Blog

Baled Cwiyr Anweddus

Collections - Postiwyd 09-02-2022

Yn fy llyfr A History of Women in Men’s Clothes: from cross-dressing to empowerment (Pen and Sword Books, 2021) amlinellais sut mae menywod wedi herio gorchmynion cymdeithasol ers canrifoedd trwy drawswisgo, traws-weithio, a thraws-fyw. Ar ôl traddodi sgwrs ar y gyfrol, cysylltodd Nia Mai Daniel (Yr Archif Gerddorol Gymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru) â mi yn fy hysbysu am y faled Gymraeg, ‘Can Newydd’, am ferched yn trawswisgo. Gan nad wyf yn medru darllen Cymraeg, gofynnais i Mair Jones (Queer Welsh Stories) a allai hi wneud cyfieithiad rhagarweiniol i asesu’r cynnwys, ac yna darparodd y bardd Cymraeg Grug Muse fersiwn mwy cyfoes.

Ysgrifennwyd ‘Can Newydd’ gan y baledwr unllygeidiog ecsentrig Abel Jones, (Bardd Crwst) oedd, yn ôl y Bywgraffiadur Cymreig, ‘yr olaf o’r baledwyr mawr’, ac fe’i gosodwyd ar dôn ‘Mae Robin yn swil’. Nododd yr Athro E Wyn James, Prifysgol Caerdydd fod y gân hon ‘yn fwy addas ar gyfer y dafarn nag ar gyfer canu mewn cyngherddau ac eisteddfodau parchus.’ Roedd ychwanegu geiriau’r Bardd Crwst yn ei gwneud hi’n fwy risqué fyth.

Can Newydd

Hanes dwy Ferch ieuanc o’r fro hon a wisgodd eu hunain mewn dillad meibion, a myned i blasdy i garu at ddwy ferch ieuanc, rhai dyeithr iddynt.

Cenir ar-”Robin yn Swil”

Wel lanciau bro Gwalia beth meddwch chwi am hyn–
Gwel’d merched mewn closau, on’d ydyw beth syn?
A’i prinion yw’r meibion rhai mwynion ein bro,
Nes ydyw rhai merched am gariad o’u co’.
O’nd ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn,
Yn curo at f’rwynion Plas uchaf a’r Glyn &c
Rhyw noswaith ber oleu yng nghanol mis Mai,
Fe aeth dwy ferch ifanc fel llanciau difai,
I guro at plasdy lle’r oedd ryw ddwy ferch
Mewn newyn am gariad i roi arno eu serch, &c
Curasent y gwydr nes codi o’r ddwy
A buan gofynwyd, f, anwylyd, O! Pwy?
Wel dau o wych lanciau–rhai hynod o dlws,
Adwaenwch hwy’n union’r ol agor y drws &c
Agorwyd mewn munud heb oedi dim dau,
‘Rol ychydig o eiriau i’r gwely a hwy’n glau;
Cofleidio, cusanu, peth melys yw dyn,
Ond pedair merch ieuanc mewn newyn bob un
Fe flinwyd cusanu. ‘roedd natur yn gre’,
A Siani a deimlodd, ni henwaf ymhle;
Deallodd nad ceiliog oedd gyda hi’n bod
Neu fod yn un hynod o ryfedd ac od &c
Roedd Lusi a’i chydmar mewn gwely gerllaw,
Yn ddiwyd fwyn garu heb gaffael un braw,
A dywedodd i’w chariad mai biwty mab oedd,
Gwneuthur os cawsai o’i hanfodd neu fodd, &c
Peth mawr yw chwant cydmar ar geiliog neu iar,
Peth mwy yw merch ieuanc yn deisyf yn daer;
A dywed hen ddiareb “heb geiliog cheir ciw,”
A rhyfedd fu’r caru rhwng Sian a Cit Puw &c
Da chwithau y llanciau o deuwch ar frys,
Mae’r merched yn ynfyd gan gymmaint eu blys;
Mae gofid’n eu poeni hwy hoewant mewn chwant,
Fe ddofir eu nwydau pan gaffont hwy blant, &c
Mae’r ffasiwn yn dechreu i’r merched gael d’od,
I guro at lanciau, on’d ydyw’n beth od?
On’d ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn,
Yn gwisgo y closau am danynt mor dyn.
Ffarwel i bob busle a’r crinoline fu
Mae’r merched am drowsus i’w wisgo yn hy;
Hwy roddant ryw arwydd ymhob gwlad a thre’,
I ddangos i’r meibion fod ganddynt hwy ble.
Ond ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn’
Yn curo at f’rwynion Plas uchaf a’r Glyn.

Mae’n anodd rhoi dyddiad pendant ar y faled, fel yr eglurodd yr Athro James, oherwydd absenoldeb enw unrhyw argraffydd. Fodd bynnag, mae’r Athro James yn nodi mai’r eitem gyntaf ar y ddalen yw cerdd am weinidog gyda’r Bedyddwyr yn methu trên Dowlais. Gan fod y gweinidog yn Nowlais o 1865-1872, gellir cyfrif fod y daflen, yn ol pob tebyg, wedi ei hargraffu yn y cyfnod hwnw. Nid yw’r copïau mewn casgliadau eraill, megis Archifau Prifysgol Bangor ac Archifdy Ceredigion, yn taflu goleuni pellach ar y dyddiad.

Mae cynnwys ‘Can Newydd’ yn ymwneud â dwy ddynes sy’n traws-wisgo fel dynion er mwyn ymweld â phlastai a chael rhyw gyda dwy ddynes.

“Hanes dwy Ferch ieuanc o’r fro hon a wisgodd eu hunain mewn dillad meibion, a myned i balasdy i garu at ddwy ferch ieuanc, rhai dyeithr iddynt.”

Un ffordd y gellid darllen y faled o bosibl yw fel beirnidaeth ar ddynion sydd wedi esgeuluso’r merched, a’u gadael heb dderbyn digon o sylw gan ddynion.

“Wel lanciau bro Gwalia beth meddwch chwi am hyn–
Gwel’d merched mewn closau, on’d ydyw beth syn?
A’i prinion yw’r meibion rhai mwynion ein bro,
Nes ydyw rhai merched am gariad o’u co’.”

Fodd bynnag, mae’r faled hefyd yn tynnu sylw at y nifer cynyddol o fenywod a oedd yn croeswisgo, rhywbeth yr wyf yn ei drafod yn fy llyfr. Roedd canol diwedd y 19eg ganrif yn gyfnod pan oedd merched yn eu miloedd yn gwisgo fel dynion, (‘masquerading’) ac roedd llawer o’r rhain yn unigolion y byddem ni heddiw yn eu hadnabod fel lesbiaid neu drawsryweddol.

Mae’r faled yn mynd i gael ei pherfformio (efallai am y tro cyntaf ers y 19eg ganrif) yn Aberration fel rhan o Fis Hanes LHDT+ 2022 – cyfle i chi farnu drosoch eich hunain beth sy’n digwydd yn y faled.

Norena Shopland
Draig Enfys
Hyrwyddo hanes LHDT+ a threftadaeth Cymru
Twitter: @NorenaShopland

E-adnoddau o Lyfrgelloedd Cymru yn y Gymraeg

Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 10-01-2022

A oeddech yn gwybod y gallwch fenthyg e-lyfrau, e-lyfrau llafar a chylchgronau yn y Gymraeg drwy aelodaeth eich llyfrgell cyhoeddus yng Nghymru? Diolch i gefnogaeth ariannol Llywodraeth Cymru mae’n bosib cael mynediad i gyfoeth o adnoddau digidol 24/7.

Mae gan y gwasanaeth BorrowBox dros 750 o e-lyfrau ac e-lyfrau llafar yn y Gymraeg i chi eu lawrlwytho a darllen a gwrando ar eich cyfrifiadur neu’r rhan fwyaf o ddyfeisiau symudol. Mae llyfrau ffuglen a ffeithiol ar gael i oedolion a plant, yn cynnwys teitlau buddugol Lleucu Roberts Eisteddfod AmGen 2021, Y Stori Orau a Hannah-Jane; ffuglen drosedd Y Daith Olaf gan Alun Davies a Dan Gamsyniad gan John Alwyn Roberts; a theitlau cyfres Twm Clwyd gan Liz Pichon i blant a phobl ifanc.

 

 

Er mwyn defnyddio’r gwasanaeth yma mae’n rhaid i chi fod yn aelod cofrestredig mewn llyfrgell cyhoeddus yng Nghymru. Gallwch wedyn bori a benthyg e-lyfrau ac e-lyfrau llafar poblogaidd ar unrhyw ddyfais Apple iOS a Android Google am gyfnodau cyfyngedig. Lawrlwythwch ap Borrowbox o’r App Store neu Google Play.

Mae gwefan ac ap BorrowBox eich llyfrgell bellach ar gael yn y Gymraeg. I newid i’r fersiwn Gymraeg o wefan BorrowBox, ewch i wefan Llyfrgelloedd Cymru ble mae cyfarwyddiadau i’ch helpu. https://llyfrgelloedd.cymru/my-digital-library/borrowbox/

Gallwch hefyd fenthyg cylchgronau digidol yn y Gymraeg drwy wasanaeth Overdrive / Ap Libby eich llyfrgell cyhoeddus. Yn gyfredol, gallwch ddarllen rhifynnau lliw o CARA, Y WAWR a Lingo Newydd yn y Gymraeg. Mae dros 3,000 o gylchgronau poblogaidd bellach ar gael i’w lawrlwytho a’u darllen ar unrhyw ddyfais 24/7.

Y newyddion da yw nad oes gan cylchgronau digidol trwy Libby unrhyw restrau aros neu geisiadau, ac nid ydynt yn cyfrif tuag at nifer eich benthyciadau llyfrgell. Gallwch hefyd eu hadnewyddu’n hawdd. Gall darllenwyr bori a benthyg teitlau yn syth ac yna dechrau darllen am ddim gyda cherdyn llyfrgell dilys. Mae’r gwasanaeth hwn yn gydnaws â’r holl brif gyfrifiaduron a dyfeisiau – iPhone®, iPad®, ffonau a thabledi Android ™ a Chromebook ™.

I ddechrau mwynhau cylchgronau digidol , lawrlwythwch Libby neu ewch i wefan eich llyfrgell awdurdod lleol. Mwynhewch!

https://llyfrgelloedd.cymru/gwasanaeth-egylchgronau-rb-digital-yn-symud-i-overdrive/

 

Jayne Hughes

Rhaglen Llyfrgell Ddigidol Genedlaethol

Thomas Jones yr Almanacydd

Casgliadau / Digido / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 27-12-2021

Dyma flwyddyn newydd arall ar y gorwel! Gadewch i ni edrych nôl ar gasgliad y Llyfrgell o almanaciau a’u defnydd gan y Cymry yn y gorffennol. Roedd yr almanaciau hyn yn cynnwys y prif ddyddiadau sioeau a ffeiriau a fyddai’n berthnasol i’r werin i gynllunio eu blwyddyn.

 

 

Thomas Jones (1648?-1713) oedd un o’r ffigyrau amlycaf a fu’n gyfrifol am gyhoeddi ac ysgrifennu almanaciau. Ganwyd ef yn Sir Feirionydd, yn fab i deiliwr. Ar ôl symud i Lundain yn ddyn ifanc i geisio sefydlu ei grefft yno, newidiodd gyrfa i fod yn argraffydd a chyhoeddwr. Erbyn 1693 roedd wedi symud i’r Amwythig a sefydlu yno y wasg Gymraeg gyntaf erioed. Cyhoeddi llyfrau oedd prif waith y wasg ond enillodd enwogrwydd drwy Gymru am gyhoeddi almanaciau. Enillodd Thomas Jones batent brenhinol i’r wasg yn 1679 i gyhoeddi almanac Cymraeg blynyddol, a gwnaeth hynny yn ddi-dor o 1680 tan flwyddyn ei farwolaeth yn 1713. Roedd yr almanaciau yn boblogaidd iawn gyda’r werin a ddefnyddiodd hwy i bwrpas tebyg i’r hyn a wnawn ni heddiw gyda chalendrau a chynllunwyr blynyddol.

Yn yr enghraifft a welir o almanac Thomas Jones, yn ogystal â chalendr, cawn ddisgrifiad byr o dywydd nodweddiadol pob diwrnod o bob mis. Roedd Thomas Jones fel pe bai am rybuddio a diddanu ei ddarllenwyr yr un pryd. Disgrifir rhai o’r diwrnodau yn Ionawr fel rhai gwyntog, eraill yn rhewllyd ac eraill yn lawiog. Mwy o gelfyddyd a ffrwyth dychymyg na gwyddoniaeth hinsawdd! Ond mae Thomas Jones hefyd yn cynnwys proffwydoliaethau niwlog eraill yn yr almanaciau gyda chyfeiriadau at rai o’r cyflyrau dyrys yr oedd yn dioddef ohonynt (dywedir ei fod yn dipyn o “hyperchondriac”!). Roedd yn amlwg fod ei ddarllenwyr wrth eu bodd yn darllen yr almanaciau at ddefnydd ymarferol ond hefyd roedd y cynnwys yn ddihangfa o realiti caled eu bywydau.

 

Hywel Lloyd

Llyfrgellydd Cynorthwyol.

Casglu darnau o’r jig-so: Chwilio am lawysgrif Cymraeg coll

Casgliadau - Postiwyd 14-12-2021

Mae casgliadau archifol a’r gadwraeth o ddogfennau hanesyddol yn hanfodol i’n helpu i ddeall y gorffennol. Ond efallai un o’r pethau pwysicaf yw’r rôl mae’r casgliadau yma yn chwarae i ddarparu cysylltiadau i’r pethau hynny o’r gorffennol yr ydyn mewn peryg o golli.

Mae’r faenor ganoloesol Hergest Court wedi ei leoli ger pentref Kington, Swydd Henffordd, yn wynebu tir comin Hergest a’r Llwybr Clawdd Offa ar ffin Lloegr a Chymru. Gaeth Hergest Court ei adeiladu c.1267, a bu’r teulu Vaughan yn byw yno am ganrifoedd. Mae’r faenor yn gyfystyr â un o’r llawysgrifau Cymraeg ganoloesol enwocaf, Llyfr Coch Hergest, sy’n dyddio o ddiwedd y 14eg/dechrau’r 15fed ganrif. Yn cynnwys copïau o chwedlau’r Mabinogi a gwaith y Gogynfeirdd, ymhlith testunau eraill, mae gan y Llyfr Coch enw haeddiannol fel un o’r llawysgrifau Cymraeg ganoloesol bwysicaf (a mwyaf) i oroesi.

Ond nid oedd y Llyfr Coch yr unig lawysgrif ganoloesol bwysig yn gysylltiedig â Hergest. Roedd hefyd yn gartref i gyfrol arall, ei gefnder daearyddol, Llyfr Gwyn Hergest. Yn debygol wedi ei ysgrifennu rywbryd rhwng c.1469 a c.1483, a chomisiynwyd gan Watcyn Fychan o Hergest Court, dinistriwyd y Llyfr Gwyn mewn tân rhwymwr llyfrau yn Llundain c.1810 a chollwyd ei gynnwys gwreiddiol. Ffodd bynnag, roedd yn ffodus bod nifer o gopïau o’i destunau wedi’u gwneud rhwng y 16eg a’r 19eg ganrif, yn galluogi’r gadwraeth o’i hanes a’i darddiad.

Peniarth49

NLW Peniarth MS 49, Barddoniaeth Dafydd ap Gwilym [16eg ganrif, ail ½ – 17eg ganrif, ½ cyntaf], yn cynnwys nodyn yn cyfeirio at drawsgrifiadau o Lyfr Gwyn Hergest (f. 49r)

Gan arolygu casgliadau o lawysgrifau yn LlGC yn gysylltiedig â rhai o ystadau hanesyddol mawr Gymru, gan gynnwys rhai Hengwrt, Wynnstay, Panton, a Llanstephan, gellid casglu a chymharu casgliad o drawsgrifiadau o’r Llyfr Gwyn. Arolygwyd cyfanswm o dri ar ddeg llawysgrif, yn dyddio o’r 1550au hwyr i’r 19eg ganrif gynnar. Yn gyfan gwbl, darganfuwyd cyfanswm o bedwar deg chwech o destunau hysbys mae’n debyg wedi’u gynnwys yn y Llyfr Gwyn yn y trawsgrifiadau a arolygwyd, yn cynnwys testun o gyfraith Hywel Dda, a Statud Rhuddlan; nifer fawr o destunau crefyddol (rhyw 48% o’r cyfanswm);  testunau ffawd a phroffwydoliaethau; achau ac arfau; sawl hanes, gan gynnwys hanesion Ifor Bach a Chastell Caerdydd; yn ogystal â swm sylweddol o farddoniaeth gan y beirdd Cymreig canoloesol Lewys Glyn Cothi a Dafydd ap Gwylim. Yn arbennig, o’r pedwar deg chwech o destunau wedi’i nodi mewn trawsgrifiadau’r Llyfr Gwyn, dim ond tri a gopïwyd yn Saesneg yn unig, yn cadarnhau mai’r Gymraeg oedd brif iaith y llawysgrif wreiddiol.

NLW Peniarth MS 225, Bucheddau’r Saint ([1594×1610]), sy’n cynnwys trawsgrifiad o Lyfr Gwyn Hergest, tud. 107-118

Mynegwyd pob testun wedi’i drawsgrifio yn fanwl yn seiliedig ar y llawysgrif, iaith, rhifau’r tudalennau, a theitlau (lle bo hynny’n bosibl). Gan fynegeio, gall adeiladu llun o’r maint a chynllyn gwreiddiol y llawysgrif goll. Roedd yr arolwg yn awgrymu bod y Llyfr Gwyn yn cynnwys mewn llefydd mwy nag un testun ar yr un ddeilen, felly mae’n bosib roedd y llyfr yn faint tebyg i’r Llyfr Coch. Gyda’i orchuddion lledr gwyn y cafodd ei enwi ar ei ôl, byddai wedi bod yn gyfrol fawr a thrawiadol.

Trwy astudio’r trawsgrifiadau sydd wedi goroesi, roedd hefyd yn bosibl i ddarganfod cliwiau am hanes y Llyfr Gwyn. Gwyddom y gallai fod (yn rhannol) yn waith Lewys Glyn Cothi, gan fod tri o’r trawsgrifiadau a arolygwyd yn ailadrodd nodyn mae’n debyg wedi’i fewnosod yn y llawysgrif wreiddiol gan Robert Vaughan, Hengwrt, yn ei adnabod fel gwaith Lewys. Mae gan y trawsgrifiadau o’r Llyfr Gwyn hefyd un testun yn gyffredin â’r Llyfr Coch – ‘Cymydau a chantrefi Cymru’, ac mae copïau o Gyfraith Hywel Dda a oedd hefyd yn ymddangos yn y Llyfr Gwyn wedi ei gopïo degawdau ynghynt gan ysgrifenyddion y Llyfr Coch, yn cynnwys Hywel Fychan. Daeth y Llyfr Coch i feddiant y teulu Vaughan yn Hergest ar ôl iddynt dderbyn llyfrgell fforffedwyd Hopcyn ap Rhys, ŵyr i Hopcyn ap Tomos, noddwr Hywel, yn dilyn ei gwrthryfel yn erbyn Edward IV yn 1465. Felly mae’n bosib dychmygu bod sawl un o destunau’r Llyfr Gwyn wedi’u copïo o lyfrgell Hopcyn.

Yn y diwedd, rhoddodd trawsgrifiadau’r Llyfr Gwyn fewnwelediad gwerthfawr mewn i’r cynhyrchiad o lawysgrifau a chopïo testunau yn ystod y cyfnod cythryblus Rhyfeloedd y Rhosynnau, ac yn dangos gwerth casgliadau archifol wrth sicrhau’r goroesiad o lawysgrif goll.

 

Lucie Hobson
Archifydd Cynorthwyol

 

*Mae’r blog yma yn seiliedig ar waith Lucie Hobson, ‘Recovering the White Book of Hergest: A Survey of Manuscripts in Estate Collections at the National Library of Wales’ (Traethawd Ymchwil MA, Prifysgol Aberystwyth, 2020).

Tagiau: ,

St James Park Press

Collections - Postiwyd 06-12-2021

Dros y blynyddoedd mae’r Llyfrgell wedi adeiladu casgliad cynhwysfawr o gyhoeddiadau gweisg preifat, sydd yn cynhyrchu llyfrau cain mewn argraffiadau cyfyngedig gan ddefnyddio dulliau traddodiadol o argraffu â llaw.  Yn anffodus mae sawl gwasg breifat yng Nghymru wedi dod i ben yn y blynyddoedd diwethaf: Gwasg Gregynog ger y Drenewydd, y Red Hen Press yn Sir Frycheiniog a’r Old Stile Press yn Sir Fynwy, sy’n gadael dim ond Gwasg Gwydir yn Llanrwst hyd y gwn i.  Mae sawl un yn Lloegr wedi dod i ben hefyd.

Felly roedd yn galonogol i ddarganfod gwasg breifat newydd yn ddiweddar.  Sefydlwyd y St. James Park Press yn Llundain gan James Freemantle yn 2015 a chefais y pleser o ymweld â hi eleni.  Mae’r Llyfrgell wedi prynu copi o lyfr a gyhoeddwyd gan y wasg yn 2020, sef argraffiad o storïau Arthuraidd.  Argraffwyd y llyfr mewn argraffiad cyfyngedig o 65 copi ar wasg Albion gan ddefnyddio papur wedi’i wneud â llaw.  Mae’n cynnwys engrafiadau pren trawiadol i gyd-fynd â’r testun.

 

 

Rydym hefyd wedi prynu copi o lyfr a gyhoeddwyd gan y wasg hon yn 2018, sef On the Birmingham School of Art, 1940 gan Eric Gill.  Roedd Eric Gill yn argraffydd a cherflunydd a sefydlodd gweithdy yng Nghapel-y-ffin, Powys, ym 1924.  Cynlluniodd sawl ffurfdeip, ac roedd yn ddylanwad sylweddol ar nifer o weisg preifat.  Mae’r argraffiad hwn o adroddiad gan Gill ar Ysgol Gelf Birmingham yn gyfyngedig i 100 copi mewn rhwymiad bambŵ gyda llun gan Eric Gill wedi’i engrafio ar y clawr.

Mae’r wasg ar fin cyhoeddi ei lyfr mwyaf uchelgeisiol hyd yn hyn, sef argraffiad o 1984 gan George Orwell.  Mae’r Llyfrgell wedi derbyn prosbectws o’r llyfr hwn ar gyfer ei gasgliadau.  Gobeithio bydd y St. James Park Press yn dal i ffynnu.  Basai’n dda i weld gweisg preifat yn cael eu sefydlu yng Nghymru eto i barhau â’r traddodiad hwn.

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Gŵyl Arddio Cymru, Glyn Ebwy 1992 – ychydig o ‘jingle’

Darganfod Sain - Postiwyd 24-11-2021

Mae fy nhrydydd blog, a’r olaf, ar ffeil sain Tredegar yn seiliedig ar ‘jingle’ a ysgrifennwyd ar gyfer Gŵyl Arddio Cymru yn 1992, er ei bod yn anhysbys ond yn ôl pob tebyg wedi’i hysgrifennu gan un o drigolion Tredegar. Cynhaliwyd Gŵyl Genedlaethol yr Ardd gerllaw yng Nglyn Ebwy.

 

 

Mae’n debyg i’r ‘jingle’ gael ei ysgrifennu ar gyfer cystadleuaeth – rwy’n amau ​​ei fod wedi ennill, neu o leiaf ni chafodd ei ddefnyddio ar gyfer clipiau newyddion ar y pryd ond mae yna ddigon o debygrwydd i eiriad y gytgan i awgrymu mai’r “peth i’w wneud yn 1992 ” oedd yr ysgogiad a roddwyd gan drefnwyr y gystadleuaeth. Mae’n hir iawn am ‘jingle’ – 14 pennill, ynghyd â cyflwyniad, diwedd, newid cyweirnod, a phont offerynnol! Efallai nad oedd hyn yn rhoi mantais gystadleuol.

Nid yw’r ffeil sain yn cynnwys unrhyw wybodaeth sy’n adnabod yr artistiaid (canwr, gitarydd, bas, a drymiau) nac awdur(on) y caneuon, ond byddwn i’n dweud iddi gael ei hysgrifennu gan rywun a gafodd ei magu yn gwrando ar y Beatles ac a oedd yn byw trwy’r ‘groovy’ a hip y saithdegau.

Er i’r ‘jingle’ gael ei ysgrifennu bum mlynedd cyn i Ground Force fynd â’r DU mewn storm, mae Alan Titchmarsh yn cael ei grybwyll. Yn 1992, roedd yn gyflwynydd Songs of Praise ac roedd wedi bod yn gyd-gyflwynydd Sioe Flodau RHS Chelsea ers 1988. Roedd Titchmarsh’s Travels yn flwydd oed, felly roedd yn amlwg yn ddigon poblogaidd ar gyfer pennill saith.

Fel arall, mae’r ‘jingle’ yn ddoniol yn yr ystyr ei fod yn rhoi cipolwg ar arddwyr iard gefn Prydain ar y pryd trwy benillion niferus. Mae yna ymdeimlad pendant o gyffro o’r cychwyn yn y bennill gyntaf:

“Get ready, it’s gonna be soon.
Ebbw Vale’s gonna be in bloom.”

Wedi’i ddilyn gan: “It’s gonna be the thing to do… in 1992. (Boop boo de doo)” sy’n mynd yn dda iawn gyda masgot gnome bach yr ŵyl, Gryff, a ddangosir yn chwarae sacsoffon ar glawr y pamffled cofrodd.

Mae’r stori gefndirol i Ŵyl Glyn Ebwy yn eithaf anhygoel. Hon oedd yr olaf o raglenni Gŵyl Genedlaethol yr Ardd a gyflwynwyd gan Michael Heseltine yn yr 1980au i helpu cymunedau i adfywio ar ôl cau diwydiant mawr yn yr ardal – yn yr achos hwn, Gwaith Dur Glyn Ebwy. Hon hefyd oedd yr ŵyl fwyaf llwyddiannus am ddau reswm. Yn gyntaf, denodd dros 2 filiwn o ymwelwyr gan ddod â nhw i wario arian a aeth i mewn i’r coffrau lleol; yn ail, yn wahanol i’r gwyliau yn Glasgow a Newcastle, arhosodd y safle’n fyw gan ddod yn brofiad siopa Parc yr Ŵyl.

 

 

1. Gwaith Dur Glyn Ebwy © Hawlfraint y Goron / Comisiwn Brenhinol a Henebion Hynafol Cymru;

2. Golygfa o’r awyr Gŵyl Arddio Cymru © Cyngor Sir Blaenau Gwent

 

Yn y diwedd, ar ôl cau’r gwaith dur a ddigwyddodd dros gyfnod o 25 mlynedd, roedd amddifadedd yn ardal Blaenau Gwent yn erchyll, roedd yr amgylchedd wedi’i ddifetha a thref Glyn Ebwy wedi’i hamgylchynu gan domenni slag a doluriau llygaid eraill o’r gwaith digomisiynu.

Gwnaeth Cyngor Bwrdeistref Blaenau Gwent gais am gynllun yr ŵyl ardd, gan obeithio am chwistrellu arian buddsoddi (amcangyfrifir rhwng £ 25 a £ 70 miliwn i’r ardal) i adfywio’r ardal ac arddangos y canlyniadau dros chwe mis, gan ddod ag incwm twristiaeth pellach i mewn yn y tymor byr a’r tymor hir.

Yn wreiddiol, ni fu cais Glyn Ebwy yn llwyddiannus – gyda Cymru yn cael ei gadael allan o’r cynllun yn gyfan gwbl. Ni chafodd ei rwystro, aeth Brian Scully, arweinydd y cyngor ar y pryd, â’r anghydraddoldeb hwn i Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yr Arglwydd Crickhowell. Cymerodd sawl mis i roi pwysau ar y llywodraeth, ond cytunwyd y dylid cynrychioli Cymru. Cyflwynodd 19 o awdurdodau lleol gynnig ac ar 19 Tachwedd 1986, cyhoeddwyd taw Glyn Ebwy oedd yr enillydd.

Dechreuodd y prosiect gyda chyllideb o £8m, a oedd yn ymestyn i £18m. Talodd hyn am gael gwared â thomenni slag, adeiladwyd 1000 o gartrefi ac eglwys, plannwyd dros 300,000 o goed (heb sôn am dros hanner miliwn o lwyni, blodau a bylbiau yng ngerddi thema diwylliant Cymru), rhaeadr anferth, a’r cloc mecanyddol a adeiladwyd gan y cerflunydd Andy Plant a enwyd “In the Nick of Time”. Roedd yna hefyd drên tir, a gwennol awyr i gludo ymwelwyr o amgylch y safle.

 

 

Cloc mecanyddol a dynnwyd gan Janet Karn © Amgueddfa Tref Haverfordwest 2021 drwy Casgliad y Werin

 

Ymddengys mai 1992 oedd blwyddyn y ‘staycations’ wrth i’r mwyafrif o Gymru ddod i Glyn Ebwy ar wyliau i fwynhau’r ŵyl, a fynychwyd gan sêr a phersonoliaethau o bob rhan o Brydain. Daethpwyd â phob disgybl yn yr ardal ar drip ysgol i hela am chwilod ac antur yn y 1.75 milltir o dirwedd. Yn anad dim, darparodd yr ŵyl gannoedd o swyddi, gan leddfu tlodi enbyd yr ardal.

Heddiw mae’r safle yn edrych yn wahanol iawn. Mae gan y ganolfan siopa y pagoda gwreiddiol o hyd, mae noddfa tylluanod ar y safle yn ogystal â maes chwarae a thaith tîwb hiraf y DU. Y dyddiau hyn, caniateir i bysgotwyr bysgota yn llyn yr ŵyl, sydd wedi mwynhau gordyfiant hapus. Mae cyngor Blaenau Gwent wedi symud dwy o’i swyddfeydd i’r safle, ac mae Premier Inn i groesawu pobl ar eu gwyliau yn ystod tymor prysur yr haf. Mae Eglwys yr Ŵyl yn rhedeg banc bwyd a gorsaf radio gymunedol; fodd bynnag, mae’r ffair wedi diflannu, ac mae’r cloc mecanyddol bellach yn eistedd yng nghanol cylchdro yn Llanwern.

Er gwaethaf pryderon rhai pobl y gallai mwy o safle’r ŵyl fod wedi ei gadw ar ôl i’r digwyddiad ddod i ben, crynhoir y stori gadarnhaol go iawn yng ngeiriau Brian Scully: “Nid oedd Blaenau Gwent bellach yn lle a oedd â diffyg hyder ar ôl colli ei diwydiant. Roedd yn barod i newid a moderneiddio “. Ar hyn o bryd mae’r cyngor yn ceisio prynu Parc yr Ŵyl i’w drawsnewid yn atyniad i dwristiaid, ar ôl iddo gael ei brynu ym mis Chwefror 2019 gan fuddsoddwr o Lundain. Yn anffodus, tanseiliodd y pandemig bron yn syth gynlluniau i’w droi yn feca ar gyfer dringwyr a beicwyr mynydd, a gyda chau sawl siop, aeth y safle yn ôl ar y farchnad.

I gysylltu hyn i gyd â’r Archifau Sain … fel mae’n digwydd, des i ar draws sôn am Ŵyl Arddio Cymru mewn ffeil roeddwn i’n gwrando arni at ddibenion clirio hawliau yr wythnos hon. Roedd yn rhan olaf y cyfweliad gyda’r crochenydd, Tony White, a oedd wedi symud i Gymru (ger Tregaron) o Gaerlŷr yn 1983, ac a achubodd ar y cyfle i ddod yn un o’r crefftwyr a gynhaliodd stondinau yn ystod yr ŵyl. Roedd ei brofiad yn gadarnhaol dros ben, a ffynnodd ei fusnes o Gymru o ganlyniad – i aralleirio: hyd yn oed os mai dim ond 1% o’r miliynau o ymwelwyr a stopiodd yn y stondin, roedd hynny’n fwy o amlygiad nag y mae’r rhan fwyaf o artistiaid yn ei gael mewn oes.

Mae’n ymddangos bod gan y mwyafrif o bobl a gafodd eu cyfweld ar gyfer pen-blwyddi amrywiol y digwyddiad atgofion cadarnhaol o’u hamser fel plant, ymwelwyr, chwaraewyr Gryff a chymeriadau cerdded o gwmpas eraill, gweithwyr a deiliaid stondinau.

 

 

Poster Blaenau Gwent ©Cyngor Sir Blaenau Gwent

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Tagiau: , , ,

Band Tref Tredegar – Chwarae Dros Gymru!

Darganfod Sain - Postiwyd 17-11-2021

Mewn rhan arall o fy mywyd, mewn gwlad bell, bell i ffwrdd (British Columbia) roeddwn wedi graddio mewn cerddoriaeth; fy mhrif offerynnau oedd llais ac offerynnau taro – tympani oedd fy hoff un.

Am sawl blwyddyn, cefais y pleser o chwarae yn y rhes gefn ddireidus, mewn cyngerdd band cymunedol, felly roeddwn yn falch iawn o ddarganfod mai un o fy ffeiliau sain a neilltuwyd oedd y CD cyntaf cyflawn gan Fand Tref Tredegar (TTB), a recordiwyd ym 1992 ar ôl iddyn nhw ddod yn drydydd ym Mhencampwriaethau Ewropeaidd 1991.

 

 

Mae gan y band hwn hanes amlwg, a amlinellir yn rhannol (diolch i gyllid Treftadaeth y Loteri) ar eu gwefan pan wnaethant ddathlu 140 mlynedd yn 2017. Er nad oes llawer o wybodaeth fodern, mae’r band wedi bod yn fyw ac yn iach, ac yn llwyddiannus iawn ym mhencampwriaethau amrywiol hyd nes i COFID eu gorfodi i mewn i hiatws.

Maent bellach yn postio’r rhan fwyaf o’u gwybodaeth ar eu cyfrifon Twitter a YouTube, ac mae’n edrych fel bod ymarferion wedi cychwyn eto o dan eu cyfarwyddwr presennol, Ian Porthouse.

Adroddwyd am ‘gig’ cyntaf un y band yn y Monmouthshire Merlin ym 1849; chwaraeodd y TTB agoriad “melin newydd ysblennydd” yng ngwaith haearn Samuel Homfray yn Nhredegar. Roedd hwn yn achlysur arbennig iawn – roedd holl siopau’r dref ar gau am y dydd, baneri ym mhobman, ac roedd yr orymdaith yn cynnwys 1600 o bobl gyda miloedd yn fwy o wylwyr. Chwaraeodd y band “alaw ysgeler” ar ôl araith Mr Homfray, ac yn ddiweddarach y noson honno, rhoddwyd perfformiad llawn yn y cinio dathlu a gynhaliwyd yn Neuadd y Dref gan gyfrannu “at foddhad y cynulliad” a gorffen gyda ‘God Save the Queen’.

O’r amser hwn ymlaen, roedd gan y band rai heriau ond yn gynyddol lawer o lwyddiannau. Fe’u galwyd i chwarae mewn llawer o orymdeithiau, cynulliadau cymunedol ac agoriadau pwysig. Ymddengys bod y cyngerdd swyddogol cyntaf, i godi arian ar gyfer y band, wedi digwydd ym 1873, y flwyddyn ganlynol enillodd y ‘band pres newydd’ dan arweiniad Mr Joseph Gwyer y wobr gyntaf o £ 1 10 swllt yn Eisteddfod Tredegar; Aeth TTB ymlaen i ennill y wobr gyntaf a’r fedal aur yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam ym 1876 a gosododd hyn y sylfaen ar gyfer llwyddiannau’r dyfodol yn nhraddodiad yr Eisteddfod ond hefyd yn y gylchdaith ryngwladol. Erbyn 1883, noddwr y band oedd yr Arglwydd Tredegar, ac roedd y wobr ariannol wedi cynyddu i £ 5.

 

 

Y Gwir Anrh. Arglwydd Tredegar, paentiwyd gan George F Harris https://syllwr.llyfrgell.cymru/5227589#?c=&m=&s=&cv=&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5227589%2Fmanifest.json&xywh=-893%2C-86%2C3249%2C2411

 

Llywyddodd yr Arglwydd Tredegar dros yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf i gael ei chynnal yn Llundain (1909) ac mae’n debyg iddo fynd â’i ‘fand’ gydag ef i gystadlu – fodd bynnag, nid yw llinell amser gwefan y band wedi’i diweddaru wedi 1904.

Mae’r CD yn destun hyfrydwch i lawer rwy’n siŵr ac mae ar gael o hyd ar iTunes! Mae gan y band ei sianel YouTube ei hun hefyd; gellir gweld fersiwn fyw o’r rhaglen hon hefyd ar sianel YouTube Tredegar Wales – a berfformiwyd yng Ngŵyl Arddio Cymru yn Ebbw Vale ym 1992 o dan faton Nigel Weeks.

Mae Chwarae dros Gymru! yn gasgliad hwyliog o safonau clasurol a cherddoriaeth a oedd yn boblogaidd yn gynnar yn y 1990au. Mae’n dechrau gyda ‘Blenheim Flourishes’ gan James Curnow a fyddai, yn ystod cystadleuaeth 1991, wedi gosod y naws ar gyfer eu perfformiad cyfan.

Nid wyf wedi gallu darganfod enw’r prif chwaraewr cornet bryd hynny, ond mae eu hunawd yn nhrefniant y band o ‘The Way We Were’ gan Marvin Hamlisch yn wirioneddol syfrdanol, fel y mae’r gwaith cadenza drwyddo draw. Mae’r CD yn parhau ag agorawd gan Carl G Reissiger, arddangosfa utgorn gan Harold Walters, y mwyaf poblogaidd ‘Pasadena’ gan Harry Warren, a ‘Procession to the Minster’ gan Richard Wagner.

Dilynir hyn gyda’r Honest Toil March (William Rimmer), y byddwn yn tybio iddo fynd i lawr yn dda iawn yng nghymuned lofaol Tredegar. Mae dwy ramant – ‘Je crois entender encore’ gan Georges Bizet, a ‘Salute to Youth’ gan Gilbert Vintner, a roddir bob ochr i fy hoff dôn ar yr albwm – trefniant cyngerdd band o ‘Mack a Mabel’ gan Jerry Herman.

Mae’r CD yn gorffen gyda’r thema o’r ffilm E.T. a oedd yn dathlu ei ddegfed pen-blwydd, a gyfansoddwyd gan yr eiconig John Williams, sydd fwy na thebyg wedi cyfrannu mwy o gerddoriaeth cyngherddau nag unrhyw gyfansoddwr arall yn yr 20fed ganrif.

Yn gwisgo eu cotiau coch ysblennydd, gwelir aelodau’r band yn ystod eu perfformiad yn yr ornest, ar glawr y recordiad, yn Neuadd De Doelen yn Rotterdam. Mae’r recordiad yn dyst nid yn unig i’w harweinydd, Nigel Weeks, ond i’r chwaraewyr eu hunain – mynegiant manwl gywir a rheolaeth rythmig, sylw gwych i ddeinameg a rhai chwaraewyr unigol talentog iawn. Dewiswyd y repertoire yn dda gan adlewyrchu hoffterau’r oes gyda detholiad o orymdeithiau cyffrous, baledi rhamantus, alawon arddangos, walts carnifal jazzy a cherddoriaeth ffilm. Yn anffodus, nid oedd unrhyw gynnwys Cymraeg ond roedd dau o’r tri offerynnwr taro yn fenywod, sy’n fy rhoi mewn cwmni da.

Er bod TTB wedi dathlu 140 mlynedd yn 2016, mae’r band wedi bod yn rhan eithriadol o hanes cerddorol Cymru ers 172 o flynyddoedd – tri deg dau blynedd cyn ei gorffori ym 1876. Rwy’n bersonol yn falch iawn fy mod wedi darganfod y band oherwydd y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain a’r ffeiliau a neilltuwyd i mi. Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol sawl adnodd electronig sy’n arddangos y band yn ei gatalog, llawer ohono yng nghasgliad BBC Radio Wales neu o S4C / HTV Wales. Mae hyd yn oed un sgôr ar gael o ‘Fanfares & Scherzo for Brass Band’ a gomisiynwyd gan y band gan Wyndham Thomas. Rwy’n argymell yn gryf gwrando ar Fand Tref Tredegar ym mha bynnag fformat rydych chi ei eisiau.

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Tagiau: ,

Le Roman de la Rose

Casgliadau - Postiwyd 15-11-2021

Ym 1922 prynodd y Llyfrgell dros 6,000 o lyfrau a 150 o lawysgrifau a gasglwyd gan Francis William Bourdillon (1852-1921), bardd, ysgolhaig a llyfryddwr o Midhurst yn Sussex. Mae’r casgliad yn cynnwys llawer o destunau Ffrangeg o’r Canol Oesoedd a llyfrau darluniadol cynnar. Un o uchafbwyntiau’r casgliad yw 23 argraffiad o’r gerdd Le Roman de la Rose wedi’u cyhoeddi cyn 1550.  Dechreuwyd y gerdd hon gan Guillaume de Lorris tua 1230 a’i chwblhau ryw hanner canrif yn ddiweddarach gan Jean de Meun. Cerdd alegorïaidd am gariad rhamantus yw hi.

Mae’r argraffiadau’n cynnwys ysgythriadau pren hardd. Yn un o gopïau’r Llyfrgell a argraffwyd ym 1531 maen nhw i gyd wedi’u lliwio â llaw.

Mae’r Llyfrgell yn dal yn ychwangu at y casgliad hwn, ac yn ddiweddar prynwyd argraffiad o Le Roman de la Rose nad oedd copi ohono gyda ni yn barod. Cyhoeddwyd yr argraffiad hwn ym Mharis ym 1538. Mae’r copi wedi’i rwymo mewn dwy gyfrol, ac mewn aur ar y cloriau mae arfbais Jeanne Antoinette Poisson, Marquise de Pompadour (1721-1764), aelod o Lys Ffrainc a meistres y Brenin Louis XV. Mae llawer o nodiadau llawysgrif yn y cyfrolau, efallai yn llaw Madame de Pompadour ei hunan, sy’n awgrymu bod hi wedi darllen y testun yn fanwl.

Timothy Cutts
Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Tagiau:

Charlotte Guest a diwylliant y Dwyrain

Casgliadau / Derbynion newydd / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd

Ychydig wythnosau nôl prynodd y Llyfrgell argraffiad cyntaf o “Ta’rikh al-rusul wa’l-maluk” gan Muhammad ibn-Jarir al-Tabari, un o lyfrau hanesyddol mwyaf nodedig y byd Arabaidd clasurol yn ôl yr Encyclopedia Iranica.  Y prif reswm dros brynu’r llyfr oedd bod tudalen gyflwyno i’r Arglwyddes Charlotte Guest oddi wrth yr “Oriental Translation Fund” wedi ei atodi ar dudalen flaen y llyfr.  Dengys hyn y parch a’r edmygedd oedd iddi yng nghylchoedd ysgolheictod ieithoedd y Dwyrain.

 

 

Priododd yr Arglwyddes Charlotte Guest â Josiah John Guest, aelod seneddol Merthyr Tydfil a Meistr Gwaith haearn Dowlais.  Roedd y gwaith haearn yn llewyrchus iawn a thyfodd mewn maint i gyflogi saith mil o bobl – y gwaith haearn mwyaf yn y byd.  Dangosodd yr Arglwyddes Charlotte ddiddordeb mawr yn y gwaith a’r modd roedd y busnes yn cael ei weinyddu o ddydd i ddydd. Cyhoeddodd bamffled yn egluro manylion technegol y defnydd o ffrwydrad poeth. Teithiodd gyda’i gŵr i bob cwr o Brydain ac Ewrop gyda’r busnes gan gyfrannu i gyfarfodydd gyda gwyddonwyr fel Charles Babbage. ‘Roedd ganddi ei hystafell ei hun yn swyddfa’r cwmni yn Llundain. Ar ôl dyddiau ei gŵr, hi fu’n gyfrifol am y gwaith.

Ar ôl dysgu Cymraeg Canol ac astudio hanes Cymru yn y Canol Oesoedd o dan y Parchedigion Evan Jenkin, Thomas Price (Carnhuanawc) a John Jones (“Tegid Jones”) daeth yr Arglwyddes Charlotte yn enwog am gopïo a chyfieithu unarddeg o lyfrau o Lyfr Coch Hergest. Roedd y rhain yn cynnwys pedair cainc y Mabinogi, tair chwedl ramantaidd o gyfnod y Brenin Arthur a phedair stori arall. Cyfieithodd waith y bardd Taliesin o lawysgrif Cymraeg Canol. Ysbrydolwyd hi wrth iddi astudio gweithiau’r cyfnod Rhamantaidd a gwaith William Owen Pughe. Wrth iddi ymchwilio, sylwodd ar ddylanwadau ac ar syniadau mytholegol oedd wedi eu gweu i storiâu’r Mabinogi.

‘Roedd Charlotte Guest yn wraig alluog a medrus.  Meistrolodd Arabeg, Hebraeg a Perseg heb gymorth athro i’w harwain.  Mae’r cyfnod yr ysgrifennir amdano yn “Ta’rik al-rusul wa’l-muluk” yn ymestyn o greu’r byd i gyfnod y Proffwyd Shu’ayb yn Y Corân. Mae’n ddigon posib iddi ddefnyddio delweddau o’r stori i ysbrydoli ei chyfieithiadau o’r Mabinogi a llyfrau eraill. Dyma un o’r gweithiau cyntaf i’w gyhoeddi gan “The Oriental Translation Fund”. Mae’r dudalen gyflwyno yn brawf sicr o’r edmygedd o waith yr Arglwyddes Charlotte Guest.

 

Llyfryddiaeth

1.     John, A., Parry-Wiliams, T. Guest (Schreiber), Lady Charlotte Elizabeth Bertrie (1812-1895), translator, businesswoman and collector. Ar gael ar https://biography.wales/article/s-GUES-ELI-1812#?c=0&m=0&s=0&cv=0&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F4674585%2Fmanifest.json&xywh=2285%2C1762%2C2101%2C1695 (Edrychwyd 16 Hydref 2021)

2. Bromwich, R. The Mabinogion and Lady Charlotte Guest <https://journals.library.wales/view/1386666/1422443/128>, Trafodion Anrhydeddus Cymdeithas y Cymrodorion, 1986, 127-41

3. John, A. Schreiber [née Bertie; other married name Guest], Lady Charlotte Elizabeth. Ar gael ar  https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-24832?rskey=aApn10&result=2 (Edrychwyd 16 Hydref 2021)

 

Hywel Lloyd,

Llyfrgellydd Cynorthwyol.

Tachwedd 2021

Darlith Flynyddol yr Archif Wleidyddol Gymreig 2021

Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 10-11-2021

Traddowyd darlith flynyddol yr Archif Wleidyddol Gymreig eleni ar nos Fawrth 2il Tachwedd. Roedd yn rhaid i ni ohirio’r ddarlith y llynedd oherwydd cyfyngiadau Covid-19 a chynnal panel trafodaeth ar-lein yn lle, felly roedd darlith yr Athro Paul O’Leary yn hir ddisgwyliedig.

2020 oedd y tro cyntaf yn ei hanes roedd yn rhaid ohirio’r ddarlith, ac eleni roedd y tro cyntaf iddi gael ei chynnal tu allan i Aberystwyth. Y Senedd ym Mae Caerdydd felly oedd lleoliad darlith 2021, a’r teitl oedd Lloyd George, Empire & the Making of Modern Ireland.

Fel nododd Paul O’Leary roedd Lloyd George wedi bod yn weithgar yn ystod ei yrfa cynnar mewn ymgyrchoedd dros ymreolaeth i Gymru ac fel Canghellor roedd wedi rhoi cymorth ariannol i’r Llyfrgell Genedlaethol. Roedd yn addas iawn felly bod y Llyfrgell Genedlaethol yn cynnal darlith ar Lloyd George yn Senedd Cymru.

Roedd Iwerddon wedi chwarae rôl yng ngyrfa Lloyd George ers iddo gael ei ethol i Senedd y DG 1890; roedd e’n frwd dros ymreolaeth a chafodd ei ysbrydoli gan ymgyrchwyr tir Iwerddon ond roedd ymerodraeth Prydain yn ganolog i’w fyd olwg. Dadlodd Paul O’Leary ei fod yn cydymdeimlo gydag unolaethwyr yn y gogledd ac er iddo credo bod y Deyrnas Unedig yn wlad o genhedloedd gwahanol nid oedd e’n gweld gwledydd Prydain, Cymru, Lloegr yr Alban ac Iwerddon yn yr un modd a gwledydd yr ymerodraeth fel Canada ac Awstralia. Roedd rhoi statws tebyg i Iwerddon yn gam rhy bell.

Roedd Dirpwry Lysgennad Iwerddon yng Nghymru yn gwylio o bell a roedd Llywydd Senedd Cymru, Elin Jones yn y gynulleidfa.

Cafwyd cwestiynau diddorol a thrafodaeth fuddiol iawn yn dilyn y ddarlith a chynigiwyd pleidlais o ddiolch gan Dr Sam Blaxland, aelod o Bwyllgor Ymgynghorol Yr Archif Wleidyddol Gymreig.

Mae’n fwriad i gyhoeddi erbyn hyn ar dudalennau’r Archif Wleidyddol Gymreig (ynghyd â darlithoedd blaenorol) ar wefan y Llyfrgell yn y dyfodol agos.

Rob Phillips
Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Tagiau:

<- Cofnodion Hŷn Cofnodion Newydd ->

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog