Tag Archives: Blaenau Gwent

Y Fari Lwyd yn yr Archif

Casgliadau - Postiwyd 05-12-2022

  ‘Listen.

Mari Lwyd.

White as moonlight.

Rattle-bagged and broken backed.

Steed of winter who the pale men carry.
Who are those that squire you?

Slow and ceaseless, yard by yard, house by house, and door by door.’

(Torchwood, pennod 57, 21 Rhagfyr 2021)

 

Dechreuodd hyn fel sgwrs siawns yn y coridor; cefais fy ysbrydoli gan y Fari Lwyd oherwydd gorymdaith Aberystwyth ac oherwydd bod gennyf ddiddordeb mewn cymysgu chwedlau a chrefydd.

 

 

Dwy Mari Lwyd ar y Prom, Aberystwyth, Ionawr 2022. Llun: Rasma Bertz

 

Bydd yn rhaid i fy niddordeb mewn darganfod a ddaeth y Fari Lwyd o gyfnod pan oedd dau Bab yn dathlu Gŵyl yr Asyn canoloesol – a adeiladwyd ar sylfaen Mair Fendigaid; rôl bwysig yr asyn yn arwain at, ac yn bresennol ar, enedigaeth Crist; y ffoedigaeth i’r Aifft ac yn ddiweddarach, fel cludiant ar gyfer Iesu i Jerwsalem ar Sul y Blodau, aros am ddiwrnod arall.

Ac yn yr un modd, y cadarnhad o darddiad y Fari (yng ngeiriau’r arlunydd Robert Alwyn Hughes) fel ‘a figure of ritual significance for a pagan fertility [tradition] …celebrating the Celtic Goddess Rhiannon.’

Yn lle hynny, daeth baled gan Vernon Watkins yn ffocws i mi oherwydd ar ôl ei darllen, roedd yn sownd yn fy meddwl am ddyddiau. Ni ellir anwybyddu’r math hwnnw o argraff. Ond yn gyntaf: beth yw’r Fari Lwyd?

Mae hi’n ymddengys fel croes rhwng Gwasael a defod ‘Mummers’ – penglog ceffyl bygythiol, wedi’i addurno a’i gario’n wreiddiol gan chwe dyn (a enwyd fel dawnswyr Morys gydag un ffidlwr) o Noswyl Nadolig i Hen Galan, y Flwyddyn Newydd Cymreig ar 13 Ionawr yn ôl y calendr Julian.

Os yw’r Fari’n curo ar eich drws, mae rhaid cadwch eich ffraethineb a chanu penillion yn ôl i atal y gaseg rhag mynd i mewn. Yn anochel mae’r gwesteiwr yn colli, ac unwaith y tu mewn, darperir bwyd a diod.

 

 

Mary Pearce, Fernlea, Cerdyn Nadolig 1977

 

Yr eitem gyntaf i mi ddod o hyd iddi yn yr archifau oedd cyfansoddiad 1930 ar gyfer tympanau o’r enw ‘The Prelude to the Ballad of the Mari Llwyd [sic]’ gan Daniel Jones. Ceir dau gyfeiriad arall at yr un teitl, a hyd nes y trefnir y dyddiadau cyhoeddi amrywiol, mae’n hawdd tybio cafodd y darn hwn ei ysgrifennu i gyd-fynd ag addasiad teledu 1958 o gerdd Vernon Watkins o 1941 ‘The Ballad of the Mari Lwyd’ gan Douglas Cleverdon.

Fel tympanydd fy hun, roedd yn rhaid i mi edrych ar y ddalen gerddoriaeth. Ceir atodiad sy’n datgelu mai ‘music for approaching and retreating footsteps’, ond erys y dirgelwch ynghylch pam y cafodd ei ysgrifennu ac a fu erioed fwy na rhagarweiniad!

Am Vernon Watkins, mae llawer mwy ar gael: drafftiau gwreiddiol y faled (NLW MS 21263E) a dwy fersiwn o’r sgript deledu (NLW MS 22841), un gyda blaenlythrennau ar gyfer pob actor yn adrodd y penillion. Mae nodiadau yn nodi’r Byw fel William Squire, Rachel Thomas, Haydn Jones, Jeffrey Segal a William Eedle, tra bod y Meirw wedi’i leisio gan Aubrey Richards a Basil Jones.

Roedd Watkins, a ddisgrifiwyd gan ei ffrind agos Dylan Thomas fel ‘the most profound…Welshman writing poems in English’ yn torri codau yn yr Ail Ryfel Byd. Roedd wedi ei leoli ym Mharc Bletchley pan ysgrifennodd y faled hon, ffaith sydd o bosibl yn egluro ei ddelweddaeth ddaearyddol fywiog – hiraeth efallai; hefyd, y ffordd y mae Watkins yn troi persbectif tu mewn allan.

Gan adleisio’r defnydd o’r Fari Lwyd fel archdeip i’r Fendigaid Fair, defnyddir delweddaeth dywyllach ar gyfer y sanctaidd, tra bod golau yn cynrychioli elfennau o gymdeithas yr ydym fel arfer yn eu hystyried yn llai parchus h.y. yr alltudion, pechaduriaid a chableddus.

Ysgrifennodd Watkins fod ‘the singers came every year to my father’s house; and listening to them at midnight, I found myself imagining a horse’s skull decked with ribbons, followed and surrounded by all kinds of drunken claims and holy deceptions.’

I mi, mae hyn yn mynd yn ôl fwy at y Samhain Celtaidd, ond mae ‘the last breath of the year is their threshold, the moment of supreme forgiveness, confusion and understanding, the profane and sacred moment impossible to realize while the clock hands divide the Living from the Dead’ yn pwysleisio pa mor atgofus yw’r traddodiad Cymreig hwn.

 

 

Robert Alwyn Hughes, Braslun 46 allan o “Y Fari Lwyd, Cysgod y farch, Shadow of the Horse” (2004)

 

Mewn dogfen wedi’i llofnodi, ychwanegodd Watkins linellau i’w siarad gan ffigurau anweledig fel rhagarweiniad i’r prolog yn y fersiwn wedi’i dramateiddio. Mae’r stroffe/gwrthstroff hwn yn dechrau: ‘Come to me, Mother of God: in an hour the Old Year ends’ ac yn gorffen: ‘The beggar is holy within this hour, the inner and culprit divine, even as I bolt the door on those hands, the handcuffs fall upon mine.’

Mae Watkins yn plethu edefyn o ymwybyddiaeth gymdeithasol drwy gydol ei faled, yn union fel y mae’n defnyddio galwad ac ymateb – fel y cyfnewid o bennillion ar garreg y drws – i gyferbynnu’r grefyddol â phryderon seciwlar:

‘And the chattering speech of skull and spade

beckon the banished poor.

[Cytgan] Sinner and saint, sinner and saint

A horse’s head in the frost.

Conscience counts the cost.’

Ymatal sinistr: ‘Midnight. Midnight. Midnight. Midnight. Hark at the hands of the Clock’ i newid yr adnodau rhwng lleoliadau daearol a gweithgareddau gyda delweddaeth Feiblaidd – mae pennill 23: ‘Starving we come from Gruffydd Bryn’ hefyd yn sôn am gwrw Felinfoel yn erbyn pennill 27: ‘for she knows all from the birth of the Flood’.

Cawn ein tywys i arfordir chwerw Harlech gydag ateb y Byw:

‘White horses need white horse’s food:

We cannot feed a ghost.

Cast your Lwyd to the white spray’s crest

That pounds and rides the air.

Why should we break our lucky feast

For the braying of a mare?’

Ac i Hebron, Dolgellau, Cydweli – ‘we bring from Cader Idris, and those ancient valleys, Mari of your sorrows, Queen of the starry fillies…’ – troslun parhaus o’r gysegredig a’r halogedig.

Unwaith y bydd y darllenydd yn ymwybodol o’r gwahaniaeth rhwng y byw a’r marw, daw’r alwad a’r ymateb hyd yn oed yn gliriach: deuawd ysbrydion Mari yn proffesu bod yn sanctaidd, a’r trigolion byw yn datgan ei bod yn feddw a maleisus.

Mari Lwyd, Lwyd Mari:

A sacred thing

Betrayed are the living, betrayed the dead

All are confused by a horse’s head.’

Allan o’r holl eitemau yn y catalog – gan gynnwys llyfrau caneuon, trefniannau o garolau’r Fendigaid Fair, a chasgliadau o ganeuon ac alawon dawns, baled Vernon Watkins a gafodd yr effaith fwyaf arnaf yn bersonol, yn enwedig wrth bwysleisio’r frwydr am ddychwelyd y Goleuni yn yr adeg yma o’r flwyddyn.

 

Rasma Bertz

Gwirfoddolwr LlGC

 

 

 

Adfywiad Enwau Lleoedd Cymreig?

#CaruMapiau / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil - Postiwyd 25-11-2022

Isadeiledd Digidol Democrataidd ar gyfer Enwau Lleoedd Cymru

 

Cyhoeddodd Parc Cenedlaethol Eryri yn ddiweddar na fyddent bellach yn defnyddio’r enwau Saesneg ar gyfer Yr Wyddfa neu Eryri fel rhan o bolisi ehangach o fabwysiadu a diogelu enwau lleoedd Cymraeg ar draws y parc.

 

Mae’r symudiad hwn wedi’i groesawu’n gyffredinol, yn enwedig yma yng Nghymru, a bydd ymgyrchwyr yn gobeithio y bydd y symudiad beiddgar hwn yn grymuso eraill i wneud yr un peth. Mae sôn eisoes o dîm pêl-droed Cymru yn mabwysiadu’r defnydd o ‘Cymru’ yn y ddwy iaith ar ôl Cwpan y Byd.

 

Mae symudiadau o’r fath nid yn unig yn helpu i ddiogelu’r Gymraeg ond hefyd i’w dathlu, ac i annog ymwelwyr i ymgysylltu â hi.

 

Mae penderfyniad Parc Cenedlaethol Eryri hefyd yn codi rhai cwestiynau diddorol. A fydd gweddill y sector twristiaeth yn dilyn eu hesiampl? Neu a fyddan nhw’n parhau i ddefnyddio’r enw Saesneg? A beth am addysg, y cyfryngau a’r llywodraeth? Gad i ni weld.

 

Fel ceidwaid gwybodaeth, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn naturiol wedi buddsoddi mewn archifo cofnodion swyddogol, ond o ran enwau lleoedd Cymraeg, nid yw’r cofnodion swyddogol hyn bob amser yn adlewyrchu diwylliant ac arferion poblogaidd ac yn sicr maent yn araf i ymateb i newidiadau yn nisgwyliadau’r cyhoedd.

 

O ran mapio, dim ond y fersiynau Saesneg o enwau lleoedd Cymraeg y mae llawer o fapiau swyddogol yn eu defnyddio. Er enghraifft, er gwaethaf ymdrech sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf, mae’r Arolwg Ordnans yn dal i fod yn brin o lawer o ddata am y Gymraeg. Mewn ymdrech i gefnogi’r galw cynyddol am fapio a data Cymraeg mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn gweithio ar ddatblygu data agored a datrysiadau mapio ar gyfer enwau lleoedd Cymraeg. Gyda chyllid gan Lywodraeth Cymru ac mewn partneriaeth â Mapio Cymru a Menter Iaith Môn rydym yn gweithio efo setiau data torfol a lywodraethir gan y gymuned, sef Wikidata a Open Street Map, i helpu i ddatblygu datrysiadau mapio Cymraeg. Rydym wedi defnyddio ein harbenigedd technegol i helpu i alinio’r ddwy ffynhonnell ddata enwau lleoedd Cymraeg, ac wedi gweithio gyda data agored Llywodraeth Cymru a Chomisiynydd y Gymraeg i gynyddu cyfoeth ac amrywiaeth y data.

 

 

Ac mae’r setiau data hyn yn caniatáu i’r gymuned benderfynu ar ffurf enwau lleoedd. Ar Wicipedia a Wikidata mae enwau yn cael eu newid neu eu mabwysiadu gan broses ddemocrataidd agored – eisoes mae trafodaeth fywiog ar Wicipedia Saesneg am newid teitl yr erthygl ar Yr Wyddfa. Ond mae’r setiau data hefyd yn cynnig hyblygrwydd, gall enw gael llawer o amrywiadau, gan gynnwys enwau ‘swyddogol’ lluosog, a gellir nodi enwau gwahanol ar gyfer cyfnodau amser gwahanol. Yna mae defnyddwyr y data yn cael dewis pa fersiwn y maent am ei gyflwyno ar eu map. Yn ddiweddar mae’r BBC a Llywodraeth Cymru wedi defnyddio’r data agored hwn i wasanaethu mapiau iaith Gymraeg i’r cyhoedd

 

 

Rydym hefyd wedi defnyddio’r data agored cyfoethog hwn i sicrhau bod gan Wicipedia Cymraeg erthyglau sylfaenol am (bron) holl drefi a phentrefi Cymru. Yn ddiweddar fe wnaethom greu dros 800 o’r rhain ac rydym yn gweithio gyda gwirfoddolwyr i gyfoethogi cynnwys Cymraeg am ein lleoedd. Mae un o’n gwirfoddolwyr wedi creu dwsinau o erthyglau am strydoedd ac adeiladau hanesyddol Wrecsam ac rydym yn cynllunio digwyddiad golygu mewn partneriaeth â Chymdeithas Enwau Lleoedd Cymru i wella cynnwys Wicipedia ymhellach am enwau lleoedd Cymru, eu hanes a’u hystyr. Os oes gennych ddiddordeb mewn cymryd rhan, gallwch ddarganfod mwy yma.

 

 

Byddwn hefyd yn gweithio gyda Menter Iaith Môn i ddysgu plant ysgol sut i ychwanegu gwybodaeth am eu cymuned at Wicipedia yn Gymraeg, ac i gasglu clipiau sain o blant yn ynganu eu henwau lleoedd lleol. Bydd y rhain hefyd ar gael am ddim i bawb ar Wiki.

 

Mae’r prosiect hwn yn ein galluogi i wneud mwy nag archifo a rhoi mynediad i gofnodion. Mae’n  ymwneud ag ymgysylltu â’r cyhoedd a chefnogi datblygiad seilwaith digidol ar gyfer enwau lleoedd Cymraeg. Bydd hyn hefyd yn ein galluogi i feddwl am sut allwn ni gyflwyno ein casgliadau yng nghyd-destun lle ac amser. Allbwn arall o’n gwaith eleni fydd map prototeip ar gyfer gweld ein casgliadau yn y Gymraeg a’r Saesneg, a fydd yn gam cadarnhaol tuag at ddatblygu datrysiad chwilio a darganfod gwirioneddol ddwyieithog, gyda’r hyblygrwydd i addasu’n gyflym i newidiadau positif megis yr ailenwi diweddar o’r Wyddfa.

 

Jason Evans

Rheolwr Data Agored

 

Tagiau: , , ,

Y Llyfrgell Genedlaethol a Chwpan y Byd

Casgliadau / Collections - Postiwyd 17-11-2022

Gyda Chwpan y Byd yn Qatar ar y gorwel, mae’n werth cofio bod gan y Llyfrgell Genedlaethol nifer o eitemau sy’n gysylltiedig â Chwpan y Byd a phêl-droed y gall y cyhoedd eu darllen, eu gweld a’u mwynhau yn y Llyfrgell.

Cwpan y Byd Qatar yw’r ail dro yn unig i Gymru lwyddo i sicrhau lle i gystadlu yn y gystadleuaeth hon, a’r tro diwethaf iddynt lwyddo i wneud hynny oedd yng Nghwpan y Byd 1958 yn Sweden. Mae gan y Llyfrgell nifer o eitemau o’r ymgyrch honno yng Nghwpan y Byd, gan gynnwys rhaglenni o’r gemau, adroddiadau Cymdeithas Bêl-droed Cymru ar gyrraedd y rowndiau cymhwyso, a’r twrnamaint ei hun, ac i rai sy’n gallu darllen Swedeg mae’r llyfr swyddogol a gyhoeddwyd yn Sweden yn fuan wedi’r twrnamaint hefyd ar gael.
Mae gennym hefyd nifer o fywgraffiadau wedi ei cyhoeddi gan chwaraewyr allweddol fel John Charles, Cliff Jones a Jack Kelsey, ac mae modd dod o hyd i adroddiadau papur newydd o’r gemau a’r wythnosau’n arwain i fyny at y gystadleuaeth yn ein casgliad papurau newydd.

O ran gweithiau mwy diweddar sy’n gysylltiedig â thîm pêl-droed Cymru a Chwpan y Byd, mae gan y Llyfrgell baentiadau o aelodau’r tîm gan Owain Fôn Williams, rhaglenni gemau diweddar y tîm cenedlaethol, bywgraffiadau pêl-droedwyr blaenllaw o Gymru, llyfrau ar hanes tîm pêl-droed Cymru a llyfrau ar hanes Cwpan y Byd. I’r rhai ohonom a oedd yn mwynhau casglu sticeri Panini yn ein hieuenctid, mae’r Llyfrgell hefyd yn dal ffacsimili a gyhoeddwyd yn ddiweddar o albymau sticeri Panini wedi’u cwblhau o bob Cwpan y Byd o 1970 ymlaen.

Felly, rhwng gwylio’r gemau a chefnogi eich tîm cenedlaethol, beth am gymryd y cyfle i ymweld â’r Llyfrgell ac archwilio peth o’r deunydd sy’n gysylltiedig â’r gystadleuaeth yn ein casgliadau. Bydd detholiad o’r eitemau yn cael eu harddangos yn y Llyfrgell yn ystod cyfnod Cwpan y Byd, a gellir pori ein casgliadau ar-lein (darganfod.llyfrgell.cymru) ac yn yr Ystafell Ddarllen.

Darlith Flynyddol yr Archif Wleidyddol Gymreig 2022

Casgliadau - Postiwyd 14-11-2022

Erbyn hyn mae darlith flynyddol yr Archif Wleidyddol Gymreig yn rhan o galendr y Llyfrgell Genedlaethol. Ar ddydd Gwener cyntaf mis Tachwedd, mae aelodau Pwyllgor Ymgynghorol yn cwrdd ac mae’r darlith yn dilyn am 5.30 yn. Dyma’r tro cyntaf ers 2019 i ni gynnal y ddarlith yn y Llyfrgell; roedd yn rhaid cynnal trafodaeth panel ar-lein yn 2020 ac yn 2021 traddododd yr Athro Paul O’Leary ei ddarlith ar Lloyd George yn y Senedd yng Nghaerdydd.

 

 

Huw Edwards yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

Y newyddiadurwr Huw Edwards oedd y darlithydd eleni. Mae Huw yn wyneb a llais cyfarwydd ers y 1980s ar y BBC, a’i waith fel gohebydd a lle Cymru yn  y newyddion a gwleidyddiaeth Prydain oedd y pwnc. Edrychodd Huw yn ol ar yr 1980au gan sylwi yn arbennig a sut roedd y BBC wedi adrodd ar lansiad S4C yn 1982 a’r sylw ar faterion Cymreig yn Senedd y DG gan gymharu a’r cyfnod ers datganoli. Soniodd am rai o ffigyrau amlwg yn gwleidyddiaeth Cymru gynnwys Jim Griffiths, Megan Lloyd George a Syr Wyn Roberts, y dadl Cymreig cyntaf yn Senedd y DG, datblygiadau fel sefydlu Uwch Bwyllgor Cymreig, Pwyllgor Materion Cymreig,  penodi Ysgrifennydd Gwladol i Gymru a sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

 

 

Huw yn cyflwyno yn y Drwm

 

Fel rhan o’r digwyddiadau roedd arddangosfa dros dro yn ystafell Summers o archifau 3 newyddiadwr amlwg Cymru sef Wynford Vaughan Thomas, Patrick Hannan a Gareth Vaughan Jones. Fel Huw Edwards, roedd Wynford Vaughan Thomas wedi cyflwyno rhaglenni’r BBC ar ddigwyddiadau mawr Prydain gan gynnwys angladdau brenhinol, Coroni Brenhiness Elizabeth II a Gwyl y Cofio yn Neuadd Albert.

 

 

Yr arddangosfa dros dro, a Huw efo pennaeth yr Archif Wleidyddol Gymreig, Rob Phillips

 

 

Roedd trafodaeth diddorol yn dilyn y darlith ac o fewn y dyddiau nesaf bydd y testun ar dudalennau gwe yr Archif Wleidyddol Gymreig.

 

Rob Phillips

Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Pan mae Rhyfel yn Dilyn y Script

Collections - Postiwyd 11-11-2022

Mae’r Archif Ddarlledu sy’n cael ei sefydlu yn y Llyfrgell Genedlaethol yn mynd i roi mynediad i filoedd o scriptiau radio a theledu y BBC, yn ogystal llawer o ddeunydd clyweledol digidol.

Emma Towner sydd wrthi’n catalogio’r scritpiau, ac mae storiau dirdynnol ymhlith rhai o’r scriptiau cynnar.

Mae ychydig dros 1100 o focsys yng nghasgliad Sgriptiau’r BBC sy’n cynnwys rhaglenni radio a theledu. Gyda’r rhaglenni yn cwmpasu dwsin o bynciau ac yn cynnwys tua 90 mlynedd, roedd yn anodd iawn i benderfynu beth i’w flaenoriaethu a’i gatalogio yn gyntaf. Dechreuais gyda’r sgriptiau hynaf, sef rhaglenni radio plant o 1931. Roeddynt yn llawn straeon ysgafn am botiau jam hyd, cerrig plwm a Môr-Ladron. Hefyd, roedd yna sgriptiau hwyliog oedd yn adrodd y straeon tu ôl i hwiangerddi. Pam aeth Jac a Jill i fyny’r bryn? Oedd o’n wir fod dysgl wedi rhedeg i ffwrdd gyda llwy tra bod buwch yn neidio dros y lleuad, neu oedd rhywbeth arall yn mynd ymlaen? Roedden nhw’n sgriptiau bythgofiadwy, ac yn lle braf i mi ddechrau.

Sgriptiau newyddion yr Ail Ryfel Byd oedd nesaf ar fy rhestr, ac yn gyferbyn i’r rhaglenni Plant, roedd y sgriptiau yma yn anoddach i mi ddarllen. Roeddwn i wedi dysgu am y rhyfel yn yr ysgol, ac wedi gwylio’r ffilmiau. Roeddwn i’n gwybod beth wnaeth ddigwydd yn Dunkirk ac ar draethau Normandi. Roeddwn i’n gwybod am Pearl Harbour, ac fe wnaeth fy nhaid a nain rhannu eu hanes am y Blitz yn Llundain ac yn Abertawe. Ond, roedd darllen am y digwyddiadau hyn wrth iddyn nhw ddigwydd, o ddydd i ddydd, yn wahanol.

Yn fuan ar ôl i mi ddechrau gweithio ar y sgriptiau yma, dechreuodd ymladd yn Nwyrain Ewrop. Wrth i mi ddarllen am y rhyfel cyntaf rhwng y Ffindir a’r undeb Sofietaidd lle’r oedd yr Undeb Sofietaidd yn ymosod ar y Ffindir ychydig dros 70 mlynedd yn ôl, roeddwn yn gwylio digwyddiadau tebyg ar y newyddion wrth i Rwsia ymosod ar yr Wcráin. Roedd y straeon yn debyg iawn, trefi yn cael eu hymosod a bomiau yn disgyn ar ysbytai. Yna, 15 mis ar ôl i’r rhyfel cyntaf rhwng y Ffindir a’r undeb Sofietaidd ddod i ben daeth yr ail ryfel rhwng y Ffindir a’r Undeb Sofietaidd, mwy o wrthdaro rhwng Rwsia a’r Ffindir ond y tro yma roedd yn cynnwys ychydig mwy o wledydd. Un ohonynt oedd Wcráin. Roedd lleoliadau y byddwn yn clywed ar y newyddion yn dechrau ymddangos yn y sgriptiau, a wnes i ffeindio fe’n anodd gwylio’r newyddion wrth i mi gyrraedd adref ar ôl gorffen fy ngwaith. Yn union fel yr wythnos yma, ym 1943 roedd yn dominyddu’r newyddion.

Byddai pob sgript yn cael ei darlledu dros y radio bob nos tua 5pm, ac roeddwn i’n meddwl yn aml am y bobl wnaeth gwrando ar y darllediadau hyn bob nos. Tybed, a oedden nhw’n meddwl a fyddai’r rhyfel yn dod i ben, ac yn gobeithio y byddai’n fuan? Neu oedden nhw’n poeni bydd o byth gorffen? Roeddwn i’n ffodus, roeddwn i’n gwybod yr atebion i’r cwestiynau yma. Ers diwedd yr Ail Rhyfel Byd, bu rhagor o ryfeloedd sydd wedi dod â mwy o boen a cholled. Mae’n ngwneud i fi’n drist bod hanes yn ailadrodd ei hun o hyd. Nid yw’n ymddangos bod unrhywun yn dysgu o beth digwyddodd yn y gorffennol.

Canolfan Ymchwil Llenyddiaeth a Hanes Meddygaeth

Casgliadau / Collections / Digido / Ymchwil - Postiwyd 07-11-2022

Bydd Prifysgol Aberystwyth, mewn partneriaeth gyda’r Llyfrgell Genedlaethol, yn lansio canolfan ymchwil newydd ar ddydd Gwener, 11 Tachwedd, sef y Ganolfan Ymchwil Llenyddiaeth a Hanes Meddygaeth. Bydd y ganolfan yn gwneud defnydd o’r ffynonellau ymchwil sydd yng nghasgliadau meddygaeth y Llyfrgell fel sylfaen i ymchwil academaidd newydd yn y maes. Mae cynhadledd undydd wedi ei threfnu ar gyfer y lansiad ar 11 Tachwedd. Mae’n rhad ac am ddim a gallwch archebu tocyn i’r digwyddiad yma. Bydd y gynhadledd yn cael ei chynnal wyneb yn wyneb ac ar-lein.

 

Mae casgliad meddygaeth y Llyfrgell yn un eang, ac mae’n cynnwys deunydd print, archifol, pensaernïol, llawysgrifau, darluniau a ffotograffau. Yn sgil y prosiect Meddygaeth ac Iechyd yng Nghymru cyn y GIG, mae’r deunydd meddygaeth sy’n rhan o’r Casgliad Print Cymreig a Cheltaidd nawr ar gael ar y catalog ar-lein yn ei gyfanrwydd, gyda’r eitemau sydd allan o hawlfraint wedi ei digido hefyd, ac felly ar gael ar-lein. Mae’r casgliad print yn cynnwys nifer o ffynonellau ymchwil pwysig, gan gynnwys adroddiadau Swyddogion Iechyd cynghorau dosbarth gwledig a trefol ledled Cymru, adroddiadau ysbytai ac adroddiadau ysbytai meddwl.

 

 

Mae’r adroddiadau ysbytai meddwl yn cynnig esiampl dda o’r fath o wybodaeth a data sydd wedi ei chynnwys yn y ffynonellau print yma. Os edrychwn ar esiampl adroddiadau blynyddol ysbytai meddwl, yn yr achos yma adroddiadau’r Joint Counties Asylum yng Nghaerfyrddin (gweler uchod am y fersiwn ddigidol a osodwyd yn y blog, neu cliciwch yma i’w weld ar syllwr digidol y Llyfrgell), gwelwn y wledd o ddata craidd mae’r adroddiadau yma’n cynnig i ymchwilwyr. Mae’r adroddiadau yn cynnwys data ar nifer helaeth o agweddau bywyd yr ysbyty a’i chleifion gan gynnwys ystadegau ynghylch o le’r oedd y cleifion yn dod, eu gwaith, natur eu salwch, lefelau marwolaeth, diet y cleifion, oedran y cleifion, lefelau aildderbyniad, statws perthynas y cleifion, ac ystadegau cyllidol y sefydliad.

 

Mae data o’r fath yn sylfaenol i ymchwil yn y maes yma, a’r gobaith yw bydd sefydlu’r Ganolfan mewn partneriaeth â Phrifysgol Aberystwyth yn fodd i gadarnhau’r perthynas rhwng y Llyfrgell, ein casgliadau a’r gymuned ymchwil. Os ydych am ddysgu mwy am y partneriaeth, neu os oes ydych â diddordeb yn yr ymchwil diweddaraf yn y maes llenyddiaeth a hanes meddygaeth, archebwch docyn i’r gynhadledd!

 

Dr Douglas Jones,

Rheolwr Prosiectau Casgliadau Cyhoeddedig.

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd

Collections - Postiwyd 03-11-2022

Mae hi’n Ddiwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd heddiw sy’n gyfle felly i dynnu sylw at y gwaith a wneir gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru i sicrhau bod cynnwys digidol yn cael ei gadw ar gyfer y dyfodol. Er mwyn codi ymwybyddiaeth gyffredinol o faterion yn ymwneud â galluogi mynediad parhaus i gynnwys digidol, sy’n effeithio ar ddata personol yn ogystal â data sefydliadol, hoffwn eich cyflwyno i Wilff.

Er bod Wilff yn gyfarwydd â chasgliadau ffisegol (ar ôl eistedd ar silff yn gwylio catalogio archifol ers blynyddoedd lawer) yn ddiweddar mae wedi ymddiddori mewn cynnwys digidol a sut y bydd yn hygyrch yn y dyfodol. Er mwyn dysgu mwy am hyn aeth Wilff o amgylch y Llyfrgell yn ffilmio gweithgareddau cadwedigaeth ddigidol y Llyfrgell. Mae’r ffilm ar gael i’w gweld yma:

Yn dilyn ei daith o gwmpas y Llyfrgell, roedd eisiau Wilff darganfod mwy am sut y gallai sicrhau bod ei gynnwys ddgidol yn cael ei gadw. Darganfu fod y Llyrgell wedi enill wobr y Glymblaid Cadwedigaeth Ddigidol am ei rhaglen Dysgu trwy wneud: meithrin sgiliau cadwedigaeth ddigidol yng Nghymru. Cyflwynwyd y wobr gan Rwydwaith Treftadaeth Ddigidol yr Iseldiroedd fel cydnabyddiaeth o werth gwaith y Llyfrgell wrth ddarparu hyfforddiant a gwella sgiliau i staff ledled Cymru. Trwy astudio’r adnoddau a oedd yn cefnogi’r rhaglen, mae Wilff wedi datblygu sgiliau newydd a gall wirio cynnwys am firysau, nodi fformatau ffeil, gwirio nad yw data wedi’i lygru a chreu metadata. Mae’r adnoddau i wneud y camau hyn ar gael i bawb eu gweld a’u defnyddio ar wefan Archifau Cymru.

Mwynhaodd Wilff ei anturiaethau yn y Llyfrgell ond mae bellach yn ôl ar ei silff arferol. Bellach mae’n gwybod na ellir gadael cynnwys digidol yn eistedd ar silff rithwir ond bod yn rhaid cymryd camau i’w gadw. Os hoffech unrhyw help neu gyngor am gadwedigaeth ddigidol, cysylltwch â gofyn@llyfrgell.cymru.

Sally McInnes, Pennaeth Cynnwys Unigryw a Chyfoes

S4C yn dathlu’r 40

Collections / Heb ei gategoreiddio / Sgrin a Sain - Postiwyd 01-11-2022

Un o’r digwyddiadau mwyaf hanesyddol yn hanes y Gymraeg, heb sôn am hanes darlledu yng Nghymru, oedd lansiad S4C ddeugain mlynedd yn ôl. Bydd Archif Ddarlledu Cymru, fydd yn cael ei lansio yn fuan yn y Llyfrgell Genedlaethol, yn rhoi lle teilwng i dreftadaeth darlledu ein gwlad.

Yn y cyfamser, dyma erthygl gan un o gefnogwyr y prosiect, Dr Elain Price o Brifysgol Abertawe, yn egluro arwyddocad noson honno.

S4C yn dathlu’r 40

Ar y 1af o Dachwedd bydd S4C yn dathlu 40 o flynyddoedd ers y darllediad cyntaf ar y sianel am 6 o’r gloch y nos. Roedd y noson agoriadol hon yn ben-llanw ymgyrchu di-flino gydol yr 1960au a’r 1970au, ac yn ganlyniad i fygythiad ympryd Gwynfor Evans i sicrhau y byddai’r llywodraeth yn gwireddu ei haddewid i greu sianel ar gyfer rhaglenni teledu Cymraeg. Roedd angen dirfawr am sianel er mwyn i’r rhaglenni hynny ddatblygu yn wasanaeth cynhwysfawr a theilwng ar gyfer y gynulleidfa Gymraeg, rhywbeth a oedd yn anos pan yr oedd rhaglenni wedi eu dosbarthu ar draws amserlen dwy sianel. Ond mewn gwirionedd roedd y gwaith caled o baratoi at y noson honno wedi cychwyn ymron ddwy flynedd cyn hynny ym mis Ionawr 1981 pan y penodwyd Awdurdod S4C i ddechrau ar y gwaith o osod seiliau cadarn i’r sianel.

Rhaid cofio mai am gyfnod o dair blynedd yn unig y sefydlwyd S4C yn wreiddiol, gan y gosodwyd arni gyfnod prawf er mwyn dangos y gallai’r cynllun dadleuol o osod rhaglenni Cymraeg ar un sianel weithio. I’r Awdurdod penodwyd Syr Goronwy Daniel, y Parch. Dr. Alwyn Roberts (Cadeirydd Cyngor Darlledu’r BBC), Dr. Glyn Tegai Hughes (y cynrychiolydd Cymreig ar fwrdd Channel 4), yr Athro Huw Morris-Jones (cynrychiolydd Cymru ar yr Awdurdod Darlledu Annibynnol) a D. Ken Jones (gwr busnes a chyn-asgellwr Cymru). Fel y gwelir o’r aelodau yma, roedd cyd-weithio llwyddiannus rhwng y sianel newydd a’r sefydliadau darlledu a fodolai eisoes yn gwbl hanfodol ar gyfer llwyddiant y sianel newydd.

Yn wahanol i Channel 4, a lansiwyd ar yr 2il o Dachwedd 1982, roedd S4C yn wasanaeth a oedd yn derbyn ei raglenni o sawl ffynhonnell, gyda’r 22 awr yr wythnos o gynnwys Cymraeg yn cael ei rannu rhwng tair carfan wahanol. Roedd y BBC yn darparu 10 awr yr wythnos o raglenni trwy arian y drwydded, HTV yn darparu 7 awr a thri chwarter trwy gytundeb masnachol, a gweddill yr oriau yn cael eu llenwi gan y rhaglenni a gynhyrchwyd gan y cynhyrchwyr annibynnol newydd a oedd wedi eu sefydlu ar draws Cymru ers 1981.

Byddai’r noson agoriadol honno’n rhoi cyfle i’r gynulleidfa gael blas ar yr arlwy y cynhyrchwyd ar eu cyfer. Agorwyd y rhaglen groeso gyda delwedd o swyddfeydd y sianel, y logo wedi ei oleuo uwchben y fynedfa a sain ffanffer nodweddiadol o sain electronig yr 1980au wedi ei gymysgu â cherddoriaeth telyn. Yna gwelwn Owen Edwards yn sefyll yn nerbynfa swyddfeydd S4C yng Nghlos Soffia yn croesawu’r gwyliwr trwy nodi: ‘Croeso cynnes iawn, iawn i chi ymuno â ni yma am y tro cyntaf ar aelwyd Sianel Pedwar Cymru. Rŵan, hawdd cynnau tân ar hen aelwyd medde’r gair yntê, ond ein bwriad ni ydi cynnau coelcerth ar aelwyd newydd.’ Pwysleisiodd Owen Edwards y gair ‘aelwyd’ yn ei gyfarchiad, gan y rhoddai argraff gref i’r gynulleidfa o’r naws yr oedd y sianel yn anelu ati, sef creu sianel fyddai’n aelwyd glyd a chysurus, lle teimlai cynulleidfaoedd Cymraeg yn gartrefol, naws y datblygwyd ymhellach yn arddull cyflwyno’r sianel gan Robin Jones, Siân Thomas a Rowena Jones-Thomas.

Fel rhan o’r rhaglen groeso honno cafwyd rhag-flas o’r rhaglenni a oedd i’w darlledu dros y misoedd agoriadol, a chafwyd cyfarchiad Cymraeg a chyflwyniad i’r rhaglenni Saesneg a ddarlledid o amgylch y ddarpariaeth Gymraeg gan Jeremy Isaacs, Prif Weithredwr Channel 4. Daeth un o uchafbwyntiau’r noson agoriadol 4 munud i mewn i’r rhaglen gyntaf, gyda darlledu pennod gyntaf y gyfres animeiddiedig sain gyntaf i’w chynhyrchu yng Nghymru, sef SuperTed a Thrysor yr Incas.

Cadarnhawyd i’r sianel gael noson gyntaf lwyddiannus gan iddi lwyddo i ddenu 12 y cant o’r gynulleidfa bosib yn ystod yr oriau brig, gyda’r rhaglen groeso yn ail i Wales Today a Nationwide ar y BBC yn y ffigurau gwylio a gasglwyd gan BARB. Cafwyd dechrau da felly i’r sianel, a byddai’r dair blynedd nesaf yn llawn llwyddiannau a heriau wrth i’r sianel geisio ymsefydlu ei hun fel rhan annatod o dirlun darlledu Cymru.

Mae Dr Elain Price yn awdur Nid Sianel Gyffredin Mohoni! Hanes Sefydlu S4C (2016, Gwasg Prifysgol Cymru) a Broadcasting for Wales: The Early Years of S4C (2022, Gwasg Prifysgol Cymru) sy’n croniclo llwyddiannau a heriau cyfnod prawf S4C yn ystod ei chyfnod prawf rhwng 1981 ac 1985.

Detholiad o lyfrau Cymreig a dderbyniwyd gan y Llyfrgell (Medi / Hydref 2022)

Casgliadau / Collections / Derbynion newydd - Postiwyd 31-10-2022

Hanes a gweithiau cyffredinol

Cerdded y caeau / Rhian Parry, 2022, 9781784619497

Cynllunio adferiad y Gymraeg = Planning the regeneration of the Welsh language / Cyngor Dafis, 2019,

A history of Welsh music / edited by Trevor Herbert, Martin V. Clarke and Helen Barlow, Cambridge University Press, 2023, 9781316511060

Border Crossings: Then and Now in the Welsh Marches / Richard Dobson, 2020, 9781839751981

A History of The Vale of Montgomery from Earliest Times to the Black Death / John Davies, 2021

The old firm’s proud past, Volume III 1990-2020 / Martyn Ham, Grosvenor House Publishing Ltd, 2021, 9781839754937

The Story of the Cardiff and Vale Perinatal Mental Health Team January 1998 – July 2020 / Dr. Sue Smith, 2022, 9781839759550

Coin-weights of Europe, Volume 2 & 3 / Paul & Bente R Withers, Galata, 2022, 9781908715173 (v. 2) 9781908715180 (v. 3)

Transport recalled: North and Mid-Wales / Martin Jenkins, Charles Roberts, 2022, 9781526787071

Gwent Federation of Women’s Institutes 1921-2021, 2022

Life under COVID-19 from 2020 to 2022: A Collection of 22 Rhyming Poems / Neil Davies, Independent Publishing Network, 2022, 9781800689459

An Open Letter to the Right Honorable David Lloyd George / Lajpat Rai, 2017, 9789386423900

The four branches of the Mabinogi : epic stories, ancient traditions / General Editor: Jake Jackson, 2022, 9781839649936

 

 

Bywgraffiadau

Breuddwyd Syr Ifan / Penri Jones, 2022, 9780995655652

Vaughan Williams / Eric Saylor, 2022, 9780190918569

The Roman King Arthur? / Tony Sullivan, 2022, 9781399084024

From Merthyr to Persia : Memoirs of the Rt Hon Aubrey Jones, Grosvenor House Publishing Ltd, 2021, 9781839755712

The Cathays Files 25 / Haydn Thomas, Resarton Books, 2022, 9781739760052

 

Traethodau

Edward Wynne of Bodewryd (Anglesey) and Hereford and other Welsh History Essays / Neil Fairlamb, 2021

 

Barddoniaeth

Wysg / Gaerth Writer-Davies, 2022, 9781999849177

Open / Paul Blount, The Cluny Press, 2022, 9780954761097

Ten Poems about Swimming / Selected and Introduced by Samantha Wynne-Rhydderch, 2022, 9781913627065

 

Gwyddoniaeth, addysg, a natur

CBAC TGAU Drama, Dylunio Drama: Dylunio Goleuo, Sain, Set a Gwisgoedd / Sue Shewring, 2022, 9781913963330

The Birds of Wales = Adar Cymru / Edited by Rhion Pritchard …, 2021, 9781800859722

 

Chwaraeon

The Glory Years of Cardiff AAC / Clive Williams, 2020, 97818338257750

The Minor Counties Championship 1895-1914 / Julian Lawton Smith, Association of Cricket Statisticians and Historians, 2022, 9781912421329

Cardiff Arms Park : An Illustrated Architectural and Social History / David Allen, Cardiff Rugby, 2021, 9781527296527

 

Plant

Cyfrinach Fwyaf Siôn Corn / Lyndon Jeremiah, 2020, 9781838271312

Yes! Even a Mouse: The Very First Christmas / Christine Field-Davies, Bear With Us Productions, 2021, 9781838280819

 

Ffuglen

Ring of spies : how MI5 and the FBI brought down the Nazis in America / Rhodri Jeffreys-Jones, 2022, The History Press, 9781803990361

The Chronicle of Clemendy : or, The History of the IX. Joyous Journeys. In which are contained the amorous inventions and facetious tales of Master Gervase Perrot, Gent. now for the first time done into English / by Arthur Machen ; Illustrations by Jon Langford, 2022

 

Llywodraeth a  gwleidyddiaeth

Diwygio’r Senedd: Y camau nesaf = Senedd reform, The next steps, 2020

Rhwymiad Unigryw gan Julian Thomas

Arddangosfeydd / Casgliadau / Collections - Postiwyd 24-10-2022

Mae’r Llyfrgell dros y blynyddoedd wedi casglu llyfrau gyda rhwymiadau cain ac anghyffredin, yn enwedig rhai gyda chysylltiad Cymreig.  Yn ddiweddar ychwanegwyd un o’r rhai mwyaf anarferol at y casgliad.  Mae’r gyfrol yn adargraffiad o lyfr Ffrangeg, La Prose du Transsibérien gan yr arlunydd Sonia Delaunay-Terk a’r bardd Blaise Cendrars, a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1913.  Mae’r gerdd yn disgrifio taith trên trwy Rwsia yn ystod y chwyldroad cyntaf yn 1905.  Mae wedi’i argraffu ar bedair dalen wedi’u gludo mewn ffurf consertina.

 

 

Ar gyfer yr adargraffiad yn 2019 gwahoddwyd 22 rhwymwr i greu rhwymiadau unigryw.  Mae’r copi a brynodd y Llyfrgell eleni wedi’i rwymo gan Julian Thomas, cyn Bennaeth Rhwymo a Chadwraeth y Llyfrgell.  Mae’r cloriau wedi’u gorchuddio mewn croen llo du wedi’i liwio gyda phaent acrylig glas fflworolau, a stribedi o groen llo wedi’u mewnosod, rhai ohonynt yn oreurog ac eraill wedi’u lliwio mewn acrylig.  Mae’r stribedi yn cyfeirio at y rheilffyrdd a’r cylch at y chwyldroad ac olwynion y trên.

 

 

Mae’r rhwymiad trawiadol hwn yn unigryw ac yn enghraifft o waith un o rwymwyr mwyaf blaengar y Deyrnas Unedig.  Mae rhagor o rwymiadau gan Julian Thomas, ei ragflaenwyr yn y Llyfrgell a chrefftwyr eraill i’w gweld yn yr arddangosfa Cyfrolau Cain ym Myd y Llyfr ar lawr gwaelod y Llyfrgell tan y 9fed o Ragfyr 2022.

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog