Blog

Pam na ddylem ni ganu?

Darganfod Sain - Postiwyd 21-05-2021

Gyda gofid bu rhaid i’r pwyllgor a drefnodd yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer 2021 wneud y penderfyniad i ohirio’r gystadleuaeth am yr ail flwyddyn oherwydd parhad y pandemig COVID-19. Teitl llawn y clip sain a amlygwyd yn y blog hwn yw “Pam na ddylem ni ganu mewn Rhyfel?”

Ar hyn o bryd rydym yn ymladd rhyfel â’r firws trwy frechlynnau, pellhau cymdeithasol a chyfnodau clo; bu llawer o glwyfedigion yn y rhyfel hwn ac mae’r Eisteddfod yn un o lawer o sefydliadau sydd wedi cael eu heffeithio’n andwyol hefyd.

Mae’r ŵyl, gyda’i hanes yn olrhain nôl i 1176, yn ddathliad o iaith a diwylliant Cymreig, a gynhelir yn ystod wythnos gyntaf mis Awst ers 1861, ar wahân i 1914, pan fu rhaid gohirio am flwyddyn oherwydd cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn 1916, atebodd yr Ysgrifennydd Gwladol newydd dros y Rhyfel, David Lloyd George yn angerddol i lythyr a gyhoeddwyd yn y Times, yn beirniadu’r penderfyniad i gynnal yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel. Gwnaeth ei araith yn agoriad Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth ym mis Awst, ac er na all yr ŵyl gael ei chynnal eleni, gallwn gymryd ei eiriau i’n hatgoffa, er bod adfyd yn taro eto, fel y mae wedi gwneud lawer gwaith yn ystod hanes Cymru, bydd ei phobl yn parhau i ganu.

 

 

Er i’r araith gael ei gwneud yn 1916, recordiwyd y ffeil sain sydd gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn stiwdios y BBC ar 15 Chwefror 1934, pan oedd Lloyd George yn Llywydd Ymddiriedolaeth Cymru Llundain. Cafodd ei digido gan y prosiect Datgloi ein Treftadaeth Sain (DETS).

Erbyn y pwynt yma yn ei fywyd, roedd Lloyd George wedi ei ymyleiddio o Wleidyddiaeth Prydain, ond rhoddodd ei araith wreiddiol ychydig fisoedd cyn iddo gael ei wahodd i ffurfio llywodraeth ym mis Rhagfyr 1916, gan ddal ei swydd tan 1922, fel y Cymro cyntaf a’r unig Gymro i ddod yn Brif Weinidog Prydain Fawr.

Ganed Lloyd George ym Manceinion ond cafodd ei fagu yng nghartref teulu ei fam yn Llanystumdwy, ger Cricieth. Cadwodd gysylltiadau gydol oes â’r ardal hon, gan gael ei wneud yn Iarll Dwyfor ym 1944, y flwyddyn cyn ei farwolaeth yn 82. Fe’i claddwyd ar lannau Afon Dwyfor yn Llanystumdwy.

 

 

Roedd yn angerddol dros wleidyddiaeth a hawliau Cymru, ac yn siaradwr huawdl, sy’n amlwg trwy’r ffeil sain hon. Gan ddechrau gyda hisian a chrac y recordiad 78rpm, mae Lloyd George yn arwain gyda chwestiwn at ei feirniaid: “Pam na ddylem ni ganu yn ystod y rhyfel… pam yn arbennig na ddylen ni ganu ar y cam hwn o’r rhyfel?” Mae’n egluro fod Prydain yn fwy nag erioed, felly er bod rhyfel yn golygu dioddefaint a thristwch, dylai’r wlad fod fel yr eos, gan roi ei chân yn y tywyllwch ac felly’n fuddugoliaethus dros boen.

Roedd y cyfeiriad hwn at chwedl Hans Christian Andersen o’r ymerawdwr Tsieineaidd lle mae ei gân yn symud marwolaeth fel bod bywyd yr ymerawdwr yn cael ei arbed, yn destun opera yn 1914 gan Igor Stravinsky, “La Rossignol”. Efallai fod Lloyd George yn gyfarwydd â’r opera neu efallai ei fod wedi hoffi darllen straeon tylwyth teg i’w blant, ond yn ôl ei amcangyfrif, er nad yw’r eos yn hysbys ar ochr Cymru o’r Hafren, “… gallwn ddarparu’n well. Mae aderyn yn ein pentrefi sy’n gallu curo’r gorau ohonynt. Gelwir ef Y Cymro. ”

Fel yr eos sy’n canu yn y nos, mae’r Cymry yn canu yn y nos ac yn ystod y dydd, mewn llawenydd a thristwch, yn y gwaith ac wrth chwarae, mewn ffyniant a thrwy adfyd, mewn heulwen a storm, yn ystod adegau o heddwch – ac felly pam oni ddylent ganu yn ystod y rhyfel?

 

Gellir gweld cyfieithiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae Lloyd George yn parhau, gan gyfeirio at hanes cythryblus Cymru a’i gallu i gynnal hunaniaeth ddiwylliannol drwyddi draw: “Mae cannoedd o ryfeloedd wedi ysgubo dros y bryniau hyn, ond nid yw calon Cymru erioed wedi ei distewi gan un ohonynt.”

Yn yr oes sydd ohoni, ni all yr Eisteddfod gael ei dawelu’n llwyr, hyd yn oed gan firws. Mae technoleg fodern yn caniatáu i’r Eisteddfod AmGen ddigwydd ar amrywiol lwyfannau ar-lein a chyfryngau cymdeithasol gydag elfen gystadleuol gref. Mae’r rhyddid hwn fel diwedd chwedl yr eos, lle mae dyfodol cryf yn cael ei drafod i sicrhau bod yr aderyn yn byw yn ei wir amgylchedd fel y gall barhau i ffynnu a chael ei glywed.

Wrth wraidd araith Lloyd George mae sicrwydd y byddwn yn ei wneud trwy’r adfyd presennol hwn a gyda’n gilydd gallwn aros mewn tiwn.

 

Gan Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Trawsgrifiad: Pam na ddylem ni ganu?
[Cyfieithiad]

Y Cymro.
Mae’n canu mewn llawenydd mae’n canu hefyd mewn tristwch.
Mae’n canu mewn ffyniant mae’n canu hefyd mewn adfyd.
Mae’n canu wrth chwarae mae’n canu yn y gwaith hefyd.
Mae’n canu yn yr heulwen mae’n canu yn y storm.
Mae’n canu yn ystod y dydd y mae’n canu hefyd yn y nos.
Mae’n canu mewn heddwch; pam na ddylai ganu mewn rhyfel?

 

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog