Blog

Beirniadu Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau

Darganfod Sain - Postiwyd 12-10-2021

Byddaf yn codi fy llaw yn syth a dweud fy mod wedi bod yn rhy uchelgeisiol mewn gwirionedd gyda’r blog hwn, yn bennaf gan mai dysgwr Cymraeg lefel mynediad ydw i, a bod y ffeiliau sain hyn angen siaradwr fwy rhugl achos eu cymhlethdod a’u bod wedi’u llurgunio drwy’r broses ddigido.

Fodd bynnag, roedd y broses o wrando ar y ffeiliau sain, a oedd yn ffurfio rhan o‘r broses beirniadu cystadleuaeth yr awdl yn Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau 1949, yn ymarfer da i’m hymennydd. Yr oeddwn wedi mwynhau gwrando ar lais arbennig Syr Thomas Herbert Parry-Williams; yr oedd y geiriau wnes i eu deall yn paentio darlun o ddiffyg brwdfrydedd y mwyafrif o’r ymgeiswyr.

Yn ôl yr hanesydd Jan Morris, un o ddigwyddiadau pwysicaf yr Eisteddfod yw cadeirio’r bardd – anrhydedd a roddir i’r person sydd wedi ysgrifennu’r awdl orau, yn y mesur caeth, yn seiliedig ar destun a osodwyd gan y beirniaid. Yn 1949, y testun oedd ‘Y Graig’; yr enillydd yn ôl nodiadau’r beirniaid a gedwir yn archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru oedd y bardd gyda’r ffugenw ‘Coed y Gell’ a dyna sail i’r ail ffeil sain yn y casgliad hwn.

 

TH Parry-Williams, rhif 11/41 o gasgliad y Llyfrgell Genedlaethol gan Julian Sheppard

 

Adlewyrchir siom Parry-Williams yn ei ragymadrodd ysgrifenedig:

O’r ugain cynnig a ddebynwyd eleni nid oes ond rhyw hanner dwsin “o fewn terfynau gobaith”. Y mae gweddill yr ymgeiswyr i gyd ond un (sef Herbert sydd heb lunio awdl) wedi cynganeddu eu deunydd yn ddygn, ond nid oes ar eu gwaith raen digon gorffenedig i obeithio llwyddo mewn cystadleuaeth fel hon (Parry-Williams, 1949, tud.63)

Barn Parry-Williams oedd mai dim ond chwech o’r ugain o gyfansoddiadau a dderbyniwyd yn 1949, oedd yn deilwng ac “o fewn terfynau gobaith”. Wedi i’r cystadleuwyr gael eu siomi gyda’i feirniadaeth, dywedodd nad oedd eu gwaith o safon ddigonol i lwyddo mewn cystadleuaeth fel yr Eisteddfod. A dweud y gwir mae ei gwyn yn hen gwyn – mae’r cystadleuwyr yn gwneud gymaint o smonach fel ei bod yn anodd dweud unrhywbeth o werth am yr ymgeiswyr.

Yn y ddwy ffeil sain, mae gan Parry-Williams arddull areithio pwyllog sy’n symud rhwng ei farn ac ef yn adrodd rhannau o waith yr ymgeiswyr. Ar ddechrau ffeil un, mae’n enwi ymgeisydd – Mr Pwyl. Rydw i’n teimlo fel archaeolegydd, yn ffwndro i wneud synnwyr o iaith, yn gwybod ei bod yn bosib i fi ei chamddehongli ac mae llawer o’r ffeil sain gyntaf yn aneglur i fi.

Gyda chymorth nodiadau printiedig y beirniaid, rydw i’n dod drwyddi rywsut. Mae yna gyfeiriad at awdl Glan yr Afon – sy’n fy nghyfeirio at adran yn y nodiadau lle mae Parry-Williams yn ei chynnwys gyda phedwar ymgeisydd arall sydd ar waelod siart y deg awdl orau! Mae’n ei gweld yn gain, ond braidd yn undonog; wedi iddo ysgrifennu’r awdl yn seiliedig ar un Crist yn graig, mae Parry-Williams o’r farn ei bod yn anodd dod â bywyd newydd i hen thema, ac mae’n beirniadu’r bardd am bregethu o’r Efengylau, a malu awyr i wneud pwynt. Fodd bynnag mae Parry-Williams yn gwerthfawrogi’r arddull glir ac annwyl cyn “mynd dow-dow yn dawel i’r diwedd” (Parry-Williams, 1949, tud. 67).

 

 

Ar ddiwedd y ffeil sain cyntaf, yn sŵn chwibanu’r trên o Ddolgellau, mae Parry-Williams yn cyfeirio at Graig Gibraltar. Dyma destun awdl Uwch y Lli, mewn tair rhan:Gwyryfdod, Gwae,a Gobaith. Mae’n ymdrech braidd yn lletchwith, ond mae ganddo ddawn i gyfleu ymdeimlad o le. Yn y nodiadau mae Parry-Williams yn egluro hyn drwy gynnwys dau bennill; yn anffodus nid ydyw yn eu darllen yn y recordiad, felly ni allwn wrando arnynt yma.

Mae ffeil sain rhif un yn gorffen ar nodyn hapusach, neu mae Parry-Williams o leiaf yn cael saib, ac mae tôn ei lais yn ysgafnhau, yn llai fel darlithydd, ac yn rhoi fwy o anogaeth.

Ceir camgychwyn ar ddechrau ffeil sain dau, ond mae Parry-Williams yn adrodd detholiad o awdl fuddugol Coed y Gell mewn arddull hyfryd sy’n cyfateb i’w drawsgrifiad yn ei nodiadau:

 

 

Druan o’r haf a’i feddal betalau

Rhyw ias ddiaros yw hedd ei oriau.

Dihuno gwig a mynd a wna’i gogau;

Gwywa, a bidd doreithiog y beddau.

 

Tua diwedd y ffeil mae Parry-Williams yn newid tôn ei lais eto ac mae’r gair sylfaen yn cael ei glywed sawl gwaith. Mae’n gwneud i’r gynulleidfa roi chwerthiniad bach ac mae’n gorffen ei araith i gymeradwyaeth fyddarol.

Trueni nad yw nodiadau’r beirniad sydd yn yr archifau yn cyfateb yn union i’r ffeiliau sain. Heblaw gwneud fy mywyd yn haws wrth drawsgrifio’r ffeiliau (methais wneud hyn), efallai y byddai wedi gwneud fwy o synnwyr i’m tybiaeth fod dehongliadau’r cystadleuwyr o Y Graig yn cynnwys cyfeiriadau daearyddol fel Gilbraltar, Ayers Rock, Clogwyn (ger Caernarfon), Derwydd (ger Rhydaman), yn ogystal â thrafodaeth ddryslyd ar os yw creigiau amrywiol, gan gynnwys Carreg y Drewi, yn gysylltiedig gyda Threfdraeth.

 

 

Yr oedd Syr Thomas Parry-Williams yn fardd enwog ac yn ysgolhaig ei hunan. Bu farw yn Aberystwth yn 1975, yn ei gartref yn Ffordd y Gogledd, wedi cael bywyd llawn ond braidd yn fewnblyg. Cyhoeddodd Ugain o Gerddi yn yr un flwyddyn ag yr oedd yn feirniad ar gystadleuaeth yr awdl. Mae rhai o’i gerddi yn ymwneud â’i olwg trosgynnol ar fywyd, yn arbennig tirwedd Eryri (Price, 2014). Efallai mai dyna pam roedd ef mor gynnil gyda’i ganmoliaeth i Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau yn 1949.

 

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Archifau Ivor Novello

Arddangosfeydd / Casgliadau / Cerddoriaeth - Postiwyd 04-10-2021

Yn ddiweddar, derbyniodd y Llyfrgell bapurau W. Macqueen-Pope (Popie) sy’n ymwneud ag ‘Ivor: The Story of an Achievement‘, ei gofiant i Ivor Novello, a gyhoeddwyd gan W. H. Allen, 1951. Mae’r grŵp pwysig hwn o bapurau yn rhoi mewnwelediad i fywyd a phoblogrwydd Ivor Novello (1893- 1951), yr actor a’r cyfansoddwr o Gymru a ddaeth yn un o ddiddanwyr mwyaf poblogaidd hanner cyntaf yr 20fed ganrif. Mae’r papurau’n cynnwys gohebiaeth rhwng Ivor Novello a Macqueen-Pope, ond yn bennaf maent yn cynnwys cofiannau ac atgofion, gan actorion, a rhai oedd yn gweithio o fewn y celfyddydau yn dilyn marwolaeth Ivor ym 1951. Gellir gweld tystiolaeth o boblogrwydd Novello ymhlith y llythyrau at Macqueen-Pope wrth rai sy’n mynegi diddordeb yng ‘Nghymrodoriaeth Ivor Novello’.

Mae’r papurau wedi cael eu catalogio ac ar gael ar-lein yma: W. Macqueen-Pope (Ivor Novello) Papers (GB 0210 MACPOP)

Ymhlith yr eitemau sy’n cael eu harddangos yn ein harddangosfa gyfredol (2021) mae gohebiaeth (W. Macqueen-Pope ffeil 1), papurau ariannol (ffeil 12/1) a rhaglen wedi’i llofnodi (ffeil 13); a ffotograff cyhoeddusrwydd wedi’i lofnodi (NLW Ex 2980). Mae’r papurau’n ategu eitemau eraill yn ymwneud ag Ivor Novello a’i fam, y gantores, athrawes ac arweinydd Clara Novello Davies (1861-1943) sydd yng nghasgliadau’r Llyfrgell.

Dyma restr o’r prif gasgliadau o ddeunydd sy’n ymwneud ag Ivor Novello yn y Llyfrgell, a ceir gwybodaeth bellach ar y catalog archifau yma: https://archives.library.wales/

  • NLW MS 23204D. Papurau

“Ivor Novello papers, 1932-1983. Papers relating to David Ivor Davies (Ivor Novello, 1893-1951), composer, actor and playwright, comprising an autograph extract from his play I Lived With You (London, 1932) (ff. 1-6); letters, 1979-1982, from associates of Ivor Novello, ….photographs of the Welsh National Opera’s production of ‘Dear Ivor’, 1983 (ff. 23-4); together with a copy of a memorial tribute to Ivor Novello and theatre programmes, 1933-45, of productions of his works.”

  • NLW MS 23696E. Llythyrau

“Ivor Novello letters, 1908-1955 (mostly 1938-1955) Seven letters and two telegrams, 1939-1950, from the composer, actor and playwright, Ivor Novello, to Dorothy and Evelyn Wright, containing mainly personal news (ff. 1-13); together with additional personal papers, 1908-1955, compiled by the Wrights, including twelve letters to them from Lloyd Williams, Novello’s secretary, [?1940]-[?1944] (ff. 5, 14-19 verso), actors Peter Graves, 1951-1955 (ff. 22-24 verso), Leslie Henson, 1942 (f. 25), and Barry Sinclair, 1943 (f. 26), and Neville Chamberlain, 1938 (ff. 20-21); also included are a memorial tribute to Ivor Novello, 1951 (ff. 27-28 verso), photographs of him and his associates, [1910s]-[1940s] (ff. 29-34), and press cuttings, 1939-1951 (ff. 39-46). The collection contains references to theatrical productions at Johannesburg, 1947 (f. 8), the Pavilion Theatre, Bournemouth, [1940] (f. 14), the Palace Theatre, Manchester, [?1941] (f. 15), and the Adelphi Theatre, London, 1943 (f. 18).”

  • NLW MS 20972C a NLW MS 20973E. Llythyrau at Ivor Novello oddi wrth Sir Edward Marsh, 1914-1946.
  • NLW MS 23971D. Llawysgrif gerddorol, [c. 1930], can sydd heb ei chyhoeddi a gyfansoddwyd gan Ivor Novello, ‘Willow Pattern Plate’.
  • NLW MS 24041D. Llyfr ymwelwyr i stiwdio Angus McBean, 1949-1968, yn cynnwys Ivor Novello (f. 11).
  • Papurau Dr Terence Rees P3/4. Ac P3/10 . Llyfr lloffion, toriadau i’r wasg, rhaglenni a chyfnodolion, 1925-1988, yn ymwneud â bywyd a gwaith Ivor Novello. Ysgrif goffa hefyd.
    Casgliad drama D. R. Davies (Aberdâr). Llyfrau lloffion, 3/1, 52, 27/2 a 4/3. Yn cynnwys erthyglau ar Ivor Novello a’i fam, Madame Clara Novello Davies.
  • Papurau Maxwell Fraser, H/24. (ac O/129) . Cyfrol o dorion papur newydd am Ivor Novello, 1944-70. A gwybodaeth am Ivor Novello.
  • Papurau Selwyn Jones 2. Gwybodaeth fywgraffyddol am gerddorion Cymreig yn cynnwys Ivor Novello
  • Archif Tŷ Cerdd, P/5. Papurau’r cerddor Selwyn Jones yn cynnwys llythyr oddi wrth Ivor Novello, 1950
  • NLW ex 2404. Papurau’n ymwneud a Ivor Novello, a’i angladd, 1951-2004.
  • NLW ex 2540. Papurau Madam Esther Cooper-Jones, 1911-2005, gan gynnwys tystysgrifau a rhaglenni cyngerdd, deunydd bywgraffyddol, llythyrau gan ei thiwtor Clara Novello Davies, a thoriadau papur newydd yn ymwneud â’i mab Ivor Novello.
  • Welsh National Opera Records, P1/29. And P2/47. Cynhyrchiad ‘Dear Ivor’, 1982-1983
  • Ffotografau amrwyiol ee: 29 ffotograff yn ymwneud a bywyd a gyrfa Ivor Novello. LLYFRAU FFOTO 1854 B ; Portread swreal o Ivor Novello gan Angus McBean. 1941 , LLYFRAU FFOTO 3433 D; a gweler hefyd LLYFRAU FFOTO 773 B , LLYFRAU FFOTO 1034 B , Portreadau B 51, a Portreadau AFF 38/1.
  • Portreadau. Mae’r portread o Ivor Novello gan Margaret Lindsay Williams 1888-1960 yn cael ei arddangos yn ein harddangosfa gyfredol Framed works of art collection MY20 ac hefyd mae darlun olew ar gynfas 1924 gan Emile Vere Smith Framed works collection CD01.

Nia Mai Daniel
Yr Archif Gerddorol Gymreig

Tagiau:

Un arall o’r Llyfrau Duon

Casgliadau / Digido - Postiwyd 20-09-2021

Ganrif union yn ôl, yn 1921, cyhoeddodd J. Gwenogvryn Evans ei ffacsimili du-a-gwyn o gynnwys Llyfr Du’r Waun (er mai 1909 sydd ar y wyneb ddalen!). Bellach, trwy haelioni un o noddwyr y Llyfrgell Genedlaethol, gellir gweld delweddau newydd sbon o’r llawysgrif ar ein gwefan.

Ar un adeg, credid mai’r llawysgrif hon – Peniarth 29 – oedd y gynharaf yn y Gymraeg. Erbyn heddiw, cydnabyddir ei bod ymysg y cynharaf, gan rannu pen-blwydd megis â Llyfr Du arall, sef yr un enwog o Gaerfyrddin. Ganed y ddwy yng nghanol y drydedd ganrif ar ddeg, un yn y Gogledd, a’r llall yn y De. Ond beth sydd ynddi?

Llawysgrif Gymraeg ydyw, wedi ei hysgrifennu ar femrwn, a hynny gan chwech o sgrifyddion, mewn dull digon rheolaidd a phroffesiynol, er bod lle i feddwl nad oeddent yn gyfarwydd iawn ag ysgrifennu Cymraeg.

Cynhwysa destunau cyfreithiol sy’n ymwneud â’r brenin a’i lys yn ôl ‘dull Gwynedd’ neu ‘ddull Iorwerth’, brenin o fewn cyd-destun Cymreig wrth gwrs, fel sy’n gweddu i lawysgrif o gyfnod cynnar tywysogaeth Llywelyn ap Gruffudd, ‘y llyw olaf’. Wedi amlinellu hawliau’r brenin a’i osgordd (Cyfraith y Llys – cofier am y delweddau hynny o lawysgrif Ladin gyfoes Peniarth 28), mae’r awduron yn nodi rhannau o’r gyfraith fyddai’n berthnasol i’r werin, a manylu ar werthoedd anifeiliaid ‘gwyllt a dof’ ac elfennau eraill. Ceir crynodeb, a thestun cyfleus a darllenadwy, ar wefan Cyfraith Hywel.

Ond mae yn y gyfrol ychwanegiadau diddorol y tu hwnt i’r testunau cyfreithiol: diarhebion, a marwnad Dafydd Benfras i’r tywysog Llywelyn ab Iorwerth o 1240, yr olaf yn atgof efallai o oes aur y gyfraith frodorol yn null Gwynedd.

Ond pam ei chyplysu â’r Waun, yn sir Ddinbych? Mae’r cynnwys yn awgrymu mai llawysgrif o Ogledd Cymru ydyw, ac erbyn 1615 roedd ym meddiant John Edwards o Blas Newydd, Y Waun, reciwsant a gollodd lawer o’i eiddo trwy atafaeliad cyn ei farw yn 1625. Yn ei gartref ef y copïwyd ei chynnwys gan Francis Tate i lawysgrif Llanstephan 68. Trwy John Jones o’r Gellilyfdy, yn ôl pob golwg, y daeth i feddiant Robert Vaughan o Hengwrt, a gwelir iddo yntau roi iddi’r teitl ‘Y llyfr du or Waun’ yn ei law gain ar yr hyn sy’n weddill o frig tudalen 114.

Mae’r cloriau gwreiddiol duon wedi hen ddiflannu, ond mae’r hyn sy’n weddill o’r dail rhwymo yn niwedd y gyfrol.

A ninnau eisoes wedi digido Llyfr Du Caerfyrddin (Peniarth 1) a Llyfr Du Basing (llawysgrif NLW 7006D), pa sawl llyfr du arall sydd ar ôl i’w digido tybed?

 

Maredudd ap Huw

Curadur Llawysgrifau

 

 

 

 

 

 

 

 

Diwedd gwrthryfel Glyn Dŵr

Casgliadau - Postiwyd 06-09-2021

Ym mis Medi 2000, agorodd y Llyfrgell arddangosfa i gofio 600 mlynedd ers i Owain Glyn Dŵr gael ei gyhoeddi yn dywysog Cymru a dechrau ei wrthryfel yn erbyn Harri IV a choron Lloegr. Erbyn hyn, yn 2021, mae 600 mlynedd wedi pasio ers gweithred olaf y gwrthryfel, pan dderbyniodd mab Owain, Maredudd, bardwn brenhinol gan Harri V ym 1421.

Ni wyddom lawer am fywyd Maredudd. Dywedir ei fod yn un o chwech mab Owain (Peniarth MS 59), yr ymladdodd bob un ohonynt yn y gwrthryfel (NLW MS 2021B [Panton MS 53]), a mae hi’n ymddangos y daeth Maredudd i’r blaen fel arweinydd y gwrthryfel o 1412 ymlaen. ‘Roedd cefnogaeth i’r gwrthryfel ar drai erbyn hynny, a’r llwyddiannau yn brin. Yn ystod y blynyddoedd dilynol, bu raid i Maredudd a’i dad fyw ar ffo mewn coedydd a gweundiroedd anghysbell, yn ôl y croniclydd Adda o Frynbuga, a’u rhagolygon yn llwm. Cipiwyd mam Maredudd, Margaret Hanmer, ei frawd Gruffudd a’i chwaer Catrin – gwraig a phlant Owain – gan luoedd y brenin, a’u cadw fel gwystlon am flynyddoedd nes iddynt gael eu gadael i lwgu hyd farwolaeth mewn carchar pan teimlwyd nad oeddynt o ddefnydd bellach. Ni wyddom ddim am y brodyr eraill, heblaw ei fod yn debyg i bob un ohonynt farw cyn marwolaeth Owain ei hun.

Cynigiwyd pardwn brenhinol i Owain ym 1415, ond ni dderbyniodd, a ‘doedd dim sôn amdano pan gynigiwyd pardwn i Maredudd eto ym 1416 a 1417. Ymddengys bod Owain wedi marw yn y cyfamser. Gwrthododd Maredudd y pardynau a gynigiwyd iddo, a fe barhaodd â’r gwrthryfel ym Meirionnydd ac Arfon, gan chwilio am gymorth yr Albanwyr a Lolardiaid ar ffo o Loegr yn ogystal â’r Cymry. Mae’n debyg mai rhyw gysylltiad â chynllwyniau’r Ffrancwyr yn erbyn Lloegr yng Nghyngor Constance oedd y tu ôl i’r adfywiad yma yn y gwrthryfel, ond ni parhaodd. Erbyn 1421, ymostwng oedd yr unig ddewis ar ôl i Maredudd. Cynigiwyd pardwn iddo ym mis Ebrill y flwyddyn honno, a fe’i dderbyniodd, mwy na thebyg oherwydd ‘roedd ei gefnogwyr wedi cael digon. Cymunedau, swyddogion a chlerigwyr lleol oedd sylfaen y gwrthryfel o’r cychwyn, yn ogystal â’r arglwyddi mawr a’r milwyr, a’r grwpiau hyn i gyd a wnaethai llawer o’r penderfyniadau mawr. Er mwyn lleddfu’r broses o gymodi, datganodd pardwn Maredudd nad oedd ef wedi dilyn malais ei dad ar ôl marwolaeth Owain, eithr ei fod wedi byw yn heddychlon ymysg deiliaid y brenin. Y gwir oedd bod y gwrthryfel wedi para dros 20 mlynedd.

Nid yw pardwn Maredudd yng nghasgliadau’r Llyfrgell – fe’i gedwir gyda Rholiau Patent y Goron yn Yr Archifdy Gwladol yn Llundain (C 66, 9 Hen. V) – ond mae sawl pardwn arall o’r gwrthryfel gennym, a mae’r rhain yn enghreifftio darnau o hanes gymhleth y cyfnod (Gogerddan Estate Records JAA1/7; Chirk Castle F 9877; Elwes Papers 68; Wynnstay (1945 deposit) GX3, GX4, GX5, GX6 a GX8; Bettisfield Estate Records 202; Penrice and Margam Estate Records 243). Ystyriaethau lleol yn hytrach na’r sefyllfa genedlaethol a arweiniai’r rhan fwyaf o benderfyniadau’r gwrthryfelwyr trwy’r cyfnod, a gwelodd sawl Cymro ei bod hi’n fanteisiol i ymostwng neu newid ochr pan newidiodd yr amgylchiadau. Weithiau byddai gwrthryfelwyr yn ymostwng ar adegau pan oedd Glyn Dŵr o fewn trwch blewyn o reoli Cymru gyfan, ynteu yn ystod y misoedd ar ôl iddo amlinellu ei weledigaeth dros Gymru annibynnol yn llythyr Pennal, tra y parhaodd eraill i wrthryfela hyd 1420. Nid yw eu cymhellion yn gwbl glir i ni bob amser, ond mae hyn yn newid yn raddol wrth i haneswyr chwilio’n ddyfnach i mewn i gymhlethdodau’r rhwydweithiau lleol o ran teyrngarwch, ymrysonau a buddiannau personol a chymunedol. Cafwyd ymgyrchoedd brenhinol mawr ym 1403, a diodefodd y gwrthryfelwyr golledion milwrol rheolaidd a sylweddol o 1405 ymlaen, ond fel arfer nid dyna oedd y stori cyfan pan ymostyngodd y Cymry. Yn aml, hunanles oedd y ffactor allweddol. Gwnaethpwyd yn glir i’r gwrthryfelwyr bob amser mai bradwriaeth oedd eu gwrthryfel, ond cafodd y rhan fwyaf ohonynt eu hadfer i’r statws a’r meddiannau yr oeddynt yn meddu arnynt cyn gwrthryfela. Yng Nghydweli ym 1413, aeth Henry Dwn gam ymhellach â hyn pan gymerodd fantais o’i adferiad fel swyddog brenhinol i ddirwyo ei denantiaid ei hun am fethu â’i gefnogi ef pan fuodd yn wrthryfelwr.

Erbyn 1413, ‘roedd Harri V yn awyddus i gynnig pardwn i bob un o’r gwrthryfelwyr yng Nghymru fel y gallai droi ei sylw at ei ryfel yn Ffrainc. Ymladdodd nifer fawr o gynwrthryfelwyr wrth ei ochr yn Agincourt, yn cynnwys Maredudd ab Owain arall, gŵr a fu yn ei dro yn siryf Ceredigion dros y brenin a cheidwad Aberystwyth dros Glyn Dŵr. Un dyn nad oedd yn eu plith oedd Maredudd ab Owain ap Gruffudd – mab Glyn Dŵr. Ni wyddom beth oedd ei hanes ef ar ôl iddo dderbyn pardwn ym 1421.

Arddeliad clir o awdurdod a nerth brenhinol oedd pardwn, ac o ganlyniad fe gafodd pob pardwn ei drin yn gwbl ddifrifol. ‘Roedd gweinyddiaeth y brenin yn dechrau cofnodi llawer o’i gweithgareddau yn llafariaith Saesneg erbyn dechrau’r bymthegfed ganrif, ond yn Lladin yr ysgrifennwyd pob un o’r pardynau yn ein casgliadau.

Mae gan y Llyfrgell gasgliad mawr o lyfrau poblogaidd ac academaidd am Owain a’i wrthryfel, a mae’r ychwanegiadau pwysig diweddar yn cynnwys Dyddiau olaf Owain Glyndŵr gan yr Athro Gruffydd Aled Williams (2015) a The rise and fall of Owain Glyn Dŵr: England, France and the Welsh Rebellion in the Lste Middle Ages gan Gideon Brough (2017). Mae yna lawer na wyddom am y gwrthryfel o hyd, ond mae llawer o’r atebion yn cuddio o bosib mewn llyfrgelloedd ac archifdai trwy Ewrop; mae hyn wrth gwrs yn cynnwys ein casgliadau ein hunain, ac yn arbennig ein llawysgrifau o farddoniaeth ganoloesol.

 

Dr David Moore (Archifydd)

Tagiau: , ,

Victor Parker yng Ngwesty’r Quebec, Stryd Bute, Tiger Bay

Darganfod Sain - Postiwyd

Yn yr un modd ag y mae llun, i rai, yn paentio mil o eiriau, cerddoriaeth, i mi yw’r cwndid sy’n fy nghludo i leoedd eraill, amseroedd eraill a bywydau eraill.

Wrth gatalogio recordiadau sain Casgliad Tiger Bay o brosiect hanes llafar Canolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown roeddwn yn ddigon ffodus i faglu ar draws recordiad o gitarydd jazz lleol ac enwog Tiger Bay, Victor Parker. Yr achlysur oedd pen-blwydd Victor rywbryd yng nghanol y saithdegau (er bod ei oedran a’r union ddyddiad wedi eu colli yn rhywle ar hyd y ffordd). Ar y recordiad mae Victor a’i fand i’w cael yn chwibanu i ffwrdd yn y prynhawn yng Ngwesty’r Quebec ar Stryd Bute, gan drin yfwyr, dawnswyr, cantorion sydd wedi ymgynnull i berfformiad rhad ac am ddim, o safonau jazz, blues a gwerin modern. Mae’n bell o fod yn gyngerdd trefnus, strwythuredig, mae bylchau hir rhwng caneuon yn dangos hynny, ond mae’r fformat hamddenol hwn yn caniatáu inni glustfeinio sgyrsiau’r dorf. Mae’r chwerthin, y pytiau o glecs a darnau o chwedlau, yr haenau ar haenau o sgwrsio aneglur i gyd yn creu un o’r recordiadau mwyaf atgofus i mi ddod ar eu traws trwy’r casgliad cyfan.

 

 

[Cyfeiriad: Rhif Silff Gwreiddiol: 101-0021-024: Rhif Catalog: UNLW023 / 605 yng nghasgliad ‘Darlithoedd a Digwyddiadau’ Tiger Bay]

 

Ni roddodd hyn unrhyw wybodaeth galed a chyflym inni, nid oedd unrhyw ddisgrifiadau, straeon nac atgofion manwl y byddwn fel arfer yn edrych amdanynt mewn archif hanes llafar gwerthfawr, heb amheuaeth mai unrhyw ddadl neu drafodaeth ffeithiol, resymegol oedd y peth olaf ar feddyliau’r mynychwyr. Fodd bynnag, cynigiodd rywbeth gwahanol inni, rhywbeth na allai cyfweliad neu vox-pop byth ei wneud. Mae’r awr a hanner o’r recordiad hwn yn llwyddo i ddal ac ennyn pob math o ddelweddau, atgof a theimlad. Rwy’n ddigon hen i gofio’r 1970au, ac rydw i hefyd yn gallu cofio prynhawniau yn union fel yr un a gipiwyd yma (er yn fy achos i byddai wedi bod yn gerddoriaeth werin Wyddelig draddodiadol mewn tŷ cwrw o Fanceinion) – ond pe bawn i’n cau fy llygaid a gwrando, gallaf ddal i deimlo bod prynhawn y 70au yn llenwi fy synhwyrau. Mae polyester crafog coler fy nghrys yn cosi, niwl trwchus o fwg sigaréts yn pigo fy llygaid, anadl siarp cydymaith a oedd efallai wedi yfed ychydig yn ormod, ac yna lleddfu tensiynau clir wrth i bobl yfed, ymlacio, dawnsio a chanu ynghyd â rhythmau bywiog, deniadol y band yng nghornel yr ystafell. Mae’r cyfan yn ymddangos fel oes yn ôl, ond mae’r recordiad hwn yn fy nghludo reit yn ôl i’r dyddiau llesmeiriol hynny mewn amrantiad.

 

Delwedd: o Tiger Bay – Victor Parker YouTube

 

Dyna harddwch hanesion llafar, ac yn arbennig archifau sain; mae’n ddigon posib y bydd y gair ysgrifenedig yn darparu dealltwriaeth glir, unigryw, llwybr trwy’r dychymyg i empathi, ond bydd recordiadau fel hyn, i lawer yn tanio atgofion o’r oes sydd wedi hen fynd, ac yn dod â nhw i gyd yn ôl, mor fyw, mewn amrantiad.

Yn aml, bydd cyfweliad strwythuredig yn ddiddorol, yn bwysig ac yn cynnig ystod eang o wybodaeth hanfodol a allai fel arall fod wedi’i cholli wrth i amser fynd heibio, ond mae recordiad fel hwn, sy’n mynd mor bell i ennyn delweddaeth ac annog cof yn ddigyffelyb. I mi, y tu hwnt i unrhyw nifer o drafodaethau strwythuredig, mae’r recordiad hwn yn dweud cymaint wrthym, ac efallai hyd yn oed yn fwy am sut y gwnaeth y gymuned yn Tiger Bay yn y 1970au lenwi eu hamser hamdden a mwynhau eu hunain.

 

John McMahon, Catalogydd Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Mervyn Burtch a’r Great Wine Gum Robbery

Casgliadau / Cerddoriaeth - Postiwyd 31-08-2021

Yn enedigol o Ystrad Mynach yn Nyffryn Rhymney, roedd Mervyn Burtch (1929-2015) yn athro a chyfansoddwr, ei waith yn cynnwys nifer eang o genres gan gynnwys operâu, concerti, darnau llinynnol, gweithiau i fandiau pres, a corawl. Yn ystod cyfnod o ryw drigain mlynedd cynhyrchodd a threfnu tua 650 o weithiau, cyfran sylweddol ohonynt ar gyfer grwpiau cymunedol, plant a ffrindiau. Roedd yn aelod cynnar o Gymdeithas Cerddoriaeth Cymru.

Mynychodd Mervyn Burtch Ysgol Ramadeg Lewis ym Mhengam lle dysgodd cerddoriaeth gan David Wynne (1900-1983), un o gyfansoddwyr mwyaf arwyddocaol Cymru. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd, ac yn ddiweddarach sicrhaodd swydd Pennaeth Cerdd yn Ysgol Lewis i Ferched. Ym 1979 ymunodd â staff Coleg Cerdd a Drama Cymru, Caerdydd (Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru bellach). Fe’i gwnaed yn Gymrawd y Coleg yn dilyn ei ymddeoliad ym 1989, ac enillodd yr M.B.E yn 2003 am ei wasanaethau i gerddoriaeth ac addysg yng Nghymru a gweithio fel Llywydd ‘KidsOp’.

Fel Cyfarwyddwr Rhaglen Opera i Ysgolion Coleg Cerdd a Drama Cymru, cynhyrchodd weithiau fel The Pied Piper ac Alice in Wonderland, rhai eraill gyda theitlau gwych fel The Dragon of Abercwmgoch; Percy the Martian; The Great Wine Gum Robbery; a Fred Fish and the Weather Bureau. Rhai o’i weithiau mwyaf arwyddocaol oedd y Concerti a’r ddau ar bymtheg cylch i bedwarawd llinynnol a gyfansoddodd yn ystod y cyfnod 1985 a 2013.

Priododd ei wraig Rita Jones pan oedd yn 74 oed. Yn dilyn salwch hir, bu farw Mervyn Burtch ar 12 Mai 2015, yn 85 oed. Cynhaliwyd ei wasanaeth angladdol yn Amlosgfa Thornhill, Caerdydd ar Fai 27. Crëwyd Ymddiriedolaeth Mervyn Burtch gyda’r pwrpas o addysgu a hyrwyddo gwerthfawrogiad y cyhoedd yng ngherddoriaeth Mervyn Burtch ac i addysgu’r cyhoedd am fywyd Mervyn Burtch.

Trosglwyddwyd ei sgoriau llawysgrif gan ei weddw i Archif Gerddorol Gymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth yn 2019 ac mae catalog o’r 27 blwch hyn i’w gweld yma: Mervyn Burtch Music Manuscripts. Mae papurau yn ymwneud â Mervyn Burtch hefyd yn archifau Daniel Jones, Alun Lewis, Peter Reynolds ac Alun Hoddinott yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Mae llawer o’r sgoriau rhannau offerynnol (llawysgrif a chopïau) yn cael eu cadw yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Dilynwch y ddolen hon i gael gwybodaeth am Archifau cyfansoddwyr Cymru a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Robert Evans
Swyddog Prosiect Yr Archif Gerddorol Gymreig

Tagiau:

Ken Jenkins a’i daith i lawr lôn atgofion gyda chân

Darganfod Sain - Postiwyd 30-08-2021

Helo pawb. Rwy’n dod atoch chi heddiw gyda blog arall. Y tro hwn, mae’n ymwneud â Ken Jenkins, canwr sy’n canu ei hoff ganeuon gwerin a phennillion Cymreig. Daeth Ken yn wreiddiol o Gwm Rhondda, felly mae croesiad amlddiwylliannol rhwng Cymru a Chanada yma. Recordiwyd y recordiad sain ar Gorffennaf 9fed 1974, bron i 50 mlynedd yn ôl, sy’n ychwanegu ymdeimlad arall o hiraeth at y darn. Roedd y sain yn eithaf hen, ond nid oedd hynny’n beth drwg gan fod y ffeil sain yn rhoi teimlad o natur ddigyfnewid, fel petai’r gwrandäwr yn cael ei adael i gyfrinach am gariad Ken at gerddoriaeth. Roedd ganddo hiraeth, cynnes iawn ac roedd sŵn cracio yng nghefndir y tâp fel tân yn cynnau ac yn poeri ar noson oer. Cyflwynir Ken Jenkins, ac mae’n dechrau canu. Mae ganddo lais math ‘vibrato’, ac mae’n dda iawn am ganu.

Ar ôl munud neu ddwy, mae’n newid i gantores benywaidd, sydd â llais hyfryd. Y ddynes, na ddaliais ei henw oherwydd bod y sain yn rhy dawel, ond dywed iddi ddod â hi drosodd o Gymru, fel y clywodd ei brawd hi gan fechgyn o Bangor. Gorffennodd yr ail un o’r rhain ar nodyn uchel, a oedd yn arddangos ei gallu i ganu. Yna, mae hi’n symud ymlaen i gân a ddysgodd yn yr ysgol. Mae’r amrywiaeth o ganeuon mae hi’n eu harddangos yn fendigedig. Mae hi’n dweud gan nad oes ganddi unrhyw un i gyd-ganu gyda hi, mae’n rhaid i’r alaw ddod yn gyntaf yna’r penillion. Ni all gofio enw’r gân, ond mae hi’n lansio i’w canu beth bynnag.

Nesaf, mae’n egluro y byddai’n dweud wrth y dorf wrth berfformio ei chân ei bod yn dod o’r Eisteddfod, Gŵyl yng Nghymru, lle roedd pum cystadleuydd a’i bod yn gwylio’r perfformiadau. Mae hi’n ail adrodd y geiriau y clywodd nhw’n eu dweud, ond mae’r siarad yn eithaf tawel, felly mae’n anodd dirnad yn union yr hyn sy’n cael ei ddweud. Fodd bynnag, cefais y teimlad ei fod yn berfformiad deinamig ac mae’r gantores fenywaidd yn eu copïo’n dda iawn. Mae hi’n siarad am gôr yng Nghanada a ddaeth o bentref bach yn Wood River, a fyddai’n mynd i ysbryd y Cymry, a byddent yn cael swper am ddim ar ddiwedd y dydd i ddathlu. Byddent yn canu am 2 awr a hanner arall ar ôl y swper ac yn siarad am sut y dysgodd grwpiau eraill ganeuon Cymraeg trwy eiriau Saesneg ar y dechrau. Mae hi’n cofio canu yn yr eglwys o Gymru ac yn manylu ar y gymdeithas amlddiwylliannol sy’n cael ei rhoi ar waith yng Nghanada. Yn y gymdeithas hon, bydda rhai o’r bobl wedi gwisgo mewn gwisgoedd Cymreig i ganu cân 10 munud o fewn côr. Ar ddiwedd y gân, ymunodd grŵp o 11 o blant â’r côr, ar gyfer y diweddglo mawreddog, a chanu ‘It’s A Small World After All.’ Gofynnwyd i bob grŵp ethnig ganu un llinell o’r corws yn Gymraeg. Mae hi’n siarad am sut roedd arddangosfa o grefftau Cymreig yn yr awditoriwm, yn ogystal â bwyd o Gymru ac eitemau diwylliannol eraill o arwyddocâd. Mae hi’n sôn am y cacennau cri y maent yn eu gwneud, a pasiodd y rysáit i’w ffrind, a wnaeth yn ei thro eu coginio ar gyfer y ffair fwyd ryngwladol. Ar y pecynnau o gyrens y gwnaethon nhw eu defnyddio, maen nhw’n cynnwys rysáit cacennau Cymreig y fenyw wreiddiol, sy’n gyffyrddiad hyfryd iawn ac yn anrhydeddu’r gantores fenywaidd.

Hoffais yn fawr y ffaith fod pytiau o ganeuon gwahanol gan y ddau ohonynt, a bod gwreiddiau’r ddau yn dal i ddod drwodd yn ogystal â’u hacenion o Gymru, sy’n dangos eu bod yn dal i fod yn gysylltiedig â Chymru hyd yn oed yng Nghanada. Mae hyn yn fy atgoffa o un o’r postiadau blog blaenorol wnes i. Diwedd cylchol hyfryd i’r blog yma. Gobeithio eich bod wedi mwynhau darllen hwn, oherwydd rwyf wedi mwynhau ysgrifennu a gwrando ar y recordiadau hyn. Welwn ni chi yn yr un nesaf.

 

Alice Tucker, Gwirfoddolwr Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Casgliad Hanes Llafar Tiger Bay

Darganfod Sain - Postiwyd 25-08-2021

Mae cloeon diweddar Cofid a hunan-ynysu wedi gadael llawer ohonom i ail-werthuso sut rydym yn gweithio o ddydd i ddydd, gan orfod gweithio gartref roeddwn yn ddigon ffodus i gymryd rhan yn y prosiect ‘Datgloi Ein Treftadaeth Sain’ (DETS) yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Mae’r prosiect a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig ledled y DU yn ceisio gwarchod, digido, a darparu mynediad cyhoeddus i ran fawr o dreftadaeth sain y genedl, gyda fy ngwaith yn canolbwyntio ar hanesion llafar Tiger Bay a gasglwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown yn ystod yr 1980au a’r 90au.

Pryd bynnag y byddaf yn trafod fy ngwaith yn y Llyfrgell gyda phobl sy’n anghyfarwydd â’n harchifau, eu canfyddiad yn aml yw bod ein casgliadau’n canolbwyntio ar ddeunydd academaidd, parchus ag eithaf sych yn bennaf. Mae hanesion llafar Tiger Bay yn profi nad dyna’r sefyllfa o gwbl, trwy roi llais i bobl ‘gyffredin’ o gymuned Gymreig sydd wedi datblygu dros amser i ddod efallai yn un o’r cymunedau mwyaf diddorol ac unigryw yng Nghymru.

Mae casgliad hanes llafar Tiger Bay a welir yn ei gyfanrwydd yn cynnig llawer mwy na dim ond cipolwg ar gymuned trwy gydol yr ugeinfed ganrif. Trwy adroddiad uniongyrchol gan drigolion, rydym yn dysgu sut y datblygodd yr ardal trwy fudo a mewnfudo i ddod yn un o’r rhai mwyaf amlddiwylliannol ac ethnig amrywiol yn y Deyrnas Unedig, gan ddangos yn barhaus ddeinameg gymdeithasol gwahanol gymunedau yn toddi i ddod yn un, ac ar yr un pryd yn ymdrechu i gadw eu hunaniaeth unigryw eu hunain. Yn gysylltiedig â’i gilydd trwy trafodaethau cymdeithasegol ac anthropolegol parhaus, y prif beth sy’n disgleirio yw’r unigoliaeth, hunaniaeth a balchder y bobl leol y cofnodir eu hanesion.

Mae’r pynciau a gwmpesir gan y casgliad yn rhyfeddol o amrywiol, ac mae atgofion dyddiol bywydau y cyfweleion yn dogfennu cyfnod mewn hanes a welodd newidiadau dramatig yn y gymdeithas. Ochr yn ochr â straeon o Ddociau Caerdydd, gweithwyr môr a’r diwydiant llongau, rydym yn clywed yn cael eu trafod yn fanwl iawn effaith amser rhyfel ar yr ardal, ac mae faciwîs yn adrodd am eu hamser yng Nghymoedd Cymru, tra bod y rhai sy’n cael eu gadael ar ôl yn y Bae yn siarad yn fyw am gyrchoedd awyr, gyda straeon twymgalon am deulu a ffrindiau ar goll ar y môr neu mewn cyrchoedd bomio. Rydym yn clywed sut y newidiodd rôl domestig menywod yn ddramatig gyda chyfleoedd amser rhyfel mewn ffatrïoedd arfau rhyfel, ac yn bwysicach efallai, sut na wnaethant edrych yn ôl unwaith roedd y rhyfel drosodd. Mae amseroedd mwy diweddar yn cael ei orchuddio ag ailddatblygiad Tiger Bay wrth iddo ddod yn lle rydyn ni’n ei adnabod heddiw, gyda anesmwythyd ac amharodrwydd llawer i dderbyn newidiadau ysgubol ac ailstrwythuro’r gymuned a ffordd o fyw yn y lle maen nhw’n ei alw’n gartref yn cael ei osod yn noeth mewn cyfarfodydd cyhoeddus ac mewn grwpiau trafod.

Mae popeth yno, y clecs a’r sgwrsio wrth i bobl leol hel atgofion, chwerthin a chrio gyda’u gilydd, y gerddoriaeth a’r gân wrth i werthwyr y môr roi siantïau inni a Victor Parker yn goleuo Gwesty Quebec gyda’i safonau jazz, y balchder a’r angerdd, y dicter a’r ymladd wrth i Dri Caerdydd adrodd eu stori am eu dedfryd anghywir. Dyma fywyd cymuned sydd wedi’i gosod allan yn ei chyfanrwydd, yr amseroedd da a’r drwg.

Mae yna lawer o bethau sy’n gwneud cenedl, yr hanes, a’r ddaearyddiaeth ill dau yn chwarae rhan fawr, ond yr hyn sy’n rhoi hunaniaeth i genedl yw’r bobl, yr holl bobl. Ydy, mae ein academyddion, ein beirdd a’n hawduron, ein gwleidyddion a’n protestwyr, ein cerddorion a’n sêr chwaraeon, i gyd yn dod ag ymwybyddiaeth ac arweinyddiaeth; ond curiad calon cenedl yw’r bobl y mae eu bywydau wedi’u hymgorffori’n annatod â’r lle o ddydd i ddydd. Dyma’r bobl sydd wedi siarad yn agored, yn rhydd ar y recordiadau hyn, straeon eu bywyd yn dangos i ni o ble y daethant, ble maen nhw nawr ac i ble maen nhw’n mynd. Ysbrydoliaeth llwyr.

 

John McMahon, Catalogydd Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Cymru a’r fasnach gaethweision

Casgliadau - Postiwyd 23-08-2021

Ffynnodd y fasnach gaethweision drawsiwerydd rhwng y 17eg ganrif a’r 19eg ganrif, gan effeithio ar Gymru mewn ffyrdd nas gwerthfawrogir yn llawn o hyd. Gadawodd ei hôl nid yn unig ar y masnachwyr, y morwyr, perchnogion y planhigfeydd a’r gweithwyr ystad yr oedd ganddynt ran uniongyrchol ynddi, ond hefyd ar weddill diwydiant, masnach, cymdeithas a bywyd beunyddiol Cymru. Roedd Cymru’n enwog am ei haearn, ei gwlân a’i chopor, ac yn aml defnyddid y rhain i gyd i wneud nwyddau gâi eu cyfnewid am gaethweision neu eu defnyddio ar y llongau caethweision a’r planhigfeydd. Caethweision, hefyd, oedd cynhyrchwyr y cotwm a’r tybaco a ddefnyddid yn eang ar bob lefel o’r gymdeithas yng Nghymru.

Ceir tystiolaeth am y fasnach gaethweision a’i heffeithiau mewn ambell i gasgliad yn y Llyfrgell, yn arbennig yn archifau’r ystadau tir a fu’n berchen ar blanhigfeydd gyda chaethweision. Weithiau bydd y cyfeiriadau’n glir, ond yn aml mae angen i ni grafu’r wyneb er mwyn gweld y darlun llawn. Mae gwaith haneswyr fel yr Athro Chris Evans (Slave Wales: the Welsh and Atlantic slavery 1660-1850; Gwasg Prifysgol Cymru, 2010) wedi helpu i ddatgelu’r stori, ond mae llawer eto i’w ddarganfod yn yr archifau. Gyda Diwrnod Rhyngwladol UNESCO ar Awst 23 er Coffáu’r Fasnach Gaethweision a’i Diddymu, cymerwn gipolwg ar rywfaint o’r deunydd yng nghasgliadau’r Llyfrgell sy’n ymwneud â’r fasnach gaethweision.

O fewn yr ymerodraeth Brydeinig, fe weithredid y fasnach gaethweision ar draws y byd o India’r Dwyrain hyd America, a chwaraeodd nifer fawr o Gymry ran ynddi. Mae UNESCO yn pwysleisio’r fasnach drawsiwerydd oherwydd ei heffaith pellgyrhaeddol ar gysylltiadau hiliol heddiw, felly mae’r blog yma yn ffocysu ar India’r Gorllewin. Mae ein casgliadau hefyd yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth am y fasnach gaethweision yn rhannau eraill o’r byd.

O’r cychwyn, fe roddwyd llawer o’r cyfeiriadau cyfoes at y fasnach gaethweision mewn côd gan y rhai oedd â rhan ynddi. Ym 1692, er enghraifft, dim ond cyfeirio at ei ‘fuddiannau’ yn Affrica ac India’r Gorllewin wnaeth cwmni a fasnachai yno (Tredegar Estate Records MSS and Docs 122); dyma’r cyfnod pan oedd Cwmni Brenhinol Affrica (The Royal African Company) yn ei anterth a chyda monopoli dros fasnach Lloegr a Chymru mewn caethweision Affricanaidd – cafodd cerflun o’i Raglyw, Edward Colston, ei daflu i mewn i’r harbwr ym Mryste yn 2020, mewn gweithred a dderbyniodd gryn gyhoedusrwydd. Ar yr wyneb, a thrwy’r cyfnod, rhoddai gweithredoedd tir a thrafodion busnes yr argraff nad oedd unrhyw wahaniaeth rhwng y planhigfeydd yn llefydd fel Montserrat, St Kitts a Dominica â maenorau yn Sir Gaerloyw neu Sir Fynwy (Gogerddan Estate Records MC2/1; Penty Park Estate Records 28; Nassau Senior Papers E714), ac yn aml mewn gohebiaeth o’r planhigfeydd siwgwr yn Nevis a St Kitts ni soniwyd llawer os o gwbl am bresenoldeb caethweision yno (Bodrhyddan Estate Papers 58/1-143).

Yn yr un modd, ceir llythyrau gan swyddogion y Llynges at Charles Hayes, Rhaglyw Cwmni Brenhinol Affrica, yn crybwyll bod Ffrancwyr yn cwyno am Brydeinwyr yn ymyrryd â’u masnach yn Senegal yng nghanol y 18fed ganrif heb fod yn gwbl eglur am natur y fasnach honno (Gogerddan Estate Papers GCB1/1). Mae siartiau dyfrddarluniadol o India’r Gorllewin, fel yr un a luniwyd gan Joseph Smith Speer ym 1774, yn ymddangos yn ddigon diniwed hefyd, ond maen nhw’n cuddio byd tywyll caethwasiaeth y cawsant eu creu ynddo (Aston Hall Estate Records 3503). Ar yr un pryd, ymfalchïai gwladychiaethwyr fel teulu Ottley yn eu safle fel cynrychiolwyr y Gyfundrefn yn Antigua, St Vincent, Grenada a mannau eraill yn nhrefedigaethau Prydain yn India’r Gorllewin (Ottley Family (Additional) Papers 1).

Mae caethwasiaeth ymhell o fod yn anweladwy yn yr archifau, serch hynny. Mewn llythyr at Charles Hayes ym 1747 mae William Slawman yn ei wahodd yn agored i gymryd rhan yn y busnes o gludo caethweision o Gambia i Buenos Aires (Gogerddan Estate Papers GCB1/1), a fe gafodd arwerthiannau o gaethweision eu cofnodi (Nassau Senior Papers E732). Fel arfer, rhestrwyd caethweision fel eiddo mewn llechresi a chytundebau, ochr yn ochr â da byw a gwaddodion mwynau (Peniarth Estate Records DK2), a chaethweision oedd cyfran helaeth o ystad Richard Swarton yn Jamaica yn y 1760au (Slebech Estate Records 3328-33). Ym 1785, fe gymerodd William Knox o Slebech ran yn arwerthiant 100 o gaethweision am bris o £54 10s. (NLW Deeds 1948); roedd y caethweision yma eisoes wedi cael eu cludo o Georgia i Jamaica, ac yn awr roedden nhw ar eu ffordd i Dde Carolina. Cedwid dyddiaduron gan yr asiantau a weithredai’r busnes hwn (Nassau Senior Papers E814), ac weithiau bydden nhw’n cofnodi gwybodaeth am iechyd y caethweision, er dim ond yng nghyswllt pa mor dda y gallen nhw weithio (Slebech Estate Records 8342-440). Roedden nhw’n ystyried y caethweision fel asedau ariannol yn unig, gan gwyno am chwyddiant yn y prisiau a’u hanhawster yn cael gafael ar gaethweison oedd wedi cynefino â’u hamgylchiadau (‘seasoned slaves’) (Nassau Senior Papers E51, E64, E4).

Roedd y masnachwyr a meistri’r caethion yn gwbl ymwybodol mai trais oedd sylfaen eu rheolaeth, ac fe’i gwnaed yn gwbl eglur ganddynt eu bod yn disgwyl i ‘gaethweision ar ffo’ gael eu darostwng (Nassau Senior Papers E74). Aeth planhigwyr a masnachwyr India’r Gorllewin ati i ddeisebu llywodraeth Prydain gyda’u pryderon pan waethygodd tensiynau rhwng y caethweision a’r planhigwyr ym 1791 (Slebech Estate Records 11532-41) – cafwyd gwrthryfel llwyddiannus gan gaethweision yn nhrefedigaeth Ffrengig Saint-Domingue ychydig o fisoedd yn ddiweddarach, a hynny’n arwain yn y pen draw at sefydlu gwladwriaeth rydd Haiti – ac fe dyfodd pryderon y perchnogion yn ystod rhyfeloedd Prydain gyda Ffrainc chwyldroadol (Glansevern Estate Records 1010). Pan ddaeth caethweision yn rhydd am y tro cyntaf yn India’r Gorllewin, trwy eu hymdrechion gwaedlyd eu hunain yn erbyn gwladychiaethwyr Ewropeaidd y cyflawnwyd hynny.

Roedd yna wastad wrthwynebiad wedi bod yng Nghymru i’r fasnach gaethweision, ond ni wnaeth lawer o wahaniaeth tan ddiwedd y 18fed ganrif. Erbyn hynny, roedd cyfarfodydd yn galw am ddiddymu’r fasnach yn dod yn fwy cyffredin, fel yr un ym Mrynbuga ym 1792 (Tredegar Estate Records 64/346). Roedd Edward Williams, neu Iolo Morganwg, yn adnabyddus am ei wrthwynebiad cryf i’r fasnach; yn ogystal â siarad, darllen ac ysgrifennu am y pwnc, byddai’n gwrthod gwerthu ei waith llenyddol i rai yr oedd e’n gwybod eu bod yn cefnogi’r fasnach ym Mryste (Iolo Morganwg and Taliesin ab Iolo Manuscripts and Papers NLW MS 21282E/359, NLW MS 21396E/17, NLW MS 21392F/29, NLW MS 21400C/24-24a ). Nid oedd pawb o’r un farn, fodd bynnag. Roedd llawer o’r boneddigion yng Nghymru a’u hasiantau wedi buddsoddi’n drwm yn y planhigfeydd, a’u dadl nhw oedd y byddai diddymu’r fasnach yn niweidio economi Lerpwl a phorthladdoedd eraill (Harpton Court Estate Records 2073).

Diddymwyd y fasnach gaethweision yn yr ymerodraeth Brydeinig ym 1807, ond roedd caethwasiaeth yn parhau o hyd, ac roedd hi’n dal i fod yn bosib i brynu a gwerthu caethweision mewn amgylchiadau arbennig. Ym mis Hydref 1810, er enghraifft, fe wnaeth yr Uwchfrigadydd Thomas Picton – a oedd yn ymladd ym Mhortiwgal gyda Wellington ar y pryd – gytundeb gydag aelodau teulu Delaforest i drosglwyddo planhigfeydd, adeiladau, offer, caethweision, ceffylau, mulod ac eiddo eraill yn Nhrinidad, a oedd wedi bod yn drefedigaeth Brydeinig ers 1797 (Picton Family Records 19). Roedd Picton, tirfeddianwr cefnog a ddaeth yn A.S. dros Fwrdeistrefi Penfro yn ddiweddarach, yn adnabyddus am ei greulondeb gormesol, yn arbennig tuag at gaethweision, a fe’i cafwyd yn euog o ganiatáu i ferch ifanc o’r enw Luisa Calderón (nad oedd yn gaeth) gael ei harteithio yn Nhrinidad ym 1801, ond apeliodd yn erbyn yr euogfarn ar bwynt technegol a ni chyrhaeddwyd benderfyniad terfynol. Am flynyddoedd maith cofid amdano yn bennaf oherwydd ei ran yn rhyfel Iberia a’i farwolaeth yn Waterloo, a chodwyd cofgolofn iddo yng Nghaerfyrddin. Mae ymgyrch wedi bod yn ddiweddar i’w symud ymaith.

Roedd triniaeth greulon caethweision yn Jamaica yn parhau i gael sylw ym 1815 (Nassau Senior Papers E136), a bu raid i Lynges Frenhinol yn India’r Gorllewin weithredu yn erbyn morladron a’r fasnach gaethweision – yr oedd cysylltiad agos rhyngddynt yn nhyb y llywodraeth erbyn hyn – am flynyddoedd ar ôl hynny (Penralley Papers 219). Roedd sylw’r diddymwyr yn awr yn troi tuag at gaethwasiaeth ei hun, nid yn unig yn ymerodraeth Prydain ond yn Unol Daleithiau America a mannau eraill. Ymhlith yr ymgyrchwyr yng Nghymru roedd y gweinidog Annibynnol Samuel Roberts (‘S.R.’) (NLW MS 9523A), ond yr unigolyn mwyaf blaenllaw yng nghasgliadau’r Llyfrgell yw Thomas Clarkson, a deithiai’n ddiflino dros y Gymdeithas Gwrthgaethwasiaeth (NLW MS 14984A) gan ymroi ei fywyd i’r achos a chan roi ei hun mewn perygl mawr ar adegau. Clarkson a ysgogodd y mudiad dros ddiddymu ym Mhrydain yn y 1780au trwy gasglu tystiolaethau gan forwyr; gwyddai y byddai hyn nid yn unig yn datgelu amodau byw a gweithio dychrynllyd y morwyr ar fwrdd y llongau caethweision, ond hefyd driniaeth y caethweision eu hunain. Roedd ambell i Gymro ymysg y morwyr hyn ym Mryste a Lerpwl.

Dim ond ychydig o’r eitemau mwyaf hygyrch yn ein casgliadau yw’r rhain. Mae llawer o straeon yn dal i fod ynghudd yn yr archifau ac yn aros i gael eu datgelu.

Nid gyda’r fasnach drawsiwerydd y dechreuodd ymwneud Cymru â chaethwasiaeth. Yn aml yng nghyfraith Gymreig yr Oesoedd Canol – y ceir nifer o lawysgrifau ohoni yn y Llyfrgell, yn cynnwys Peniarth MS 28 – fe gymerid caethweision yn ganiataol fel dosbarth o fewn y gymdeithas, tra soniai ffynnonellau traethiadol megis ‘Brut y Tywysogyon’ (Peniarth MS 20) a Vita Griffini filii Conani (Peniarth MS 434E) am Lychlynwyr o Iwerddon yn dwyn pobl yng Nghymru i mewn i gaethwasiaeth. Mae hyd yn oed yr hwiangerdd o’r seithfed ganrif ‘Pais Dinogad’, a ysgrifennwyd yn llais merch yn canu i’w phlentyn, yn cyfeirio at eu hwyth caethwas (‘wythgeith’) yn cydganu (NLW Llyfr Aneirin, Cardiff MS 2.81).

Nid rhywbeth sy’n perthyn i’r gorffennol yn unig yw’r fasnach gaethweision ychwaith. Yn 2007 a 2008, fel rhan o gywaith cymunedol Everywhere In Chains, cynhaliodd Women in Jazz gyfres o weithdai yn ne Cymru er mwyn codi ymwybyddiaeth am gaethwasiaeth a’r fasnach gaethweision yn y byd modern yn ogystal â’r gorffennol (Jazz Heritage Wales / Archif Menywod Cymru 4/9). Gobeithiwn na fydd angen ychwanegiadau tebyg i’n casgliadau yn y dyfodol.

 

Dr David Moore (Archifydd)

 

Tagiau:

Crefydd a gwyddoniaeth

Collections - Postiwyd 16-08-2021

Diddorol oedd darllen pamffled ymhlith casgliad o gyfrolau rhydd Gladstone gan y mathemategydd a’r ffisegydd nodedig, George Stokes (1819-1903). Teitl y traethawd yn y pamffled yw “Rhai ystyriaethau ar astudiaeth o Wyddoniaeth Naturiol a’r modd mae’r darganfyddiadau yn cael effaith ar ein syniadau crefyddol”.

Roedd Stokes yn awyddus i ddangos i’w ddarllenwyr fod darganfyddiadau gwyddonol yn newid ond nad oedd hyn yn tanseilio credo crefyddol.  Credai’n gryf fod dysgu am reolau gwyddoniaeth naturiol yn helpu pobl i ddeall crefydd yn well ac i gryfhau eu ffydd. Mae’n cyflwyno nifer o enghreifftiau i gefnogi ei safbwynt.

Mae’n gofyn yn gyntaf i’w ddarllenwyr ddychmygu ynys anghysbell yn y Môr Tawel.  ‘Does neb wedi ymweld â hi o’r blaen. Mae’n enwi’r ynys yn Irene. Mae’r bobl yno yn ddeallus a chrefyddol, ond bach iawn yw eu gwybodaeth am wyddoniaeth naturiol.  Credent fod y synnwyr o allu gweld yn arbennig, a’i fod yn rhodd gan y Creawdwr.

 

 

Ymhen amser, darganfuwyd yr ynys gan gapten llong a’i griw o wyddonwyr. Daeth yr ynyswyr a’r gwyddonwyr yn ffrindiau a dysgodd yr ymwelwyr lawer am ffiseg i drigolion Irene cyn iddynt adael yr ynys. Dysgodd yr ynyswyr am opteg gan y gwyddonwyr. Hefyd dysgon nhw am fodolaeth pelydrau a rheolau adlewyrchu a phlygiant yn ogystal â sut mae delweddau’n ffurfio wrth ddefnyddio telesgop.  Ar ôl dyrannu llygad dangoson nhw ei fod fel offeryn optegol yn ffurfio gwrthrychau ar y rhwyden.  Arferai’r ynyswyr gredu fod eu gallu i weld yn rhodd gan y Creawdwr, ond nawr, dyma nhw’n sylweddoli fod eu llygaid yn ymateb fel unrhyw ddeunydd difywyd.  Roeddent yn dechrau ystyried fod y byd o’u cwmpas yn arddangos deddfau syml natur.

Ar ôl i’r gwyddonwyr adael, dechreuodd yr ynyswyr ffurfio barn fwy cymedrol am yr hyn roeddent wedi dysgu.  Dysgodd rhesymeg ddynol iddynt fod delweddau yn ffurfio yn y rhwyden fel rhai mewn offer optegol.  Ond erys y cwestiwn – sut oedd eu rhannau wedi addasu mor dda i wneud hyn?  Roeddent wedi eu synnu gyda thystiolaeth o’r cynllunio.  Rhaid felly fod yna gynlluniwr.  Dechreuon nhw feddwl am y Creawdwr mewn ffordd wahanol.  Roedd Duw yn cyflawni ei ddibenion wrth gydffurfio â, yn hytrach na gormesu rheolau natur.

Mae Stokes wedyn yn cymharu cyflwr yr ynyswyr i gyflwr ei ddarllenwyr pan ddaw darganfyddiadau gwyddonol newydd i law. Mae’n erfyn ar ei ddarllenwyr i gadw meddwl cytbwys rhwng tystiolaeth wyddonol a syniadau crefyddol. Da fyddai i ni gofio hyn heddiw.

Sonia Stokes am syniadau gwyddonol eraill, fel arbed ynni a theori esblygiad, i gefnogi ei gred fod Creawdwr y tu ôl i drefn naturiol y byd. Dewisodd y gwyddonydd nodedig hwn o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg roi sylw i’r pwnc i bwysleisio ei bwysigrwydd i’w ddarllenwyr bryd hynny. Mae ei syniadau o ddiddordeb i ni heddiw hefyd (gweler yr ail eitem yn y llyfryddiaeth).

 

Llyfryddiaeth

Stokes, G.G. (1879) On the bearings of the Study of Natural Science and of the contemplation of the discoveries to which that study leads, on our religious ideas. London: E. Stanford.

Davies, Noel A. a Jones, T. Hefin (2017) Cristnogaeth a Gwyddoniaeth. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.

 

Hywel Lloyd

Llyfrgellydd Cynorthwyol

<- Cofnodion Hŷn Cofnodion Newydd ->

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog