Tag Archives: Eisteddfod Genedlaethol Cymru

Postiwyd - 15-04-2019

Casgliadau

Cenhadon i Tsieina: Llythyrau Timothy a Mary Richard

Eleni mae’n gan mlynedd ers marwolaeth Dr Timothy Richard, un o genhadon amlycaf y Bedyddwyr. Yn enedigol o Ffaldybrenin, ger Llambed, mae Richard wedi’i ddisgrifio fel ‘un o’r cenhadon mwyaf a anfonwyd gan unrhyw ran o’r Eglwys Gristionogol i China’. Cafodd ei benodi’n Ysgrifennydd y gymdeithas a ddaeth i’w henwi yn Gymdeithas Llenyddiaeth Gristnogol i Tsieina, bu’n Ganghellor i’r hyn a ddaeth wedi hynny yn Brifysgol Shansi, fe’i gwnaed yn Fandarin o’r Radd Uchaf gan Lywodraeth Tsieina ac fe’i anrhydeddwyd yn aelod o Urdd y Ddraig Ddwbl. Cymaint oedd ei ddylanwad fel iddo gael ei ddweud y ‘bu ganddo fwy o rym gwleidyddol na’r un Cymro heblaw am David Lloyd George’ a bod enw ‘Li Timotai’ yn hysbys ac yn cael ei barchu ledled Tsieina.

 

 

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn nodi’r canmlwyddiant  gyda chyflwyno 32 o lythyrau a ysgrifennwyd gan Timothy a’i wraig, Mary, at ei fam, Eleanor, yn Ffaldybrenin. Mae’r llythyrau wedi’u digido yn arbennig a bellach ar gael i’w darllen ar-lein am y tro cyntaf.

 

Timothy Richard oedd yr ieuengaf o naw o blamt a aned i Eleanor a Timothy Richard o Danyresgair, Ffaldybrenin. Cafodd ei fedyddio yn 1859, pan oedd tua 14 oed, a bu’n aelod o Eglwys y Bedyddwyr yng Nghaeo. Aeth i Goleg y Bedyddwyr yn Hwlffordd yn 1865 ac fe’i anfonwyd yn genhadwr i Tsieina gan Gymdeithas Genhadol y Bedyddwyr yn 1869.

 

Dylanwad Timothy Richard yn ddiweddarach yn ei fywyd sy’n rhoi arwyddocad arbennig i’r dogfennau hyn, ond maent yn gofnod o’i brofiadau personol fel cenhadwr, a’r heriau y byddai nifer fawr o genhadon eraill wedi’u wynebu wrth deithio i rannau eraill o’r byd yn ystod y 19eg ganrif.

 

Wedi’i hysgrifennu rhwng Chwefror 1878 a Mai 1884, mae’r naw llythyr cyntaf yn perthyn i gyfnod cynnar ei genhadaeth yn Tsieina. Yn yr wyth mlynedd rhwng cyrraedd Shanghai a’r cynharaf o’r llythyrau, roedd Shandong a Shansi, y taleithiau ble yr oedd wedi’i leoli, wedi dioddef newyn enbyd a achosodd filiynau o farwolaethau. Ymateb Richard oedd i drefnu cymorth i’r dioddefwyr, a llwyddodd i godi miloedd o bunnoedd tuag at yr achos.

 

 

Mewn llythyr at ei fam yn Hydref 1882, ceisiodd Timothy Richard gyfleu maint Tsieina yn ddaearyddol a’r her roedd yn ei wynebu fel un o’r ychydig genhadon Cristnogol yno:

 

‘Meddyliwch am Gymru. Mae llawer heb fod allan o’r swydd y ganwyd hwynt. Mae holl Gymru yn lle nid bychan. Meddyliwch am ddeg Cymru ie am gant Cymru ie a tri chant Cymru un ar ol y llall dyna’r fath le eang yw China. Pa faint o genhadon sydd yn yr holl le? Nid oes yma ddigon o bobl i osod un cenhadwr mewn lle mor eang a Chymru. Meddyliwch fod ond un pregethwr yn Nghymru a chwi a ellwch feddwl i raddai mor lleied yw y llafurwyr yn y wlad eang hon. Gweddiwch lawer drosom – Yr ydym yn aml mewn peryglon. Etto diolchwch i Dduw am ei fawr drugareddau yn ein gwared yr holl amser er pan y deuthym yma.’

 

Mae’r llythyrau yn dangos yn eglur ei argyhoeddiad a’i ymroddiad i’r genhadaeth, yr aberthau a wnaed a’r peryglon a wynebant fel teulu. Treuliai gyfnodau hir oddi wrth ei wraig Mary a’u merched, yn ymweld â’r eglwysi gwasgaredig ac yn dosbarthu llenyddiaeth Gristnogol.  Pan yn ysgrifennu ar 17 Mai 1884, roedd wedi derbyn newydd am enedigaeth ei bedwaredd merch ac mae’n nodi mai dyma’r trydydd tro iddo orfod gadael adref ar adeg pan oeddynt yn disgwyl plentyn. Dri mis yn ddiweddarach, mae’n nodi nad oedd Mary wedi gwella’n llwyr ers yr enedigaeth, ac nad oedd y plentyn yn iach ychwaith, a’i fod yn disgwyl cael dychwelyd adref ymhen tair wythnos.

 

Mae’r casgliad o lythyrau yn cynnwys dau a ysgrifennwyd (yn Saesneg) gan Mary Richard i’w mam-yng-nghyfraith. Roedd Mary (née Martin) wedi teithio i Tsieina gyda’r Genhadaeth Bresbyteraidd Unedig, ac yno y gwnaeth Timothy a hithau gyfarfod. Priodwyd hwy yn 1878. Yn ei llythyrau, mae Mary hefyd yn rhannu ei hargyhoeddiad, ei chefnogaeth i Timothy, ond hefyd ei hiraeth am deulu a chyfeillion:

 

… it is now 7 years since I said goodbye to all the dear home friends. I often wish I could see you to tell you how happy your son Timothy has made me. God is very good to us. We and our children enjoy very good health. Out little girls are a great joy to us. Ella & Mary still pray in Chinese not knowing enough English. They always remember grandma in Wales.’

 

Yng ngwanwyn 1885, gwnaeth Timothy Richard a’i teulu y siwrne yn ôl i Gymru. Ysgrifennwyd 23 o’r llythyrau rhwng Ebrill 1885  a Mai 1886. Roeddynt wedi’u hanfon o amryw ddinasoedd a threfi yn Lloegr, yr Alban a Chymru wrth i Timothy deithio i roi cyflwyniadau ar y gwaith cenhadol yn Tsieina i eglwysi a cholegau. Roedd y teulu i ddychwelyd i Tsieina i barhau’r gwaith yn hydref 1886.

 

Gallwch weld y llythyrau ar-lein trwy Syllwr Casgliadau’r Llyfrgell.

 

Dr Dafydd Tudur

Pennaeth Mynediad Digidol

 

Postiwyd - 12-04-2019

#CaruCelf / Arddangosfeydd / Collections / Stori Cymru

Casglu Cyfoes: Celf o’r Casgliad Cenedlaethol

Hel Llwch’ gan Valériane Leblond, 2018 (Hawlfraint: Valériane Leblond)

 

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn gartref i gasgliad pwysig o gelf gyfoes Gymreig. O fewn yr arddangosfa ‘Casglu Cyfoes’ (6.4.19 – 21.3.20) sydd newydd agor yma yn y Llyfrgell ceir esiamplau o weithiau sydd wedi dod yn rhan o’n casgliadau yn ddiweddar, o dorlun leino deinamig Paul Peter Piech i waith ciwbaidd Charles Byrd.

 

‘Abstraction’ gan Charles Byrd, 1964 (Hawlfraint: Ystâd Charles Byrd)

 

Rhodd bwysig a ddaeth i feddiant y Llyfrgell yn ddiweddar oedd y Casgliad Roese. sef casgliad gwerthfawr a chynhwysfawr o gelf gyfoes Gymreig. Dyma yw un o’r casgliadau celf gyfoes bwysicaf i ddod yn rhan o gasgliadau’r Llyfrgell, a gwelir eitemau o’r casgliad yn yr arddangosfa hon, gan gynnwys gweithiau gan Charles Byrd, Ernest Zobole, Ceri Richards, Mary Lloyd Jones, Ivor Davies, Glenys Cour, ac Iwan Bala.

 

‘View through a window’ gan Ivor Davies (Hawlfraint: Ivor Davies)

 

Eleni buom hefyd yn ffodus i dderbyn naw darn o waith eiconig yr artist pop Ken Elias o Lyn Nedd i fewn i’n casgliadau.

 

‘Check’ gan Ken Elias, ca.2008-2009 (Hawlfraint: Ken Elias)

 

Mae’r Llyfrgell yn ymfalchïo yn y ffaith ein bod yn casglu gweithiau artistiaid sydd yn denu sylw cynyddol yn y maes ar hyn o bryd, fel Seren Morgan Jones sy’n gweithio yn Llundain a Teresa Jenellen ym Machynlleth. Mae’r thema o ferched yn ganolog i’w gwaith. Artist lleol arall y mae ei gwaith i’w gweld o fewn yr arddangosfa ydy Valériane Le Blond ac mae ei paentiadau llawn dychymyg yn llwyddo i bortreadu cefn gwlad Cymru sydd yn gyfarwydd i ni gyd, tra bod tirluniau mynegiadol Sarah Carvell, ac haniaethol Lisa Eurgain Taylor ac Elfyn Lewis yn dangos ysbrydoliaeth ddiderfyn y tirlun Cymreig.

 

‘Blue Gloves, Orange Chair’ gan Seren Morgan Jones, 2016 (Hawlfraint: Seren Morgan Jones)

 

Mae ein casgliad yn tyfu gyda phryniadau cyson a rhoddion oddi wrth gymwynaswyr hael.

 

Morfudd Bevan, Curadur Celf yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Postiwyd - 08-04-2019

Newyddion a Digwyddiadau

Lansiad gwefan newydd Archif Gwefannau’r DG

Fis diwethaf, bu 30 mlynedd ers dyfodiad y We Fyd-Eang. Yn ffodus, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru a’i phartneriaid wedi bod yn archifo gwefannau Cymru ers tro ac felly wedi bod yn cadw’r hanes hwn ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. O ganlyniad, lansiwyd Archif Gwefannau’r DG yn swyddogol diwedd flwyddyn diwethaf. Mae’r safle newydd hwn wedi ei greu mewn ymateb i newidiadau a wnaed i’r ddeddfwriaeth Adnau Cyfreithiol yn dilyn pasio Rheoliadau Llyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol (Gweithiau Di-brint) 2013.  O ganlyniad, mae Adnau Cyfreithiol nawr yn cwmpasu deunydd electroneg ac ar-lein megis gwefannau, blogiau, e-gylchgronau a deunydd ar CD-rom.

 

Pwrpas Archif Gwefannau’r DU yw casglu, cadw a rhoi mynediad parhaus i wefannau allweddol y DU ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Gosododd Rheoliadau 2013 her enfawr i’r Llyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol gan mai un o’r gofynion yw archifo Gofod Gwefannau’r DU yn ei gyfanrwydd. Fel gyda Deddfau Adnau Cyfreithiol blaenorol, sy’n ymdrin yn bennaf â deunydd print, mae adnau cyfreithiol o ddeunydd ar-lein yn berthnasol i eitemau a gyhoeddir yn y DU yn unig.

 

 

Yn ychwanegol, bu cynnydd sylweddol yn ystod yr hyn a gasglwn o ganlyniad i Reoliadau 2013. Mae Archif Gwefannau’r DU er enghraifft yn casglu llawer o filiynau o wefanau a biliynau o “asedau” unigol (tudalennau html, delweddau, pdfs, fideos ac ati).  Ers 2017, mae Archif Gwefannau’r DU wedi casglu tua 500TB o ddata. O leiaf unwaith y flwyddyn, mae’r Llyfrgell Brydeinig yn ymgymryd ag ymgripiad (“crawl”) wedi ei awtomeiddio yn unol â Rheoliadau Adnau Cyfreithiol (Gweithiau Di-brint) 2013 i gasglu cymaint o wefannau’r DU ag y gallwn eu hadnabod. Canlyniad hyn fydd cynnydd sylweddol pellach ym maint enfawr y data rydym yn ei gasglu ar hyn o bryd.

 

Bu Llyfrgell Genedlaethol Cymru a’n partneriaid Llyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol, dan arweiniad y Llyfrgell Brydeinig, yn archifo gwefannau o 2003 hyd 2013, ond model wedi ei seilio ar ganiatâd oedd hwn.  Er mwyn i ni allu archifo gwefan, roedd angen caniatâd perchennog y safle ymlaen llaw.  Oherwydd y Rheoliadau newydd, bellach nid ydym angen caniatâd i archifo safle os yw wedi ei gyhoeddi yn y DU.

 

O ran mynediad, gellir gweld y safle o’r fan hyn.  Fodd bynnag, dan y Rheoliadau Adnau Cyfreithiol (Gweithiau Di-brint) 2013 mae llawer o’r cynnwys sydd wedi ei archifo gyda chyfyngiad mynediad i ystafell ddarllen llyfrgell Adnau Cyfreithiol y DU.  Felly, byddwch yn dod ar draws arwyddion megis ‘gellir edrych arno o fewn adeilad y Llyfrgell yn unig’ ynghyd â sawl disgrifiad o wefannau sydd wedi eu harchifo yn eich cyfeirio chi at un o Lyfrgelloedd Adnau Cyfriethiol y DU ar gyfer cael mynediad.

 

Nod Archif Gwefannau’r DU yw darparu ‘mynediad agored’ i gymaint o’r gwefannau hyn â phosib. Felly rydym yn dal i gysylltu â pherchnogion y gwefannau i ofyn am ganiatâd fel ein bod yn sicrhau mynediad i fersiynau o’u gwefannau sydd wedi eu harchifo. Er enghraifft, mae gennym eisoes gytundeb ers nifer o flynyddoedd gyda Llywodraeth Cymru sy’n caniatáu i ni ddarparu mynediad agored i’w rhestr gwefannau sy’n dal i dyfu.

 

Wrth gwrs, bydd Archif Gwefannau’r DU yn parhau i ehangu a datblygu dros y misoedd a’r blynyddoedd i ddod.   Mae Archif Gwefannau’r DU yn un o nifer o fentrau sydd wedi eu sefydlu er mwyn ymateb yn llwyddiannus i’r Rheoliadau newydd a’r her y mae’r twll du Digidol wedi ei gyflwyno i ni fel Llyfrgellwyr. Nawr bod y safle yn fyw, gobeithiwn gynyddu’r rhyngweithio gyda’n defnyddwyr. Er enghraifft, un nodwedd o’r safle yw Casgliadau Arbennig.  Os hoffech chi weld deunydd wedi ei gynnwys yn un o’n casgliadau arbennig neu os hoffech chi ddarparu adborth cyffredinol ar Archif Gwefannau’r DU yna cysylltwch â ni os gwelwch yn dda.  Byddwn yn falch iawn o glywed oddi wrthych.

 

 

Aled Betts,

Llyfrgellydd Derbyn

Postiwyd - 01-04-2019

Blas ar waith / Casgliadau

Blas ar waith… Cynorthwyydd Cadwraeth dan hyfforddiant

Dros y misoedd nesaf, byddwn yn dilyn amryw o aelodau staff y Llyfrgell wrth eu gwaith i roi syniad i chi o beth sy’n digwydd y tu hwnt i ddesgiau’r Ystafelloedd Ddarllen. Wythnos hon, fe fyddwn yn clywed gan Julian Evans, Cynorthwyydd Cadwraeth dan hyfforddiant…

 

Gwariais i fis Chwefror ym Mhenarlâg yn gwneud fy modiwl rhwymo llyfrau efo Mark Allen, cadwraethwr Archifdy Sir y Fflint. Roedd e’n fis dwys iawn, ond mi ddysgais i lawer am yr hanes tu ôl i rwymiadau gwahanol a hefyd sut mae gwahanol rwymiadau yn gweithio. Dechreuon ni efo rhwymiadau syml fel rhwymiad adran sengl (single section binding) ac wedyn creu amrywiad o rwymiadau eraill fel rhwymiad cês, steil llyfrgell (library style) a steil hyblyg. Mae pob rhwymiad yn ddefnyddiol mewn achosion gwahanol, fel pwysigrwydd y llyfr, cyllideb ac amser.  I grynhoi’r gwahanol rwymiadau yn fras, mae’r rhwymiad cês yn llawer mwy cloi i greu ac mae’n rhatach. Mae’r steil llyfrgell yn canolbwyntio ar gryfder i sicrhau bod y llyfr yn gallu delio efo defnydd o ddydd i ddydd. Yn olaf mae’r rhwymiad hyblyg yn canolbwyntio ar edrych yn ddeniadol. Gweler isod am enghreifftiau o rai o’r rhwymiadau: yn mynd o’r chwith i’r dde mae rhwymiad cês, steil llyfrgell a steil hyblyg.

Dysgais sut i wneud llawer o elfennau yn ymwneud â rhwymo llyfrau, fel gwnïo llyfr mewn ffyrdd gwahanol, creu gwahanol fathau o ddalennau clawr (end-papers), pario lledr, gorchuddio llyfr efo lledr ac offeru aur. Ceir esiamplau o rhai o’r pwythau gwahanol sy’n cael eu defnyddio ar lyfrau isod: 1) Rhwymyn clymog, 2) Gwnïo Ffrengig, 3) Gwnïo “ar hyd” (yr un mwyaf cyffredin),  4) Cordiau ymwthiol, 5) Cordiau dwbl ymwthiol, 6) Cordiau suddedig, 7) Pwyth cadwyn (y ffordd chi’n clymu un cydiad i’r llall).

 

 

Roedd pob un o’r llyfrau wedi cael eu rhwymo gennyf i yn defnyddio nodwydd ac edau. Mae hyn yn cymryd amser ond mae’n gwneud y llyfr llawer cryfach. Fel gwelwch chi yn y llun isod, dyma’r offer yr ydych yn defnyddio i wnïo’r llyfr. Mae’n dal y tapiau/cordiau yn dynn tra eich bod yn gwnïo o’u cwmpas. Gweler isod hefyd am esiampl o sut mae steil llyfrgell yn edrych. Sylwch bod y tri cydiad ar y dechrau a’r diwedd gyda rhwymyn clymog (rhif 1 uchod). Mae’r tri cydiad cyntaf/olaf yn dueddol i dorri os yw’r llyfr yn cael lot o ddefnydd, felly mae gwneud hyn yn cryfhau’r strwythur.

 

 

Gwariais yr wythnos gyntaf yn dysgu am hanes y gwahanol bapurau a llyfrau, a dysgu sut mae Mark yn gofalu am yr amodau amgylcheddol a’r casgliadau.  Yn ystod yr wythnos olaf cefais ymweld ag archifdy Sir Dinbych, a hefyd gwneud bach o waith ar rhai llyfrau o gasgliad Archifdy Fflint. Dyma enghraifft fach o dasg eithaf syml lle’r oedd meingefn y llyfr wedi dod yn rhydd, a’r uniad wedi cael niwed. Roeddwn i wedi codi’r meingefn o’r llyfr a rhoi defnydd newydd i gryfhau’r meingefn cyn rhoi lliain newydd i gysylltu’r ddau fwrdd nôl i’r meingefn i gryfhau’r uniadau.

 

Julian Evans
Cynorthwyydd Cadwraeth dan hyfforddiant

Tagiau:

Postiwyd - 29-03-2019

Casgliadau / Collections / Stori Cymru

Llythyr Pennal: Rôl bwysig Cymru yng ngwleidyddiaeth Ewrop

Dyma gofnod gwâdd fel rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.


Llythyr Pennal yw un o’r dogfennau mwyaf trawiadol a gynhyrchwyd yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol. Rho ddarlun o Gymru hyderus oedd yn chwarae rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth Ewropeaidd dechrau’r bymthegfed ganrif.

Erbyn mis Mawrth 1406, pan ysgrifennwyd y llythyr, roedd Glyndŵr wedi profi llwyddiannau aruthrol. Wedi dechreuadau siomedig ym 1400 ysgubodd y gwrthryfel trwy’r holl wlad gan ennill buddugoliaethau milwrol, cipio nifer o brif gestyll Edward I a denu cefnogaeth gan frenin Ffrainc. Coronwyd Glyndŵr yn dywysog Cymru ac fe gynhaliodd senedd gyda chynrychiolwyr o bob cwr o’r wlad. Roedd wedi llwyddo i greu tywysogaeth Gymreig oedd yn rhydd o reolaeth brenin Lloegr.

Ond roedd y rhod bellach wedi dechrau troi yn erbyn y gwrthryfel. Yn y misoedd cyn ysgrifennu’r llythyr profodd Glyndŵr golledion milwrol, lladdwyd ei frawd, cipiwyd ei fab a dechreuodd rhai rhannau o’r wlad simsanu yn eu cefnogaeth iddo. Rhaid oedd felly adennill y momentwm trwy sicrhau cefnogaeth bellach gan Ffrainc.

Digwyddai’r gwrthryfel yng nghanol digwyddiadau o bwys mawr yn hanes Ewrop. Rhannwyd brenhinoedd Ewrop gan y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr, a rhwygwyd yr Eglwys gan y Sgism Pabol pan etholwyd dau bab mewn gwrthwynebiad i’w gilydd. Cefnogai Ffrainc bab Avignon tra cefnogwyd pab Rhufain gan Loegr. Bwriad y llythyr oedd cadarnhau cynghreiriaeth Cymru a Ffrainc drwy newid teyrngarwch Cymru o bab Rhufain tuag at bab Avignon. Roedd y llythyr felly yn gwneud Cymru yn chwaraewr annibynnol yng ngemau gwleidyddol Ewrop ac yn gosod y genedl yng nghanol digwyddiadau mwyaf y dydd.

Beth welwn hefyd yn y llythyr yw Glyndŵr, fel mewn sawl agwedd arall o’r gwrthryfel, yn dilyn polisi oedd yr un pryd yn draddodiadol ac yn radical.

Roedd cynghreirio â Ffrainc yn gwneud synnwyr gwleidyddol, ond roedd Glyndŵr hefyd yn dilyn ôl troed eraill o brif reolwyr Cymru. Yn y 1160au bodolai gynghreiriaeth rhwng Owain Gwynedd a Louis VII ac ym 1212 gwelir yr un perthynas rhwng Llywelyn Fawr a Philip Augustus. Rai degawdau yn unig cyn Gwrthryfel Glyndŵr cefnogodd brenin Ffrainc ymgais Owain Lawgoch, disgynnydd o dywysogion Gwynedd, i ddod yn dywysog Cymru.

Yr hyn oedd yn newydd am y llythyr oedd y weledigaeth gynhwysfawr a geir ynddi. Wrth gefnogi pab Avignon amlinellodd Glyndŵr ei gynlluniau ar gyfer y wlad:

  • Eglwys Gymreig oedd yn rhydd o awdurdod Caergaint, o dan archesgob Tyddewi;
  • dwy brifysgol, un i’r gogledd a’r llall i’r de, i hyfforddi clerigwyr y dyfodol;
  • clerigwyr i allu siarad Cymraeg, yn lle’r Saeson di-Gymraeg a benodwyd yn aml i swyddi uchaf yr Eglwys;
  • arian yr Eglwys yng Nghymru i aros yng Nghymru yn lle, fel digwyddai’n aml, mynd dros y ffin i Loegr.

Ni gyflawnwyd y weledigaeth yn nyddiau Glyndŵr, ond bellach mae’r Gymru fodern – gyda’i senedd, prifysgolion, sefydliadau cenedlaethol a phwyslais ar bwysigrwydd y Gymraeg – yn ymdebygu i’r weledigaeth a amlinellai Glyndŵr yn Llythyr Pennal.

Dr Rhun Emlyn

Hanesydd yr Oesoedd Canol

Prifysgol Aberystwyth

Postiwyd - 27-03-2019

Casgliadau / Sgrin a Sain

Datgloi Ein Treftadaeth Sain Cyfle Gwirfoddoli yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

Y Prosiect

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn un o’r 10 Hwb ar draws y DU sy’n cymryd rhan yn y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain, a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol ac a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig.

Bydd y Llyfrgell Brydeinig a’r 10 Hwb yn digido hanner miliwn o recordiadau sain prin ac mewn perygl, ac yn sicrhau bod 100,000 ohonynt  ar gael ar-lein. O fis Medi 2018 tan fis Medi 2021 bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn digido, catalogio ac asesu hawliau ar gyfer 5,000 o recordiadau sain o Gymru. Byddant yn cynnwys nifer o bynciau megis hanes llafar, darlithoedd, tafodiaith a cherddoriaeth Gymraeg pop a gwerin. Y nod yw trawsnewid mynediad at gasgliadau sain yng Nghymru gan eu rhoi ar-lein ac ar safle’r Llyfrgell. Er mwyn cyflawni hyn, byddwn yn gweithio gyda rhai o’n partneriaid yn Aberystwyth, Bangor, Caerdydd, Abertawe a Thredegar.

Cyfleoedd 

Rydym yn chwilio am wirfoddolwyr neu fyfyrwyr sydd am gael profiad gwaith i gefnogi’r prosiect. Mae gennym amrywiaeth o weithgareddau ar gael o greu rhestrau, helpu i baratoi gwaith digido a gwaith ymchwil. Darperir hyfforddiant. Os oes gennych ddiddordeb mewn dysgu mwy am hanes Cymru a recordiadau sain, yn awyddus i ddysgu a datblygu sgiliau newydd beth am ymuno â’r tîm cynnes a chyfeillgar.Os hoffech drafod y prosiect, cysylltwch ag Alison ar uosh@llyfrgell.cymru

 

Postiwyd - 24-03-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Difa Twbercwlosis yng Nghymru: 1912 – 1948

Ar 24 Mawrth eleni cynhelir diwrnod rhyngwladol Twbercwlosis. Dydd i godi ymwybyddiaeth am effaith dinistriol yr aflwydd ar iechyd, cymdeithas ac economi. Dyma hanes sefydlu ymgyrch i ddifa’r darfodedigaeth yng Nghymru sef Cymdeithas Goffa Genedlaethol Gymreig Brenin Edward VII (King Edward VII Welsh National Memorial Association) WNMA.

 

 

Roedd Twbercwlosis (TB) yn broblem mawr yng Nghymru yn 1900. Yn 1910 roedd saith o’r pymtheg sir a effeithiwyd waethaf trwy Gymru a Lloegr yng Nghymru ac roedd y pum sir gyda chyfraddau marwolaeth uchaf yng Nghymru. Roedd wir angen cynllun i ddelio gyda’r afiechyd a chyda gweledigaeth un dyn David Davies, AS (1880-1944) daeth y WNMA i fodolaeth.

 

Yn Amwythig ar 30 Medi 1910 bu cyfarfod i benderfynu sut i goffau Brenin Edward VII a chytunwyd i gychwyn ymgyrch i ddileu TB yng Nghymru a Sir Fynwy. Casglwyd £300,000 gan y cyhoedd – rhoddwyd hanner y swm gan David Davies.  Cyfeiriodd y Brenin Edward VII at yr angen i atal TB rai blynyddoedd ynghynt: ‘If preventable, why not prevented?’ Davies oedd llywydd cyntaf y WNMA â ymgorfforwyd ar 17 Mai 1912.  Roedd pedwar prif nod gan yr Ymgyrch:

 

  • Ariannu fferyllfeydd ledled Cymru
  • Cynnal sefydliadau preswyl gan gynnwys sanatoria yn Ysbyty Sully, Caerdydd a Chraig-y-Nos yn Sir Frycheiniog
  • Creu adran addysgiadol i gynhyrchu deunydd addysgol a chynnal darlithoedd gwrth-dwbercwlosis
  • Ariannu adran ymchwil yn Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru, gan gynnwys Cadeirydd Twbercwlosis David Davies.

 

Sefydlwyd swyddfa yn y Drenewydd a ffurfiwyd pwyllgor ymgynghorol o 6 arbenigwr meddygol i weithio ym meysydd addysg, darganfod y clefyd, triniaeth, gofal wedi’r driniaeth, ac ymchwil. Darparodd David Lloyd George, oedd yn Ganghellor y Drysorlys ar y pryd, gyllid ar gyfer sanatoria er lles y boblogaeth gyfan trwy Ddeddf Yswiriant Gwladol 1911.  Erbyn dyfodiad y Ddeddf Iechyd (Twberculosis) yn 1921 trosglwyddodd pob awdurdod lleol Cymru eu cyllid i’r WNMA. Bellach, roedd un corff cenedlaethol gyda chyfrifoldeb llwyr dros drin a rheoli twbercwlosis yng Nghymru.

 

Roedd yr ymgyrch addysgiadol yn hyfforddi unigolion sut i osgoi dal TB.  Rhwng Hydref 1911 a Mawrth 1913, caed 80 arddangosfa teithiol, prynwyd carafán i deithio i addysgu 11,500 o blant ysgolion gwledig Cymru a chaed darlithoedd ar ‘Gyfreithiau Iechyd ac Atal Twbercwlosis’. Trafodwyd cwsg, awyr iach yn y nos, golau yn y cartref, bwyd iachus, glanweithdra dannedd, dillad, corff a gwallt, a pherthynas llefrith a phoer gyda lledaeniad TB.

 

 

Adeiladodd yr Ymgyrch 2 Iechydfa newydd a phrynwyd ysbytai a phlasdai (megis Craig-y Nos, Abertawe). Dros yr ugain mlynedd nesaf crëwyd rhwydwaith o fferyllfeydd ac ysbytai:

 

  • 5 Sanitoria (Porthaethwy, Dinbych, Talgarth, Llanybydder a Llandrindod)
  • 12 Ysbyty (cyfanswm 1,600 o welyau)
  • 14 Fferyllfa
  • 85 Gorsafoedd Ymweld
  • 22 Gorsaf Pelydr-x.

 

Erbyn dechrau’r 1930au gwelwyd 11,000 o achosion newydd y flwyddyn. Bu nyrsys ac ymwelwyr iechyd yn ymweld â 40,000 o gartrefi’n flynyddol. Roedd Cymdeithas Goffa Genedlaethol y Brenin Edward VII wedi datblygu i fod yn un o’r cynlluniau mwyaf cynhwysfawr erioed i ddelio â thwbercwlosis. Gwelwyd ffrwyth yr ymgyrch yn gynnar gyda gostyngiadau cyson yn y cyfraddau marwolaeth o’r diciâu. Dywed yr awdur Glynne R. Jones:

 

‘There are few families in Wales without reason for gratitude to the WNMA, which had grown to be the foremost anti-tuberculosis organisation in the British Empire, if not the world – a fitting memorial to a king, which has ensured the WNMA a place of honour in Welsh History.’

 

Mae gan LlGC gasgliad cyflawn o adroddiadau blynyddol a chofnodion y WNMA sy’n rhan bwysig o’r Casgliad Meddygol. Bydd prosiect ‘Meddygaeth ac Iechyd yng Nghymru cyn y GIG’ yn digido casgliad y WNMA a’i arddangos ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn.

 

Am wybodaeth bellach, cysylltwch â Branwen Rhys.

branwen.rhys(at)llgc.org.uk
01970 632996

Twitter   @PrintaMwyLLGC    #HanesMeddygCym  @NLWPrintandMore    #MedHistWales

 

 

Postiwyd - 20-03-2019

Casgliadau

Iaith y Nefoedd

Cyhoeddwyd ar y newyddion yn ddiweddar fod rhywun wedi siarad Cymraeg ar bennod o’r gyfres deledu Star Trek. Nid dyma’r tro cyntaf i’r Gymraeg gael ei chlywed ymhlith y sêr gan fod rhywun wedi canu alaw Gymreig ‘Yr hufen melyn’ ar bennod o Star Trek: The Animated Series unwaith.

Ymadrodd enwog iawn a gysylltir â Star Trek yw “Beam me up, Scotty!”. Montgomery Scott (neu “Scotty”) oedd y peiriannydd ar long ofod yr Enterprise ac un o’i gampau oedd trosglwyddo aelod o’r criw i leoliad newydd mewn pelydr neu “beam”. “Beam me up, Scotty!” oedd yr alwad am ei help ac ef oedd yr un a ganodd yr alaw.

Clywais am gysylltiad ‘Yr hufen melyn’ â Star Trek gan y delynores Llio Rhydderch sy’n paratoi nodiadau ar gyfer ei CD newydd, a chlywsai hithau’r ffaith gan Dylan Meirion o Fangor. Aethom ar drywydd hanes yr alaw, a diolch i’w harbenigedd cerddorol a ffynonellau cyfoethog y Llyfrgell, daeth rhagor o wybodaeth i’r golwg, gan gynnwys gwybodaeth am y fersiwn a ganodd Scotty.

Ymddangosodd yr alaw mewn gwahanol ffurfiau ac o dan wahanol enwau e.e. Yr hufen melyn, Hufen y cwrw melyn, Cream of the brown ale.

 

 

Cerddor dall o’r enw Richard Roberts (1769-1855) a’i cyhoeddodd gyntaf a hynny ar ffurf alaw telyn yn ei gyfrol Cambrian harmony yn 1829. Yn ôl Llio Rhydderch, mae’n bosib mai gan ei athro, Wil Penmorfa, y clywodd Roberts yr alaw gyntaf. Fe gydiodd yr alaw a chael ei chyhoeddi mewn sawl man, e.e. Welsh harper, cyf. 1 (1839), Y tant aur (1916) a Caniadau’r allt (1927):

Ond pa un o’r holl fersiynau amrywiol a ganwyd gan Scotty, tybed?

Ym marn Llio Rhydderch, mae fersiwn Scotty yn debyg i’r fersiwn a gofnodir gan Alfred Perceval Graves yn y gyfrol Sixteen Welsh melodies (1909).

Fersiwn Y tant aur fydd yn cael ei berfformio gan Llio Rhydderch ar ei CD newydd ac edrychaf ymlaen yn fawr iawn at ei glywed. Heb gynheiliaid y traddodiad gwerin ac heb archifau cerddorol, beth fyddai gan Scotty i’w ganu?

Mae’n amser mynd: “Beam me up, Scotty!”

Heini Davies, Llyfrgellydd Cynorthwyol

Postiwyd - 15-03-2019

Stori Cymru

Bywyd a gwaith Cranogwen: O forwr i fardd, a llawer mwy …

Dathlu Cyfraniadau Menywod

Mae mis Mawrth wedi datblygu i fod yn gyfnod allweddol wrth ddathlu cyfraniadau menywod ddoe a heddiw. Er bod Diwrnod Rhyngwladol y Menywod wedi gwibio heibio eleni eto, mae mis Mawrth yn parhau i ddal statws swyddogol Mis Hanes y Menywod.

O ystyried hynny, nid yw’n syndod mai dynes go arbennig sy’n mynnu sylw yn ein cofnod nesaf fel rhan o ymgyrch Stori Cymru, sef Cranogwen. Fodd bynnag, byddwn ni’n parhau i asesu straeon merched Cymru drwy gydol y gyfres, fel y dylid gwneud wrth gwrs ar draws y flwyddyn!

 

Menyw cyn ei hamser

Roedd Sarah Jane Rees (g. 1839), a chaiff eu hadnabod yn ôl ei henw barddol Cranogwen, yn arloeswraig mewn amryw o feysydd. Yn ferch dal, drawiadol a hyderus, llwyddodd i drechu rhai o gyfyngiadau enwocaf oes Fictoria a dilynodd yrfa amrywiol a llawn.

Nid yw’n syndod bod yr hanesydd, yr Athro Deirdre Beddoe, wedi cyfeirio at Cranogwen fel ‘the most outstanding Welsh women of the nineteenth century’.

 

Meistres y Moroedd

Daeth Cranogwen i’r amlwg yn y lle cyntaf fel morwr.

Magwyd ym mhentref arfordirol Llangrannog, ac wedi iddi brofi cyffro’r bywyd morol drwy lygaid ei thad a oedd hefyd yn gapten llong, penderfynodd mai gyrfa tua’r dec oedd ei thynged!

Er mawr siom i’w rheini, dechreuodd weithio yn y maes morwrol, a hynny ar longau cargo rhwng Cymru a Ffrainc am ddwy flynedd, cyn dychwelyd i Lundain a Lerpwl i astudio.

Aeth Cranogwen ymlaen i ennill cymhwyster meistr yn y maes, a oedd yn caniatáu iddi reoli llongau ledled y byd.

Fodd bynnag, yn 1860 pan oedd yn 21 oed, dychwelodd adre; ac fel merch ifanc addysgedig fe’i penodwyd i rôl pennaeth yr ysgol leol.

 

Cranogwen y bardd

Yr oedd Cranogwen yn medru trin a thrafod yr iaith Gymraeg yr un mor feistrolgar â llyw’r llong!

Hi oedd y merched cyntaf erioed i ennill gwobr farddoniaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Yn dilyn ei llwyddiant yng ng?yl Aberystwyth 1865 daeth yn enw cyfarwydd dros nos. Lluniodd ei gwaith buddugol o dan yr enw Cranogwen. Roedd ei cherdd ‘Y Fodrwy Briodasol’ yn ymateb digrif a chrafog i dynged y ferch briod o fewn cymdeithas.

 

O fewn pum mlynedd yn unig yr oedd Cranogwen yn fardd cyhoeddedig ac ymddangosodd ei chasgliad poblogaidd ‘Caniadau Cranogwen’ yn 1870.

 

Cylchgrawn Cymraeg i Ferched Cymreig

Caiff Cranogwen ei chofio fel y merched cyntaf i roi cynnig ar lawer o dasgau gwahanol yn y maes llenyddol yng Nghymru.

Ymhlith ei phrif gyflawniadau oedd llwyddiant ‘Y Frythones’; dim ond yr ail gylchgrawn Cymraeg ar gyfer merched, a’r cyntaf i’w olygu gan fenyw.

 

Gweledigaeth Cranogwen fel golygydd a yrrodd natur y cylchgrawn rhwng 1879 a 1889. Roedd yn cynnwys llawer o nodweddion diddorol gan gynnwys straeon byrion a cherddi, ymgyrchoedd, tudalennau problemau a cholofnau ymgynghorol. Fel rheol, byddai pob rhifyn hefyd yn cynnwys erthygl yn canolbwyntio ar fywyd a gwaith menyw uchel ei pharch, a gosodwyd fel esiampl i’r darllenydd.

 

Defnyddiwyd tudalennau’r ‘Frythones’ i hyrwyddo gwaith awduron benywaidd eraill a rhoddodd Cranogwen lwyfan i lawer o awduron i ddatblygu a mynegi eu lleisiau.

 

Ymgyrchydd a Phregethwr Ymroddedig

Yn wir, roedd talentau Cranogwen yn ddi-ddiwedd! Roedd yn siaradwr cyhoeddus effeithiol a theithiodd i America ddwywaith er mwyn annerch cynulleidfaoedd a darlithio ar bynciau amrywiol.

Bu’n ymgyrchydd allweddol ym maes Dirwest. Yn ei thyb, roedd alcohol yn ddinistriol iawn i’r uned deuluol. Yn 1901 sefydlodd Undeb Dirwestol Menywod De Cymru, a oedd wedi lledaenu i gynnwys dros 140 o ganghennau erbyn 1916.

 

Elen Haf Jones
Ysgrifennwyd fel rhan o brosiect Europeana ‘The Rise of Literacy’

Tagiau: , , ,

Postiwyd - 11-03-2019

Casgliadau

Charles Darwin, cylchoedd y tylwyth teg a blu-tack

Mae Wythnos Gwyddoniaeth yn rhedeg o’r 8fed i’r 17eg o Fawrth 2019. Fel cyfraniad, dyma dri llythyr gan Charles Darwin, y naturiaethwr, daearegwr a’r biolegydd, a gyhoeddodd ar y cyd gydag Alfred Russel Wallace eu damcaniaethau ar esblygiad drwy ddetholiad naturiol yn y Linneaen Society yn 1858. Yn anffodus, tra bod dau o’r tri llythyr yn trafod gwaith ymchwil Darwin, nid yw’r un yn perthyn i’r Syniad Mawr:

 

Mae’r cyntaf yn dudalen olaf llythyr gan ysgrifennydd, wedi’i arwyddo gan Darwin, sy’n cynnwys amserau trên a threfniadau ar gyfer cwrdd â’r derbynnydd di-enw. (NLW, Dolaucothi L 5984).

Yn ail, ceir llythyr dyddiedig 10 Gorffennaf 1875 a ysgrifenwyd at dderbynnydd di-enw, eto wedi’i arwyddo’n unig gan Darwin, yn meddwl am haint, ac yn gofyn os yw cylchoedd y tylwyth teg yn dechrau o bwynt canolog ac yn lledaenu tuag allan, neu os ydynt yn cychwyn fel cylchoedd. Yn ogystal, holir os yw’n hysbys ar beth mae’r myseliwm yn bodoli. (NLW, SA/CR/219). Mae’r llythyr yma yn amlwg, a’r eraill o bosib, yn rhan o gasgliad llofnod. Mae rhai o’r llythyrau eraill yn y casgliad, gan gynnwys un gan Charles Dickens, wedi’i fframio, gyda’r fframiau yn dangos ôl blu-tack. Cyn i’r llythyrau cael eu derbyn i’r Llyfrgell, wrth gwrs!

Mae’r llythyr olaf wedi’i dyddio 22 Hydref 1880 at Thomas Henry Thomas (‘Arlunydd Penygarn’, 1839-1915), artist ac aelod gweithgar o Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd. Ynddo, mae Darwin yn diolch i Thomas ac i’r Athro Schaefhausen am y ffotograffau diddorol a bod Thomas wedi bod yn lwcus i ddarganfod olion traed mor dda. (NLW MS 3127C, rhif 12).

Mae’r tri llythyr wedi’u cynnwys ym Mhrosiect Gohebiaeth Darwin Prifysgol Caergrawnt.

Mae gan y Llyfrgell hefyd sawl llythyr gan Alfred Russel Wallace yn y casgliad. Rhywbeth am flog arall rhywdro efallai.

 

Stephen Benham
Archifydd Cynorthwyol

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog