd teuluol, eu gwerthoedd, rhagdybiaethau a’u perthynas rhyngbersonol ayb.

Crëwyd dogfennau cyn-treial, er enghraifft deponiadau, archwiliadau, cwynion a ‘gwybodaeth’, ynghyd â chyfaddefiadau, pan y cyfeiriwyd troseddau fel llofruddiaeth, terfysg, ymosodiad, lladrad, dynwarediad, dwywreiciaeth, neu hyd yn oed fwystfilaidd-dra, at Lys y Sesiwn Fawr. Byddai clercod neu ynadon yn cyfweld tystion a’r diffynnydd ac yn cadw cofnod o’u hymatebion, ar ôl eu cyfieithu o’r Gymraeg i’r Saesneg yn aml. Er yn bur anaml, os byth, y cofnodwyd hwy air am air. Roedd y cofnodion yn ganolog i broses treial mewn gwlad lle’r oedd nifer o’r tystion yn siarad iaith wahanol i’r llys, a’r trafodion cyfreithiol yn digwydd yn Saesneg. Am y rheswm hwn, mae dogfennau cyn-treial Llys y Sesiwn Fawr wedi goroesi’n dda o gymharu â chofnodion tebyg o’r Brawdlys yn Lloegr. Ynghyd â darparu tystiolaeth gymhellol am drosedd a gwyredigaeth, mae’r cofnodion cyn-treial yma’n cynnwys manylion trylwyr am yr hyn oedd yr unigolion yn gwneud pan welson nhw drosedd, y cyflawnon nhw drosedd neu y dioddefont drosedd. Mae’r cofnodion hyn felly yn arbennig o ddefnyddiol i unrhyw un sydd â diddordeb yn hanes gymdeithasol neu ddiwylliannol Cymru.

Mae achos o gynnai tân yn fwriadol yn Sir Fôn yn 1799 yn dangos pa mor gyfoethog gall y cofnodion hyn fod. Yn yr achos hwn, cyhuddwyd merch ifanc, ddi-briod, feichiog o gynnai tân yn fwriadol yn nhŷ dynes arall. Meistr y ferch ifanc a gyhuddwyd, yn ôl y sôn, oedd tad y babi. Roedd hefyd yn canlyn y ddynes y llosgwyd ei thŷ, fel y profwyd gan y ffaith fod ganddo ei gardas (garter). Mae’r achos cywilyddus hwn o driongl serch o’r 18fed ganrif yn dangos yn glir cymhlethdodau a manylion gweithgareddau carwriaeth rhai cylchoedd. Serch hynny, mae deponiadau rhai tystion yn cynnig tystiolaeth ddiddorol o fywyd ‘bob dydd’. Er enghraifft sut y rhannwyd tân rhwng aelwydydd a chartrefi (yn defnyddio gwellt a thywarchen o dân cymydog). A’r lletygarwch a ddangoswyd i forwynion ifanc a oedd yn canfod eu hunain ymhell o adre wrth iddi nosi (fe’u cymerwyd i mewn i dai a’u caniatáu i gysgu gyda’r morwynion am y noson). Dyma un enghraifft, o nifer, o’r drefn ddyddiol arferol, y gymdogaeth a’r perthnasau rhyngbersonol a ganfyddir yn y cofnodion llys ‘anhygoel’ hyn.

Mae’r cofnodion carchar yn ganolog i’m hymchwil ar anghyfreithlondeb a bydwreigiaeth yng Nghymru’r 18fed ganrif, ac yn ffurfio rhan ganolog o’m dysgu ym Mhrifysgol Caerlŷr. Fodd bynnag, gyda mynegai arlein ar gyfer y blynyddoedd 1730-1830, a chofnodion mewn Saesneg (yn bennaf gan ddefnyddio llaw italig ac ysgrifenyddol) o 1730 ymlaen, mae’r cofnodion carchar yn arbennig o hygyrch yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Dr Angela Muir

Adnoddau Perthnasol

Datblygiad adeiladu ym Mae Colwyn

Casgliadau / Collections - Postiwyd 06-01-2020

Ydych chi’n hanesydd tai ym Mae Colwyn? Wel, heddiw yw eich diwrnod lwcus! Yr wyf wedi darganfod bwndel o ddogfennau yng nghasgliad y cyfreithwyr Longueville sy’n ymwneud â datblygiad adeiladu ar stad Cefn, 1891-1921. Perchennog y tir oedd Capten Robert William Herbert Watkin Williams Wynn a gwelwyd datblygiadau ym Mae Colwyn, Hen Golwyn a Llysfaen. Defnyddiwyd contractwyr lleol: Robert Evans ar gyfer adeiladu’r tai, Robert and Ellis ar gyfer y ffyrdd cefn, a Fred J. Tucker i wneud y gwaith ar y carthffosydd. Lleolwyd y safleoedd adeiladu ar Heol Meiriadog, Heol Cadwgan, Heol Llanelian, Heol Wellington, Heol Peulwys, Heol Abergele, Rhodfa Bodelwyddan, Heol Berthglyd a Heol Cefn Coch. Prynwyd y prydlesi gan unigolion preifat a busnesau megis Clwb Golff Hen Golwyn a Black’s Advertising Agency.

Mae’r ffeil yma yn adnodd hanesyddol arbennig. Mae rhai o’r eitemau mwyaf dethol yn cynnwys cynllun a golwg o dŷ ar brydles gyda saith ystafell wely ar gyfer Mrs Liddell yn 1908. Cafodd y tŷ yma ei adeiladu i fanyleb uchel gyda ffenestri crom mawr, llawr bloc pren yn y cyntedd, llawr parquet yn yr ystafell groeso, rheiliau pictiwr ym mhob un o’r prif ystafelloedd, a seler a phantri i’w bwtler. Ceir hefyd cynlluniau Wyndcliffe ar Heol Abergele, 1910, rhan o stad Cefn, 1910, Heol Wellington [c.1916] a garej arfaethedig ar gyfer Dr Leeming, yn ffinio â gardd Mohrcroft, 1921.

 

 

Bu’n rhaid i’r adeiladwr fenthyg symiau sylweddol o arian i ariannu’r gwaith adeiladu a pheidiodd y llif arian erbyn 1911. Ceir rhybudd ymysg y dogfennau i Robert Evans o giliad ei gytundeb a llythyrau gan Robert William Herbert Watkin Williams Wynn yn gorchymyn y tenantiaid i dalu eu rhenti iddo ef yn uniongyrchol. Efallai achubodd Robert Evans yr ieuengach y busnes pan lwyddodd i ennill cytundeb ar gyfer estyn Rhodfa Bodelwyddan yn 1912. Roedd y fanyleb yn cynnwys: 2 gullies, one each side with iron grating….Talacre stone neatly dresssed on top and side and closely jointed… channelling of Buckley Firebricks, same laid on a concrete bed and flushed with Portland cement….

 Mae’n anhygoel faint o wybodaeth sydd ymysg yr oddeutu 70 dogfen yn y bwndel yma. Medrwch adnabod lleoliadau’r datblygiad tai Edwardaidd ym Mae Colwyn a safon uchel yr adeiladau oedd i’w disgwyl. Ceir enwau perchennog y tiroedd, yr adeiladwyr a’r prydleswyr. Gallwch hyd yn oed proffwydo dyfodiad y car modur yng nghais cynllunio Dr Leeming ar gyfer y garej a hefyd olrhain ffortiynau amrywiol y cwmni adeiladu. Efallai na ddylid barnu gyrfa Robert Evans yn ô lei problemau ariannol yn 1911 ond, yn hytrach, yn ôl safon uchel y tai newydd oedd yn sefyll ar hyd strydoedd Bae Colwyn a Llysfaen.

 

Hilary Peters
Archifydd Cynorthwyol

Sali Mali a’i ffrindiau

Casgliadau - Postiwyd 23-12-2019

Eleni dathlodd un o gymeriadau mwyaf hoffus Cymru ei phen-blwydd yn 50 oed. Cynhaliwyd nifer o bartïon i nodi’r garreg filltir a bu iddi deithio ar hyd a lled Cymru, gan hyd yn oed ymweld â’r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

 

 

Creadigaeth yr awdures Mary Vaughan Jones a’r darlunydd Rowena Wyn Jones oedd y cymeriad annwyl mewn ffrog oren a gyrhaeddodd y silffoedd llyfrau ym mis Ebrill 1969. Fodd bynnag, nid Sali Mali yn unig sydd yn dathlu ei phen-blwydd eleni, oherwydd bu’r ddwy hefyd yn gyfrifol am ddwyn i fodolaeth nifer o gymeriadau eraill.

Cyhoeddwyd pedwar llyfr arall gan Gymdeithas Lyfrau Ceredigion (a’u hargraffu gan y Cambrian News (Aberystwyth) Cyf.) yn 1969 fel rhan o Gyfres Darllen Stori. ‘Sali Mali’ oedd y cyntaf. Yr ail lyfr yn y gyfres oedd ‘Y Pry bach tew’, yna ‘Jaci Soch’ yn drydedd, ‘Tomos Caradog’ yn bedwaredd a ‘Plant yn Chwarae’ i gloi’r gyfres. Felly, mae’r Pry bach tew, Jaci Soch a Tomos Caradog hefyd yn dathlu’r hanner cant eleni.

 

 

Yng nghasgliad Llawysgrifau Canolfan Llenyddiaeth Plant Cymru sydd ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol, ceir copi drafft yn llaw un o awduron plant mwyaf adnabyddus Cymru o ‘Y Pry bach tew’ a ‘Tomos Caradog’.

Rhain yw copïau drafft Mary Vaughan Jones ar gyfer y darlunydd, gan fod ‘Copi Rowena’ wedi’i nodi ar gloriau’r ddau lyfryn. Mae’r testun wedi’i osod allan gan yr awdures (ac wedi’i groesi allan yn ambell i fan hefyd), ac ar frig y testun ceir nodiadau ganddi yn rhoi cyfarwyddiadau o ran pa fath o ddarlun yr oedd hi’n dymuno ar gyfer y ddalen honno.

 

 

Mi sylwch o’r agoriad hwn nad oedd gan yr awdures enw i un o ffrindiau’r Pry bach tew ar adeg llunio’r drafft.

Yn ystod hanner canfed blwyddyn Sali Mali, mi ddymunwn ben-blwydd hapus hefyd i’r Pry bach tew, Jaci Soch ac i Tomos Caradog. Ymlaen â nhw am yr hanner canrif nesaf i ddifyrru cenedlaethau eto o blant bach Cymru.

 

Rhys Davies

Isadran Archifau a Llawysgrifau

Y Plygain yng Nghymru

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 20-12-2019

Unwaith mae’r hydref drosodd a phawb yn dechrau cwyno ei bod hi’n oer, dyna’r amser i fynd am drip i sir Drefaldwyn. Pam? Wel, i ganu’r hen garolau plygain – nid mewn cyngerdd nac eisteddfod, ond fel rhan o wasanaeth naturiol y gymdeithas mewn eglwys a chapel, drwy’r Adfent ac ymlaen tan Ŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror.

Mae’n debyg mai o’r Lladin pullicantio ‘caniad y ceiliog’ y daw’r gair plygain. Cynhelid y gwasanaeth yn wreiddiol am 3 a.m., cyn ei symud i 4, yna 5, yna 6 o’r gloch ar fore’r Nadolig. Un o wasanaethau’r Eglwys Gatholig oedd y plygain tan y Diwygiad Protestannaidd pan fabwysiadwyd ef gan yr Anglicaniaid, ac yna’n ddiweddarach gan yr Anghydffurfwyr. Erbyn heddiw, gyda’r nos y cynhelir y gwasanaeth, gan mwyaf.

Mae’r gwasanaeth yn agor gyda’r Hwyrol Weddi (mewn eglwys) neu wasanaeth byr (mewn capel). Yna daw’r datganiad ‘Mae’r plygain yn awr yn agored’, sef yn agored i unrhyw un gyflwyno carol blygain. Plant sy’n agor, wedyn pobol ifanc, wedyn parti’r eglwys neu’r ardal, ac yna’r bobl sydd wedi teithio yno o bell; os oes mwy nag un parti lleol bydd un o’r rheini yn cloi. Does byth raglen. Mae’r carolwyr, yn unigolion a phartïon, yn gwneud eu ffordd drwy’r gynulleidfa niferus i lawr i’r gangell neu’r sêt fawr, taro nodyn â seinfforch, a chanu’n ddi-lol. Y carolwyr sy’n penderfynu trefn y noson er mwyn osgoi cael dau unawdydd yn dilyn ei gilydd, neu ddwy ddeuawd, i gael amrywiaeth yn nhrefn yr eitemau.

Mae pawb yn canu’n anffurfiol, heb arweinydd. Rhaid cofio ym mha drefn y canodd pawb er mwyn dilyn yr un drefn yn ail hanner y noson (sef yn yr ail gylch), a chofio pa garolau a ganwyd, i osgoi ailganu. Ar y diwedd mae’r dynion sydd eisoes wedi cyflwyno carol yn cael eu galw ymlaen i gydganu ‘Carol y Swper’. Ar eu gorau, maen nhw’n wefreiddiol.

Mae plygain gyntaf y tymor yn hudolus, wrth i’r cantorion ailgyfarfod ar ôl prysurdeb y flwyddyn. Mae cyfeillgarwch dwfn ymhlith y carolwyr ac mae’r swper ar ôl y gwasanaeth yn elfen bwysig ar y noson.

Rhaid diolch i drigolion sir Drefaldwyn a’r rhannau hynny o Wynedd sy’n ffinio â sir Drefaldwyn – Mallwyd, a Llanymawddwy yn enwedig – am gynnal y traddodiad yn ddi-feth dros y canrifoedd. Dyma gadarnle’r plygain hyd heddiw. Er hynny, cenid yr hen garolau ledled Cymru ar un cyfnod, ac mae’r traddodiad yn agor unwaith eto i gynnwys rhannau helaeth o’r wlad.

Yn draddodiadol roedd y partïon yn aelodau o’r un teulu, er enghraifft Parti Bronheulog, ac yn ymarfer gartref ar yr aelwyd. Mae gan y carolwyr lyfr o garolau teuluol, a dim ond y teulu sy’n cael eu canu.

Parti Bronheulog yn canu’r garol Plygain ‘Ar Gyfer Heddiw’r Bore’

Gan fod cymaint heddiw yn symud o’u cynefin i fyw, mae nifer o’r partïon cyfoes yn bartïon newydd a’r rheini’n seiliedig ar gyfeillgarwch yn hytrach na llinach a gwaed.

Mae’n bosib mai cwndidwyr Morgannwg yn yr unfed ganrif ar bymtheg a ddechreuodd ganu carolau yn y gwasanaethau plygain. Lledodd yr arfer drwy Gymru gan ddod â phregeth ar gân i’r plwyfolion a honno’n ymdrin ag athrawiaeth yr Iawn ac â threfn yr Iachawdwriaeth yng Nghrist, yn ogystal â sôn am ei enedigaeth, ei farwolaeth, a’i atgyfodiad. Mae’r hen garolau yn aml yn ymestyn dros ugain a rhagor o benillion, ac yn drwm o ddiwinyddiaeth achubol. Ond erbyn yr ugeinfed ganrif a fflam y Diwygiad Mawr wedi tawelu, nid yw cynnwys y carolau yn gyson gryf yn yr un ffordd.

Cenid llawer o’r carolau ar alawon poblogaidd y dydd, a’r mesurau Cymreig hynny’n cynnwys ‘Ffarwel Ned Puw’, ‘Clychau Rhiwabon’ a ‘Difyrrwch Gwŷr Caernarfon’. Nid dim ond mesurau Cymreig oedd yn boblogaidd, ond mesurau o Loegr hefyd, a’r rheini’n cynnwys ‘Charity Mistress’, ‘Let Mary Live Long’ ac ambell alaw faled. Un arall y mae llawer iawn o ganu arni yn y plygeiniau yw’r alaw ‘Annie Lisle’, alaw faled o America a ysgrifennwyd yn 1857 gan H. S. Thompson, Boston, Massachusetts.

Geiriau cryf, alawon hyfryd, cwmni ffrindiau, a swper blasus. Beth mwy sydd ei angen ar neb ar noson oer o aeaf?

Dr Rhiannon Ifans

Llofruddion a lladron Pen-ffordd: Y genre trosedd a chosb yng Nghymru’r 19eg Ganrif

Casgliadau - Postiwyd 09-12-2019

Ymhlith bywgraffiadau’r pregethwyr, gwleidyddion, diwygwyr cymdeithasol, ffigyrau rhyngwladol, beirdd, awduron a cherddorion yn ein casgliad o fywgraffiadau’r 19eg ganrif yn y Casgliad Print Cymreig mae categori amlwg arall o weithiau, sef bywgraffiadau troseddwyr a drwgweithredwyr. O Making a Murderer i All Killa No Filla, Serial neu They Walk Among Us mae’r genre trosedd a chosb yn un o’r rhai mwyaf poblogaidd yn yr oes ddigidol gyfoes. Mae’r bywgraffiadau yma o’r 19eg ganrif yn ein hatgoffa nad ydy hyn yn ffenomena newydd, yn wir gellid dadlau mae yn y ganrif honno, gyda dyfodiad y gwasg ceiniog, y gwelwyd genedigaeth y genre fel un poblogaidd torfol. Bydd blog heddiw yn edrych ar ddwy esiampl o’r genre, un yn esiampl cynnar sy’n delio gyda hanes llofrudd o’r Hwlffordd, a’r llall yn esiampl o’r 1830au yn adrodd hanes y lleidr pen ffordd enwog Dick Turpin.

 

 

Mae Cyffes John Griffiths (1811) yn esiampl gynnar a weddol nodweddiadol o’r fath yma o fywgraffiad. Mae’r pamffled yn adrodd hanes John Griffiths, llofrudd a fu’n gyfrifol am wenwyno ei ddwy wraig rhwng 1808 a 1810, y gyntaf ar ôl dweud wrthi ei fod angen gwenwyn i ladd llygod a’r ail, Mary Thomas, ar ôl gosod gwenwyn yn ei thriagl a griawl. Gafodd Griffith ei harestio a’i chwilio’n euog o lofruddiaeth Mary, fuodd ond yn briod iddo am 8 wythnos, a dim ond ar ôl ei dedfrydu gwnaeth Griffiths gyfaddef i ladd ei wraig gyntaf mewn cyffes i bregethwr ac yna, yn gyhoeddus, ar y grocbren. Mae’r pamffled yn nodi fod Griffiths wedi dod o dan amheuaeth ar ôl i gymdogion cofio sylwadau roedd wedi neud tra oedd Mary dal yn fyw ei fod ei wraig yn sâl ac wedi chwyddo a’i fod wedi cael gweledigaeth ohoni wedi ei gosod allan ar ford gyda chanhwyllau o’i chwmpas.

 

Fel llawer o bamffledi tebyg o’r 19eg ganrif ar y wyneb mae yna neges grefyddol i’r pamffled. Mae’n ceisio dysgu gwers i’w darllenwyr i beidio dilyn llwybrau dinistriol trwy ymfalchïo yn ei hunain yn ormodol, pechod honedig John Griffiths. Mae’r elfen grefyddol yn cael ei bwysleisio ar ddiwedd y pamffled gyda Griffiths yn cyffesu i Dduw, ond mae’n ddiddorol fod y pamffled yn cynnwys troednodyn yn nodi ei fod yn adrodd “Dywediadau anaddas i Dduw” pan, wrth atgofio ei phlentyndod anodd a thlawd, mae Griffiths yn ddatgan “O na byddai i Dduw gymmeryd gofal mwy am fy mhlentyn nag y gwnaeth am danaf fi”.

 

Wrth gwrs, i ryw raddau roedd yr elfen grefyddol yma yna i roi sglein o barchusrwydd i bamffled oedd, yn y bôn, yn ymateb i ddiddordeb y cyhoedd yn hanesion troseddau o’r fath. I’r llygad modern mae yna elfennau eraill yn dod i’r golwg. Yn gyntaf gallwn nodi’r rôl achlysurol bron mae’r ddwy wraig yn chwarae yn yr hanes. Mae’r ffocws bron i gyd ar hanes, trosedd a thrawsnewidiad John Griffiths, yn wir mae’n nodi mae “sylwedd yr hanes galarus presennol yw, John Griffiths”. Dydy’r pamffled ddim hyd yn oed yn enwi’r wraig gyntaf ac mae hithau a Mary Thomas ond yn ymddangos yn y pamffled fel dioddefwyr. Yn ail, mae’r pamffled yn gydymdeimladol i Griffiths yn enwedig yn dilyn ei drawsnewidiad crefyddol, hyd yn oed yn nodi, heb feirniadaeth, ei fod wedi siarad “yn y modd mwyaf parchus am ei wraig” a’i fod yn dymuno “os caniateid, i’w esgyrn gael eu claddu wrth ei hochr.”

 

Mae Bywyd Turpin Leidr (1835) yn cynnig math arall o fywgraffiad trosedd a chosb, y tro yma un oedd yn cynnig hanes anturus, rhamantaidd o fywyd troseddwr. Fel Cyffes John Griffiths mae cyhoeddwyr y llyfryn yn amddiffyn y cyhoeddiad trwy nodi mae ei bwrpas yw rhybuddio’r darllenydd rhag dilyn y llwybrau anghywir gan nodi “Nid ynt mewn un modd yn anogaeth i ddrygioni.” Mae’r llyfryn yn gyfieithiad o The Life of Richard Turpin, a Notorious Highwayman (1800), ac mae’n bosib fod y cyhoeddwr, John Jones, Llanrwst, wedi manteisio ar gyfle i gyhoeddi gwaith ar Turpin yn sgil poblogrwydd y rhamant hanesyddol Rockwood gan William Ainsworth, gafodd ei gyhoeddi’r flwyddyn cynt. Rockwood oedd y gwaith na’th boblogeiddio Turpin fel cymeriad rhamantaidd, ond rydym yn medru gweld rhai o’r elfennau o’r chwedl yma yn Bywyd Lleidr Turpin.

 

Tra bod y llyfryn yn adrodd hanes ei fywyd troseddol fel ysbeiliwr gyda’r Essex Gang a hwyrach fel lleidr pen ffordd mae’r ddelwedd o Turpin sy’n cael ei gyflwyno yn un o ffigwr ataliol yn enwedig o ran y defnydd o drais a chreulondeb, ac fel dyn feiddgar a mentrus. Yn wir mae’n ddiddorol cymharu’r llyfryn yma gyda gwaith Robert Bayes, The Genuine History of Richard Turpin (1739), lle yn un digwyddiad roedd rhaid i un o gymdogion Turpin ei ddarbwyllo o ysbeilio dwy ferch ifanc; yn Bywyd Turpin Leidr mae’r rolau wedi ei gwrthdroi. Hwn oedd hefyd un o’r hanesion gyntaf i son am ei reid chwedlonol ar gefn ceffyl o Lundain i Gaerefrog ac mae hefyd mewn un rhan, yn ceisio cyflwyno Turpin fel ffigwr tebyg i Robin Hood. Yn ôl yr hanesydd James Sharpe mae’r gwirionedd yn tra gwahanol, roedd Turpin yn droseddwr treisgar a chreulon, yn hapus i dwyn o’r cyfoethog a’r tlawd.

 

Un elfen nodedig arall o Bywyd Lleidr Turpin yw beth ddigwyddodd i gorff Turpin ar ôl ei dienyddiad, digwyddiad sydd wedi ei chefnogi gan ffynonellau eraill. Cludwyd corff Turpin i dafarn y Blue Boar ar ôl y dienyddiad i ddisgwyl i’w cael ei gladdu’r bore trannoeth. Mae’r llyfryn yn nodi ymgais gynnar y bore hynny gan griw oedd yng nghyflog llawfeddygon i geisio dwyn corff Turpin er mwyn ei difynio. Roedd hyn yn ymarferiad cyffredin yn y cyfnod yma ac yn un, fel mae Peter Linebaugh wedi dangos, oedd yn cael ei gwrthwynebu’n gryf gan y bobl gyffredin am amryw o resymau gan gynnwys credoau ynghylch y pwysigrwydd o gladdu yn y ffordd gywir ac ofnau ynghylch y posibilrwydd o ddadebru’r crogiedig. Mae Linebaugh yn nodi sawl achos yn Tyburn lle achubwyd corff y crogiedig gan dorf o bobl gyffredin o ddwylo’r llawfeddygon ac mae’r llyfryn yn nodi’r un peth yn digwydd i gorff Turpin yng Nghaerefrog y bore hynny.

 

Os ydych am wybod mwy am y pwnc diddorol yma byddai’n cynnal sgwrs awr ginio yn Y Drwm ar y genre trosedd a chosb yng Nghymru’r 19eg ganrif ar y 1af o Orffennaf. Ymunwch gyda ni i ddysgu mwy!

 

Darllen Pellach

 

Cyffes John Griffiths yr hwn a grogwyd yn Hwlffordd, Dydd Sadwrn, Mis Ebrill 13, 1811 am ladd ei wraig, Mary Griffiths (Aberystwyth, 1811)

James Sharpe – Dick Turpin: The Myth of the English Highwayman (Llundain, 2005)

Bywyd Turpin Lleidr sef Hanes Richard Turpin y Lleidr Pen-ffordd Hynotaf a ymddangosodd yn yr oesoedd diweddaf (Llanrwst, 1835)

Peter Linebaugh – ‘The Tyburn Riot Against the Surgeons’ yn Douglas Hay et al, Albion’s Fatal Tree: Crime and Society in Eighteenth-Century England (Llundain, 2011) tt. 65-117.

 

Dr. Douglas Jones

Rhelowr Proseictau Casgliadau Cyhoeddedig

Salem a hynny oll…

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 06-12-2019

Pan ysgrifennais gyntaf am ddarlun Sidney Curnow Vosper, Salem yng nghylchgrawn Planet yn 1988, gallwn gymryd yn ganiataol y byddai mwyafrif fy narllenwyr yn gwybod rhywbeth am stori’r llun, neu o leiaf yn gyfarwydd â’i edrychiad. Roedd y print lliw mawr yn dal i hongian ar y wal yng nghartrefi nifer o neiniau a theidiau. Dyna pam y teimlais yn hyderus yn defnyddio’r term ‘Eicon Cenedlaethol’ i’w ddisgrifio. Ond, tua pum mlynedd yn ôl, cefais sioc tra’n dysgu hanes celf i fyfyrwyr israddedig, blwyddyn gyntaf, ym Mhrifysgol Abertawe. Doedd neb yn y dosbarth yn adnabod y llun, a neb wedi clywed amdano. Roedd yr ‘eicon cenedlaethol’ wedi diflannu o ymwybyddiaeth y genhedlaeth newydd.

Nid y ffaith ei fod wedi mynd yn angof oedd y syndod fel y cyfryw, ond pa mor gyflym y digwyddodd hynny. Wedi’r cyfan mae presenoldeb byw y llun mewn diwylliant wedi ei ategu ym mhob cenhedlaeth, o’i greadigaeth yn 1909, i 1997 pan ailddyfeisiodd Golwg y darlun ar gyfer clawr y cylchgrawn yn ystod yr ymgyrch refferendwm datganoli y flwyddyn honno. Mi addasodd y cylchgrawn y ddelwedd i ddangos Sian Owen yn gadael y capel gan groesi ei bysedd – ar ei ffordd i bleidleisio ‘Ie’ yn y festri, y tybiwn.

Wedi ei greu’n ddarlun pictiwrésg o grefydd ymysg y Cymry, yn wreiddiol, roedd Salem yn cyflwyno neges gysurol o genedl ddof at bwrpas ei werthu yn y Farchnad gelf Seisnig. Petai popeth wedi mynd fel y bwriadwyd, mae’n annhebygol y byddai mwy na llond llaw o Gymry wedi ei weld. Serch hynny, mi brynodd William Hesketh Lever, AS, y darlun a’i ddefnyddio’n ddiniwed fel poster i hyrwyddo gwerthiant ‘Sunlight Soap’, a gynhyrchwyd gan ei gwmni. Gosododd hyn y darlun yn y sffêr cyhoeddus, gan arwain at drawsnewidiad ei ystyr maes o law. Er fod camau cychwynnol y trawsnewidiad yn parhau yn annelwig, erbyn yr 1920au roedd y darlun wedi magu stori newydd ymysg cynulleidfa wahanol. Arweiniodd ‘darganfod’ y diafol yn siôl bersli Sian Owen at ailddyfeisio Salem fel dameg pechod balchder. Wedi dweud hynny, ni thybiaf y byddai mwy na’r Cristnogion mwyaf piwritanaidd wedi cymryd egwyddor y stori ormod o ddifrif – does bosib mai natur hudol ymddangosiad y wyneb yn y siôl oedd yn apelio fwyaf. Roedd gan y stori fwy yn gyffredin â’r Mabinogi nag Anghydffurfiaeth, ac eithrio ei hyrwyddo yng ngherdd ddefosiynol T. Rowland Hughes, a ysgrifennwyd yn nyddiau tywyll yr Ail Ryfel Byd. Fe’i ailwampiwyd eto mewn naws fyfyriol, gyda dos go dda o hiraeth, ar gyfer clawr LP Endaf Emlyn yn 1974. Gan symud i fan uchaf y farchnad, fe ddiweddarodd yr arlunydd Hywel Harris y darlun i mewn i waith olew mewn arddull ciwbyddol-cwilt clytwaith.

Newidiodd methiant refferendwm datganoli 1979 y naws, ond fe ailddyfeisiwyd Salem eto yn y cyfnod o weithgarwch gwleidyddol a ddilynodd. ‘Deffrwch y bastards. Mae Cymru’n marw’ oedd y neges o gwmpas y ddelwedd ar y pamffled a gynhyrchwyd yn 1989 gan Cymdeithas Cyfamod y Cymry Rhydd. Y cyd-destun y tro hwn oedd yr ymateb i’r mudo mewnol a’r ymgyrch llosgi tai haf. Wedi hynny, defnyddiwyd Salem gan amgylcheddwyr yn erbyn cwmni cemegol aml-genedlaethol, Montsanto, Wrexham, drwy wyrdroi wyneb Sian Owen a wyneb y diafol ar ffurf arbennig o erchyll.

Ond mae’n bosib iawn mai dyna ddiwedd y daith ar gyfer Salem fel grym weithredol yn ein diwylliant ni. Os yw myfyrwyr Abertawe yn fesur, efallai bod y dirywiad mewn Cristnogaeth Anghydffurfiol a ddarluniwyd yn y llun, a dieithrwch bywyd cymdeithasol a oedd yn cylchdroi o gwmpas y capel, wedi tanseilio, o’r diwedd, botensial y darlun ar gyfer ei ailddefnyddio. Yn sicr mae’r ffaith bod y Llyfrgell Genedlaethol wedi prynu copi o’r gwaith wedi atgyfodi diddordeb yn ei hanes. Peintiwyd yr ail fersiwn yma ar gyfer Frank Treharne James, cyfreithiwr o Ferthyr, a brawd-yng-nghyfraith yr artist. Roedd y gŵr hwn yn rhwystredig gan ei fod wedi dymuno prynu’r gwreiddiol pan y gwerthwyd ef i’r gŵr a fyddai’n dod yn Arglwydd Leverhulme, am 100 gini, yng Nghymdeithas Brenhinol y Dyfrliwiau yn Llundain. Ond rwy’n amau erbyn hyn fod y Salem gwreiddiol wedi symud o’r lle byw hwnnw yn y diwylliant, a ganiataodd iddo ail fathu ei hun a pharhau’n berthnasol drwy gydol yr ugeinfed ganrif, i fod yn ffosil diddorol. Mor drist ag yw hyn, mae Salem bellach yn bodoli yn bennaf fel tystiolaeth o gyfnod a fu, a gwrthrych ymchwil i haneswyr.

Peter Lord

Dathlu Bywyd Merêd

Arddangosfeydd / Casgliadau / Cerddoriaeth / Collections / Digido / Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 02-12-2019

“Allai ddim meddwl am dad yn gant”, meddai ei ferch Eluned, ac yn wir wrth ymchwilio yn yr archif sydd yn y Llyfrgell nid hen ddyn sydd yn dod i’r meddwl, ond dyn egnïol, brwdfrydig, gweithgar a phenderfynol. Roedd Meredydd Evans, neu Merêd, yn ffigwr hollbwysig yn natblygiad cerddoriaeth yng Nghymru . Treuliodd ei fywyd yn cyfrannu at fywyd a diwylliant Cymru fel casglwr, hanesydd, cerddor, golygydd, cenedlaetholwr ac ymgyrchydd brwd dros yr iaith. Cyfle i ddathlu bywyd llawn a chynhyrchiol yw’r canmlwyddiant a dyma flas o’r bwrlwm o weithgareddau yn y Llyfrgell Genedlaethol :

  • Ffilm: Canmlwyddiant Merêd – Clipiau o’r archif Dydd Llun, 9 Rhagfyr 2019

Ymunwch â ni i ddathlu canmlwyddiant geni Merêd (9 Rhagfyr 1919 – 21 Chwefror 2015) ar ddiwrnod ei ben-blwydd gyda dangosiad arbennig o ddetholiad o glipiau o gasgliad yr Archif Sgrin a Sain, sy’n rhoi blas o fywyd a gwaith Merêd a Phyllis Kinney. Dewch gyda ni ar siwrne o’r Noson Lawen i Ryan a Ronnie, ac o’r caneuon gwerin i Heather Jones yn canu ‘Colli laith’.

  • Sesiwn Unnos Radio Cymru

Fis Medi 2019 gwahoddwyd y cerddorion Siân James, Gwenan Gibbard, Gareth Bonello, Gai Toms, Iestyn Tyne a Casi Wyn i greu trefniant newydd o rai o hen alawon gwerin Cymru o archif Meredydd Evans a Phyllis Kinney, sydd ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Darlledwyd rhaglen Sesiwn Unnos Gwerin Radio Cymru ar 29 Medi o Gynhadledd Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru. I nodi canmlwyddiant geni Dr Meredydd Evans, dyma gyfle prin i chi glywed y casgliad hwnnw o alawon yn cael eu canu eto, yn dilyn y ffilm Merêd, a ddangosir yn y Drwm ar y 9fed o Ragfyr.

  • Merêd yn gant – Darlith awr ginio gan Geraint H. Jenkins, Dydd Mercher 11 Rhagfyr.

Cyfle i ddathlu canmlwyddiant geni Merêd – athronydd, llenor, cerddor a gweithredwr – yng nghwmni’r hanesydd Geraint H. Jenkins. Bydd ffotograff arbennig o Merêd gan Iestyn Hughes i’w weld yma yn ystod yr wythnos.

  • Rhaglen BBC Radio Cymru ‘Hela’r Hen Ganeuon’

Yn dilyn cyfnod o ymchwilio yn archif Merêd a Phyllis yn y Llyfrgell Genedlaethol bydd cerddorion yn ymateb i gerddoriaeth yn ymwneud â chyfnod y Nadolig a’r Calan. Al Lewis, Nia Morgan ac Arfon Gwilym sy’n ymuno â Georgia Ruth Williams, ac maen nhw’n perfformio caneuon sy’n perthyn i dymor y Nadolig a’r flwyddyn newydd e.e. Plygain, Calennig, Y Fari Lwyd. Darlledir dydd Sul 8 Rhagfyr am 19:05 ar BBC Radio Cymru, a bydd y rhaglen ‘Hela’r Hen Ganeuion’ ar gael wedyn i wrando eto ar wefan Radio Cymru neu ap BBC Sounds.

  • Rhaglen BBC Radio Wales. Frank Hennessy ‘Celtic Heartbeat’.

Sgwrs am Merêd ar ‘Celtic Heartbeat’, Radio Wales (1 Rhagfyr 2019) gyda Nia Mai Daniel a Frank Hennessey yn trafod y modd y bu yn ysgogiad i gerddorion gwerin Cymru drwy ei fywyd o’r cyfnod fel pennaeth adloniant ysgafn yn y BBC (1963- 1973) i gynorthwyo cerddorion ifanc y Prosiect ‘10 mewn bws’. Roedd Merêd yn berfformiwr talentog, a recordiodd ddetholiad pwysig o ganeuon i label Folkway Records yn Efrog Newydd yn 1954, ac yn ddiweddarach i label recordio Sain.

  • Catalogio archif Merêd a Phyllis Kinney yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Fel rhan o waith yr Archif Gerddorol Gymreig rydym yn paratoi catalog o’r archif er mwyn rhoi mynediad hawdd at y drysorfa o archif sy’n cynnwys papurau cerddorol Merêd a Phyllis Kinney, gohebiaeth Merêd, a ffeiliau Merêd ar athroniaeth, llenyddiaeth, ymgyrchoedd dros yr iaith Gymraeg, a mwy.

  • Cardiau mynegai ar gael ar-lein

Mae miloedd o gardiau mynegai ar gerddoriaeth draddodiadol Cymru wedi cael eu digido ac ar gael ar ein gwefan. Ceir naw grŵp sef Caneuon gwerin, Alawon Carolau, Geiriau Carolau, Hwiangerddi, ‘Alawon Fy Ngwlad’ Nicholas Bennett, Mari Lwyd, J. Lloyd Williams a Chylchgrawn Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru. Bydd cyfle cyffrous i ymwneud â phrosiect gwirfoddoli ar yr Hwiangerddi yn y flwyddyn newydd.

  • PhD Cerddoriaeth werin

Gwenan Gibbard yw enillydd Ysgoloriaeth Ddoethurol i astudio cyfraniad Dr Meredydd Evans a Phyllis Kinney i faes cerddoriaeth werin yng Nghymru. Cynllun ar y cyd rhwng Yr Archif Gerddorol Gymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Ysgol Cerddoriaeth a’r Cyfryngau, Prifysgol Bangor a’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol yw hwn.

  • Arddangosfa gerddorol ‘Record: Gwerin, Protest a Phop’

Cyfle olaf i weld yr arddangosfa sy’n ymwneud â cherddoriaeth Cymru o’r Crwth i’r Cyrff. Sylwer fod yr arddangosfa yn cau ar 11 Rhagfyr (nid 1 Chwefror) oherwydd y gwaith adeiladu. Mae’r arddangosfa yn cynnwys adran ar Merêd gan edrych ar ei ddylanwad fel casglwr a pherfformiwr ac fel pennaeth rhaglenni adloniant ysgafn BBC Cymru.

Wrth ddathlu’r canmlwyddiant, diolchwn am gyfraniad enfawr Merêd i ddiwylliant Cymru.

Nia Mai Daniel, Yr Archif Gerddorol Gymreig @CerddLLGC

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog