Blog

Postiwyd - 24-02-2014

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Penblwydd Hapus Ysgrifennydd Gwladol Cymru

Eleni, mae’n hanner canrif ers i Jim Griffiths , AS Llafur dros Lanelli gael ei benodi  yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Cyn hynny, roedd Gweinidog yn y Swyddfa Gartref yn gyfrifol am faterion Cymreig ond penderfynodd y Prif Weinidog, Harold Wilson ddyrchafu’r rôl i lefel aelod o’r Cabinet. Dros  34 o flynyddoedd wedyn, ychwanegwyd at bwerau’r Ysgrifennydd Gwladol nes i’r rhan fwyaf ohonynt gael eu trosglwyddo i Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Bellach yr Ysgrifennydd Gwladol sydd yn gyfrifol am faterion cyfansoddiadol, y berthynas gyda’r Cynulliad a Llywodraeth Cymru, a materion yn ymwneud â Chymru sydd heb gael eu datganoli.
Mae 16 AS wedi cymryd y rôl, gyda 3 ohonynt (David Hunt , Paul Murphy  a Peter Hain ) yn y swydd ar fwy nag un achlysur. Mae pedwar ohonynt, sef yr Arglwydd Morris o Aberafan (John Morris), Barwn Crughywel (Nicholas Edwards), Ron Davies , a’r Barwn Cledwyn o Benrhos (Cledwyn Hughes) wedi traddodi darlith flynyddol yr Archif Wleidyddol . Er taw dyn o Gymru oedd e, ac roedd e wedi bod yn Aelod Seneddol dros Gonwy, Peter Thomas, y Ceidwadwr cyntaf yn y swydd oedd yr Ysgrifennydd Gwladol cyntaf i gynrychioli sedd y tu allan i Gymru hefyd.

Mae nifer o Ysgrifenyddion Gwladol wedi mynd ymlaen i swyddi dylanwadol eraill yn y byd gwleidyddol. Daeth Is-iarll Tonypandy (George Thomas) yn Llefarydd T?’r Cyffredin, daeth William Hague yn Arweinydd y Ceidwadwyr a daeth Alun Michael yn Brif Ysgrifennydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Peter Thomas, John Morris, George Thomas, Jim Griffiths, a Cledwyn Hughes.

Pum Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Peter Thomas, John Morris, George Thomas, Jim Griffiths, a Cledwyn Hughes.

 

YR ARCHIF WLEIDYDDOL GYMREIG
Gan fod yr Ysgrifennydd Gwladol wedi bod yn ffigwr mor bwysig ym myd gwleidyddiaeth Cymru, dyw hi ddim yn syndod bod papurau nifer o Ysgrifenyddion Gwladol yn rhan o’r Archif Wleidyddol Gymreig , yma yn y Llyfrgell Genedlaethol. Mae papurau Jim Griffiths, Barwn Cledwyn, Is-iarll Tonypandy, Yr Arglwydd Morris, yr Arglwydd Crughywel, Ron Davies a Peter Hain ar gael ar gyfer ymchwil. Yn ychwanegol i bapurau yn ymwneud â swydd yr Ysgrifennydd Gwladol, mae’r papurau yn adlewyrchu eu diddordebau ehangach. Er enghraifft, ceir deunydd ym mhapurau Jim Griffiths yngl?n â sefydlu’r Swyddfa Gymreig yn y 1960au a’i waith ar Yswiriant Gwladol yn y 1940au. Mae papurau Barwn Cledwyn yn cynnwys deunydd yn ymwneud â Thrychineb Aberfan, S4C, y Gymanwlad ac Amaeth, a phapurau Is-iarll Tonypandy yn cynnwys deunydd o’i gyfnod fel Llefarydd T?’r Cyffredin, yr Undeb Ewropeaidd a diddordebau elusennol. Mae papurau’r Arglwydd Morris yn cynnwys ystod eang o bynciau, gyda nifer o gyfnod Comisiwn Killbrandon a refferendwm datganoli Cymru yn 1979. Mae datganoli yn bwnc pwysig ym mhapurau Arglwydd Crughywel a Ron Davies tra bod blas rhyngwladol ar bapurau Peter Hain gyda llawer o ddeunydd yn ymwneud ag apartheid a materion rhyngwladol eraill.

Ers dechrau’r broses  o ddatganoli, mae dyfodol y swydd wedi cael ei gwestiynu nifer o weithiau. Galwyd am ddileu’r swydd gan Uned y Cyfansoddiad yn 2001, a gan  yr Arglwydd Elis-Thomas, cyn Lywydd y Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Yn ei ddarlith yn 2013, galwodd yr Arglwyd Morris am ddileu’r swydd fel rhan o becyn newidiadau pellgyrhaeddol, gan fod rhan fwyaf o’r dyletswyddau wedi cael eu trosglwyddo i’r Cynulliad gan ddweud;

“Y pumed olwyn yn y goets seneddol ydyw bodolaeth Ysgrifennydd Gwladol yn yr Alban a Chymru. Mae dau is-weinidog yn Swyddfa Cymru, un yn Nh?’r Cyffredin ac un newydd sbon am y tro cyntaf erioed yn Nh?’r Arglwyddi. Beth yn y byd y maent yn ei wneud o ddydd i ddydd, Duw a ?yr!”

Felly, wrth i swydd yr Ysgrifennydd Gwladol gyrraedd ei hanner cant mae ‘na gwestiwn gwirioneddol am ei dyfodol. O leiaf gyda phapurau rhai o ddeiliaid dylanwadol y swydd ar gael i ymchwilwyr trwy’r Archif Wleidyddol Gymreig, a mwy i ddod gobeithio, bydd ei hanes yn ddiogel.

Rob Phillips, Archifydd Cynorthwyol – Archif Wleidyddol Gymreig

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog