Blog

Postiwyd - 07-10-2019

Casgliadau

Pam mae coeden ar ben Rhodri Morgan?

Mae nifer ohonom yn gyfarwydd gyda chyrraedd y pwynt yn fy mywyd pan mae’r rhywbeth cyffredin o’n plentyndod yn cael eu harddangos mewn amgueddfa. Mae’r teimlad o dderbyn archif o ddogfennau sy’n delio a digwyddiadau, ymgyrchoedd a phobl o’ch plentyndod yn debyg; dwi’n teimlo’n hen, ond mae rhywbeth arbennig mewn ail fyw stori, weithiau o safbwynt gwbl wahanol.

Roedd cartwnau Mumph wedi bwydo fy niddordeb yng ngwleidyddiaeth Cymru pan roeddwn i yn fy arddegau. Pob dydd Sadwrn roeddwn i’n edrych ymlaen at weld y cartŵn yn dilyn hanes Ysgrifennydd Gwladol Cymru a’i Weinidogion, Just William yn y Western Mail. Roedd portread William Hague fel bachgen ysgol yn gwisgo shorts a gyda map o Gymru ben i weired ar wal y swyddfa braidd yn annheg efallai, ond roedd yn ffordd effeithiol o ddangos y teimlad cyffredin bod gan swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru statws isel iawn yn y cabinet, a’r anfodlonrwydd am arfer Llywodraeth Prydain i benodi Aelod Seneddol o Loegr, heb unrhyw gysylltiad â Chymru i’r swydd. Roedd Syr Wyn Roberts yn ymddangos pob hyn a hyn i geisio addysgu’r Ysgrifennydd Gwladol am faterion y dydd ond heb ryw lawer o lwyddiant!

Roedd Mumph yn portreadu ei olynydd, Ron Davies yn dra gwahanol. Er bod enw’r cartŵn The one Ronnie yn cyfeirio at gyfres comedi, roedd Davies yn gwisgo siwt wen a sbectol dywyll ac yn ymddwyn fel gansgter gyda Jon Owen Jones fel Frankenstein’s Monster. Yn 1998, tro Alun Michael oedd hi i gael sylw Mumph yn y gyfres St Michael. Roedd Mumph wedi gwneud yn fawr o’r son mai dyn Tony Blair oedd Alun Michael roedd e wastad yn gwisgo parachute, ac weithiau yn anweladwy ar wahân i’w sbectol. Roedd Peter Hain wastad yn gwisgo rollers yn e wallt, tra roedd Rhodri Morgan yn ymddangos gyda choeden yn tyfu o’i ben! Cafodd y goeden ei dorri ar ôl i Rhodri gael torri gwallt, ond roedd y boncyff dal yno. Roedd hyn wedi drysu un ffrind prifysgol yn llwyr ac roedd yn rhaid i fi ffinio ffotograff o Rhodri cyn bod y ddelwedd yn gwneud synnwyr iddo!

Gyda dyfodiad y Cynulliad Cenedlaethol, roedd mwy o wleidyddion o’r gwrthbleidiau yn ymddangos; Dafydd Wigley, Mike German a Rod Richards – fel arfer gyda baner Lloegr yn ei het.

Mae cartwnau fel yn hyn ysgafn eu naws ar un olwg ac yn gor-bwysleisio golwg, cymeriad neu ymddygiad, ond mae nhw yn adlewyrchu’r zeitgeist gwleidyddol ac roedd portread pob un o’r gwleidyddion hyn yn adlewyrchu’r ffordd roedden nhw’n cael eu gweld, gan ganran o’r boblogaeth o leiaf. Mae nhw’n cofnodi digwyddiadau gwleidyddol bwysig; fel y trafodaethau dros Dŷ Opera Bae Caerdydd, arfau, addysg, iechyd ac etholiadau ac yn gwneud hynny mewn modd gweledol a doniol.

Mae derbyn y casgliad hwn i’r Llyfrgell yn deimlad hynod gyffrous. Mae cartwnau Mumph yn rhannol gyfrifol o leiaf o godi fy ymwybyddiaeth yng ngwleidyddiaeth, ac mewn ffordd anuniongyrchol, y diddordeb hwnnw sy’n gyfrifol am fy mod yn gweithio gydag archifau gwleidyddol. Gobeithio yn fawr bydd digido a rhannu nhw yn eang yn sbarduno diddordeb eraill yn y maes er bod e braidd yn rhyfedd i feddwl amdanynt fel cofnod hanesyddol. Mae’r broses hwn yn un gostus, felly buaswn yn gwerthfawrogi unrhyw gyfraniadau tuag ar y costau trwy roddion i’r Gronfa Casgliadau. Mae boreau Sadwrn yn darllen Just William yn teimlo yn bell yn ôl.

Rob Phillips
Yr Archif Wleidyddol Gymreig

 

Tagiau: ,

Postiwyd - 27-09-2019

Collections / Stori Cymru

Campwaith Tryweryn yn ysbrydoli cenhedlaeth newydd i drafod ei hanes

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Fel rhan o raglen Estyn Allan y Gwasanaeth Addysg, bob blwyddyn cynhelir Diwrnod Campweithiau Mewn Ysgol pan fydd eitem wreiddiol o gasgliad celf y Llyfrgell yn cael ei gludo i ysgol rhywle yng Nghymru i fod yn ganolbwynt i weithdy addysgol. Yn ystod y dair blynedd diwethaf aethpwyd â phaentiad William Turner o Gastell Dolbadarn i ysgol yn Llanberis, a chludwyd cyfres o ddarluniau gan Kyffin Williams i ysgolion Dyffryn Nantlle a Bro Lleu yn Mhenygroes. Mae’r achlysuron yma’n bwysig gan eu bod yn enghreifftiau gwŷch o sut gall casgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol ysbrydoli cynulleidfa iau, a’i chynorthwyo i ddysgu am, a dehongli gweithiau celf a’r hanes sy’n gysylltiedig â hwy.

Eleni, dan arweiniad rhaglen Sculpture Masterpieces in Schools Art UK (elusen sy’n ceisio amlygu gweithiau celf ym meddiant cyrff cyhoeddus ym Mhrydain) , gwahoddwyd Ffederasiwn Cysgod y Foel – sy’n cynnwys Ysgol Bro Tryweryn, Frongoch ac Ysgol Ffridd y Llyn, Cefnddwysarn – i gymryd rhan mewn prosiect a oedd yn canolbwyntio ar un o gerfluniau mwyaf arwyddocaol y Llyfrgell, Cofeb Tryweryn gan John Meirion Morris. Crëwyd y cerflun gyda’r bwriad o gomisiynu fersiwn maint llawn (30 troedfedd o uchder) ar lan Llyn Celyn i goffáu boddi Cwm Tryweryn yn y 1960au.

Penderfynwyd gwahodd Iola Edwards, artist lleol a merch John Meirion Morris, i arwain sesiwn ar gyfer disgyblion Blwyddyn 5 a 6, a bu hi’n ymweld â’r Llyfrgell Genedlaethol i chwilio’r casgliadau am ddarnau o waith a ysbrydolwyd gan stori Capel Celyn, yn ogystal â cherflun ei thad, wrth baratoi a darparu gweithgareddau addas ar gyfer y gweithdy.

Ar ddydd Iau, Medi 12fed, cludwyd y cerflun i ardal y Bala i’w ddefnyddio am ddiwrnod yn ganolbwynt i weithdy celf. Cychwynwyd y diwrnod gyda chyfle i ddisgyblion y ddwy ysgol weld y gofeb yn ystod gwasanaeth y bore.

Er mwyn rhoi ychydig o gefndir i hanes y gofeb, dangosodd Iola ffotograffau a dynnwyd gan Geoff Charles i’r disgyblion. Maent yn adrodd stori boddi pentref Capel Celyn, a’r protestio brwd a fu’n cymryd lle mewn gwrthwynebiad i’r cynllun.

Tasg gyntaf y disgyblion oedd astudio ffurf y cerflun a chreu brasluniau ohono, er mwyn iddynt werthfawrogi siap deinamig yr aderyn yn ymestyn o’r dŵr. Roeddynt yn gweithio mewn golosg er mwyn gadael marc cryf sy’n llifo’n hwylus.

Rhoddwyd cyfle i’r plant edrych yn agos iawn ar y gofeb, a gweld manylder yr wynebau ym mhlu yr aderyn. Cafwyd trafodaeth am deimladau’r pentrefwyr y mae’r wynebau yma yn eu cynrychioli, eu tristwch a’u pryder, oll yn protestio yn erbyn yr hyn a oedd yn digwydd iddynt. Ar ôl cinio aeth y plant ymlaen i siapo ffigyrau 3D allan o bapur yn dangos wynebau yn bloeddio a sgrechian am yr anghyfiawnder a ddioddefwyd.

Roedd rhan o’r gweithdy yn bwrw golwg ar bentref Capel Celyn a’r gymuned a gollwyd o dan y dŵr. Gan ymarfer eu sgiliau dylunio, bu’r disgyblion yn creu darlun o adeiladau’r pentref, ac yn creu gludwaith o olygfeydd yr ardal a’r bobl sy’n ymddangos yn ffotograffau Geoff Charles.

Yn ystod rhan olaf y gweithdy bu’r disgyblion yn trafod sut rydym yn cofio am hanes Tryweryn, a’r wal eiconig sy’n sefyll ger Llanrhystud yng Ngheredigion. Trwy ddefnyddio proses argraffu â sgrîn, bu’r plant yn ail greu y graffiti sydd bellach wedi cael ei ailadrodd mewn nifer o leoliadau ar draws Cymru.

Roedd Diwrnod Campweithiau Mewn Ysgol eleni yn gyfle i ddisgyblion ddysgu a chofio am yr hyn a ddigwyddodd dafliad carreg o Ysgol Bro Tryweryn dros hanner canrif yn ôl, ac i wneud hynny ym mhresenoldeb cerflun arbennig a grëwyd i goffáu yr hanes. Dan arweiniad Iola Edwards, ysbrydolodd y cerflun griw o blant i ymarfer dulliau celf newydd a chreu murlun fel eu cofeb eu hunain i ddigwyddiad hynod bwysig yn hanes fodern Cymru.

Dolenni Perthnasol

Rhodri Morgan
Rheolwr Gwasanaeth Addysg

Postiwyd - 13-09-2019

Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Stori Cymru / Ymchwil

Y Bywgraffiadur Cymreig

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Datblygu llinell amser ryngweithiol

Mae Cymru’n genedl fach ond un balch iawn, cenedl sydd wedi cyfrannu mwy na’i siâr o ddiwygwyr, dyfeiswyr ac arloeswyr i gymdeithas. O Wasanaeth Iechyd Aneurin Bevan, i ddatblygiad Radar gan Edward George Bowen, ni ddylid tanbrisio cyfraniad Cymru i dechnoleg a gwareiddiad yn ei gyfanrwydd. A pheidiwch anghofio, mae Cymru hefyd wedi ein diddanu gyda mawrion chwaraeon, actorion fel Richard Burton a llu o dalent gerddorol.

Mae’r Bywgraffiadur Cymreig wedi cofnodi bywydau ein henwogion ers blynyddoedd, fel na fyddwn yn anghofio eu cyfraniad i Gymru a’r byd. Ers 2004, mae’r holl gofiannau wedi bod ar gael yn ddwyieithog ar wefan y Bywgraffiadur Cymreig, ac mae’n cael ei diweddaru’n rheolaidd gyda chofnodion newydd – dros 5000 erbyn hyn.

Portreadau o bobl yn y Bywgraffiadur  o Wikidata

Er mwyn gwneud y wefan mor agored a defnyddiol â phosib, dros y blynyddoedd diwethaf, mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi bod yn rhannu’r data sy’n gyrru wefan gyda Wikidata. Dyma chwaer llai adnabyddus y Wikipedia enwog, ac fe’i dyluniwyd er mwyn rhannu gwybodaeth yn agored fel data, yn hytrach na rhyddiaith. Fel efo Wikipedia gall unrhyw un olygu a gwella’r data yn Wikidata ac erbyn hyn mae gennym adnodd cyfoethog o ddata am ein 5000 o unigolion pwysig. Mae Wikidata yn caniatáu inni nodi lleoedd geni pawb ar fap, mae’n caniatáu inni gysylltu data am addysg pobl â data ar gyfer yr ysgolion a’r prifysgolion a fynychwyd, a gallwn weld pa sefydliadau eraill sydd â chofnodion perthnasol, fel portreadau neu archifau.

Lleoliad geni pawb yn y Bywgraffiadur. Archwilio      –      Map yndangos teithiau a gymerwyd gan genhadon Cymreig. Crëwyd efo Wikidata.

 

Mae ein tîm o wirfoddolwyr hefyd wedi bod yn brysur yn defnyddio’r Bywgraffiadur i greu erthyglau Wikipedia ar gyfer y bobl, fel bod gennymi bob pwrpas, ddau fersiwn o bob erthygl – un yn gofnod hanesyddol wedi’i adolygu a’i reoli’n ofalus gan arbenigwyr, a’r llall yn gofnod cymunedol a reolir gan bawb, erthygl sy’n esblygu’n gyson y gall unrhyw un gyfrannu ati a’i hailddefnyddio at unrhyw bwrpas.

Yn dilyn lansiad gwefan newydd y Bywgraffiadur llynedd, llwyddom i sicrhau cyllid i weithio gyda datblygwyr i ychwanegu nodwedd newydd a chyffrous. Gan ddefnyddio’r data cyfoethog o Wikidata, a miloedd o ddelweddau digidol o gasgliadau’r Llyfrgell, rydym yn datblygu llinell amser rhyngweithiol fydd yn caniatáu i ddefnyddwyr archwilio pob un o’r 5000 person yn y geiriadur yn gronolegol. Cliciwch ar berson yn y llinell amser a gallwch weld y cofnod Bywgraffiadur perthnasol a’r erthygl Wikipedia.

Fersiwn cynnar o’r llinell amser sy’n cael ei ddatblygu

Yn fwy na hynny, bydd y llinell amser yn caniatáu i ddefnyddwyr hidlo’r cofnodion yn seiliedig ar ble cawsant eu geni, lle cawsant eu haddysgu, eu galwedigaeth a mwy. A gellir defnyddio’r hidlwyr yma mewn cyfuniad, felly os hoffech chi weld yr holl bêl-droedwyr a anwyd yn Aberdâr yn unig, mae hynny’n iawn! Mae’r Llyfrgell hefyd wedi curadu llinell amser o ddigwyddiadau pwysig yn hanes Cymru y gellir ei gweld dros y linell amser i roi mwy o gyd-destun i fywydau’r bobl hyn.

Bydd y lefel hyn o ryngweithio ac addasu yn helpu i ddod â’r Bywgraffiadur Cymraeg yn fyw. Bydd yn haws nag erioed i chwilio a darganfod bywydau ein dinasyddion pwysicaf – y bobl a helpodd i lunio stori Cymru.

Dylai’r llinell amser fod yn fyw cyn diwedd y flwyddyn.

Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , ,

Postiwyd - 10-09-2019

Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Prosiect WiciLlên

Rhannu data a gwybodaeth am lenyddiaeth Gymraeg gyda’r byd

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru mewn partneriaeth â Menter Iaith Môn am yr ail dro, wedi sicrhau grant gan Lywodraeth Cymru ar gyfer prosiect WiciLlên, er mwyn cyflwyno prosiect uchelgeisiol sy’n canolbwyntio ar rannu gwybodaeth yn agored am lenyddiaeth Cymru ar brosiectau Wikimedia.

Bydd y prosiect yn cynnwys dau brif linyn. Yn gyntaf, bydd y Llyfrgell Genedlaethol yn dechrau rhannu set data enfawr o’r holl lyfrau o ddiddordeb Cymreig a gyhoeddwyd erioed yng Nghymru. Mae’r set data hwn yn cynnwys gwybodaeth am bron i hanner miliwn o lyfrau.

Delwedd yn dangos data agored am lyfrau Cymreig a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru

Fel rhan o brosiect WiciLlên bydd y 50,000 cyntaf o’r cofnodion hynny’n cael eu cyfoethogi a’u rhannu fel data agored cysylltiedig ar Wikidata. Bydd modd chwilio’r data a’i ailddefnyddio mewn nifer o ieithoedd, gan gynnwys y Gymraeg, a’r gobaith yw y gellir defnyddio hwn i wella dyfyniadau ar Wicipedia a chreu cyfleoedd i ddatblygwyr ac ymchwilwyr sy’n dymuno ail defnyddio’r data.

Bydd ail linyn y prosiect yn canolbwyntio ar wella cynnwys ar y Wicipedia Cymraeg. Bydd y Llyfrgell Genedlaethol yn cyflwyno digwyddiad Hacathon a chyfres o olygathonau Wicipedia, tra bod Wicipediwr Preswyl Menter Iaith Môn yn cyflwyno digwyddiadau i blant ysgol o wahanol oedrannau.

Digwyddiadau i olygu Wicipedia a gynhaliwyd yn ddiweddar gan Menter Iaith Môn a Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Dywedodd Nia Wyn Thomas, sy’n arwain Menter Iaith Môn:  “Braint, fel pob tro, yw cael cydweithio gyda WiciMedia UK a’r Llyfrgell Genedlaethol i gyfoethogi cynnwys agored yn y Gymraeg a hynny drwy ddwylo medrus plant Ynys Môn. Dros gyfnod y cydweithio, rydym yn ymfalchio yn y gwaith sydd wedi ei gyflawni, ac effaith y gwaith ar ddatblygiad cymhwysedd digidol y plant drwy gyfrwng y Gymraeg, bod yn eu hiaith gyntaf, neu yn ail iaith. Gwych hefyd ydi dylanwad y gwaith ar ddatblygiad y Gymraeg mewn maes, lle nad ydy’r iaith yn cael ei gweld yn flaengar bob tro.”

Mae’r prosiect eisoes wedi cychwyn a bydd yn rhedeg tan fis Mawrth 2020.

Jason Evans

Wicipediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , ,

Postiwyd - 06-08-2019

Casgliadau

Hanes Plas Tirion: maes Prifwyl 2019

A hithau’n wythnos yr Eisteddfod a’r cystadlu bellach yn ei anterth, a wyddoch unrhywbeth am leoliad maes y brifwyl eleni? Mae maes Eisteddfod Genedlaethol Sir Conwy 2019 wedi ei leoli nid nepell i’r de o Lanrwst yn rhannol ar diroedd un o dai bonedd yr ardal, Plas Tirion (neu Plastirion).

Yn 1839, dengys map degwm plwyf Llanrwst bod Plas Tirion a’i thiroedd ym meddiant Charles Wynne Griffith-Wynne (1780-1865), etifedd stadau Voelas a Chefnamlwch ac AS Sir Gaernarfon rhwng 1830 a 1832. Yr oedd yn fab i Jane Wynne, merch Watkin Wynne o Voelas, a Charles Finch (1752-1819), mab ieuengaf y 3ydd Iarll Aylesford ac AS Maidstone. Disgynodd stad Cefnamlwch i Jane drwy ei chefnder, John Griffith (marw 1794), yr olaf o deulu’r Griffith i fyw yno. Newidiodd Charles Wynne ei enw i Griffith-Wynne yn lle Finch yn 1804 i adlewyrchu ei etifeddiaeth drwy ochr ei fam ac efe wnaeth ariannu adeiladu’r eglwys bresennol ym Mhentrefoelas.

 

 

Yn ôl y rhestr pennu, roedd y tŷ a’r 82 erw o dir fferm yn cael ei rhenti gan John Evans a oedd, yn ôl cyfrifiad 1841, yn byw yno gyda’i wraig a’u pedwar o blant, ynghyd â dau gwas fferm a dwy morwyn. Ymddengys bod rhannau hynaf y tŷ ei hun yn dyddio o’r 16eg a’r 17eg ganrif tra bod rhannau o adeiladau’r fferm islaw’r tŷ yn dyddio o’r canrif blaenorol (ceir rhagor o fanylion am yr adeiladau ar Coflein).

Ymysg papurau stadau Voelas a Chefnamlwch sydd yma yn y Llyfrgell ceir arolwg o demên ‘Plastirrion’. Nid oes dyddiad pendant i’r arolwg [tybier 1778-1811] ond amcangyfrifir mai gwerth blynyddol y tŷ a’i diroedd cysylltiol oedd 84 punt a 4 swllt. Yno, ceir hefyd rhestr o enwau’r caeau, sy’n cynnwys rhai disgrifiadol megis ‘Caeua Suchion’, ‘Yscallen Bach’ (a ‘Mawr’) a ‘Nid Gwag ei char’.

Mae’n syndod y toreth o wybodaeth gallwch ddod o hyd iddo am eich milltir sgwâr yn defnyddio gwefan Lleodd Cymru y Llyfrgell fel man cychwyn! Dyma rhestr gyflawn o’r adnoddau ar-lein sydd ar gael yn rhad ac am ddim drwy wefan y Llyfrgell.

Os byddwch yn teithio i faes yr Eisteddfod Genedlaethol a thiroedd Plas Tirion yr wythnos hon, cofiwch alw heibio stondin y Llyfrgell. Yno, bydd cyfle i chi weld arddangosfa arbennig yn adrodd hanesion tref Llanrwst a’r ardal gyfagos, i bori’r nwyddau arbennig yn Siop y Llyfrgell, ac i gymryd rhan mewn amryw o ddigwyddiadau cyffrous. Ewch i Rhaglen Digwyddiadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2019 am fwy o wybodaeth.

Postiwyd - 02-08-2019

Stori Cymru

Hunaniaeth Gymreig, Symbolau a’r Eisteddfod Genedlaethol

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

 

Dreigiau, telynau, gwisgoedd a blodau: maent oll yn dweud rhywbeth wrthym am ddatblygiad hunaniaeth Gymreig!

Bu’r symbolau uchod yn gynhwysion allweddol wrth hyrwyddo digwyddiadau o wedd ‘Gymreig’; er enghraifft, yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae’r ŵyl wedi gwneud defnydd helaeth o symbolau o’r fath yn ei hymgyrchoedd marchnata ar hyd y blynyddoedd.

 

 

Daeth pasiantau, symbolau a seremonïau i fod yn elfennau allweddol ym mywydau’r Cymry yn ystod y 19eg a’r 20fed ganrif. Roedd yr arferion yn cynrychioli’r ymdrech a fu i arddangos hunaniaeth Gymreig, ar adeg lle roedd diwylliannau cynhenid ar draws Ewrop yn mynd ati’n fwriadol i ddangos eu nodweddion unigryw.

Yn y blog hwn, byddwn yn defnyddio rhaglenni swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol i ddangos sut oedd symbolau yn cael eu defnyddio i gyflwyno delwedd o ‘Gymreictod’.

 

Crynodeb o hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Y dechreuad – Yn 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr ‘eisteddfod’ gyntaf y gwyddwn amdani. Cynhaliodd ddwy gystadleuaeth fawr yng Nghastell Aberteifi; un mewn barddoniaeth a’r llall mewn cerddoriaeth.

Dirywiad cyflym – Cynhaliwyd cystadlaethau tebyg yn ystod y 15fed a’r 16eg ganrif. Yn ystod y cyfnod hwn y cafodd y term ‘eisteddfod’ ei fathu. Fodd bynnag, dirywiodd y digwyddiadau hyn yn ystod teyrnasiad Harri VIII.

Adfywiad – Rhoddodd y cymdeithasau Cymreig yn Llundain fywyd newydd i’r traddodiad eisteddfodol ar ddiwedd y 18fed ganrif. Fe wnaeth Iolo Morganwg, sylfaenydd seremonïau Gorsedd y Beirdd, chwarae rhan bwysig yn y gwaith o adfywio’r eisteddfod ar raddfa genedlaethol, drwy gysylltu’r Orsedd â’r sefydliad.

‘Eisteddfod Genedlaethol’ Swyddogol – Yn Ninbych yn 1860 etholwyd Cyngor a Phwyllgor Cyffredinol i reoli’r ‘Eisteddfod’, sefydliad cenedlaethol newydd sbon. Cynhaliwyd yr ‘Eisteddfod Genedlaethol’ swyddogol gyntaf y flwyddyn ganlynol yn Aberdâr.

 

 

 

Symbolau poblogaidd a’u gwreiddiau

Mae’r Ddraig Goch yn un o symbolau mwyaf adnabyddus Cymru. Credwyd i’r ddraig gael ei defnyddio gan y Brenin Arthur ac arweinwyr Celtaidd eraill – mae’n symbol o wreiddiau hynafol Cymru ac yn cynrychioli ei chyn-ryfelwyr anfarwol.

Ystyrir mai’r Delyn Deires yw offeryn cenedlaethol Cymru. Fe’i defnyddiwyd am ganrifoedd fel cyfeiliant i ganu gwerin, dawnsio ac adrodd barddoniaeth, ac mae’n crynhoi treftadaeth lenyddol a cherddorol gyfoethog Cymru.

Cafodd y Wisg Gymreig ei datblygu’n bennaf yn ystod y 19eg ganrif gan noddwr diwylliannol ymroddgar o’r enw Augusta Hall, neu Arglwyddes Llanofer. Roedd y wisg draddodiadol Gymreig fwyaf sylfaenol yn cynnwys clogyn gwlanog coch a het ddu uchel. Credai Hall y byddai defod o’r fath yn hyrwyddo diwydiannau a hunaniaeth Cymru.

Cafodd y Nod Cyfrin – y symbol /|\ – ei ddyfeisio gan Iolo Morgannwg. Mae’n cynrychioli rhinweddau Cariad, Cyfiawnder a Gwirionedd. Cafodd y symbol ei ddefnyddio’n helaeth ar raglenni’r Eisteddfod ac roedd yn cynrychioli presenoldeb yr Orsedd yn y digwyddiad. Arferai’r Orsedd gael ei hystyried yn gylch hynafol o Dderwyddon a oedd yn mawrygu traddodiad barddol cyfoethog Cymru.

 

 

Adfywio Diwylliant Cymru
Gallai’r defnydd o symbolau ar raglenni’r Eisteddfod gael ei ystyried mewn cyd-destun ehangach, sef ymdrech gyffredinol i adfywio diwylliant Cymru. Mae’n amlwg bod ymgyrch o’r fath yn edrych tua’r gorffennol am ei ysbrydoliaeth ac yn annog y Cymry i ymfalchïo yn eu treftadaeth a’u hanes.

 

Elen Haf Jones, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect Europeana ‘The Rise of Literacy’

Postiwyd - 01-08-2019

Casgliadau / Darganfod Sain

David Lloyd George ac Eisteddfod Genedlaethol Cymru

Ganwyd David Lloyd George ym Manceinion ar 17 Ionawr 1863 ac fe’i magwyd yng Nghymru, lle daeth yn un o radicaliaid enwocaf y ganrif. Rhwng 1890 a 1945 etholwyd ef yn Aelod Seneddol dros Gaernarfon.

Yn ystod blynyddoedd cynnar y Rhyfel Byd Cyntaf daeth Lloyd George yn Ganghellor y Trysorlys dan arweinyddiaeth Herbert Henry Asquith. Yn 1916 daeth yn Ysgrifennydd y Wladwriaeth Ryfel ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno ef oedd y siaradwr Cymraeg cyntaf i fod yn Brif Weinidog.

 

 

Yn 1916 cyhoeddodd ‘The Times’ lythyr lle’r oedd yr awdur yn gwrthwynebu cynnal yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel. Mewn ymateb i’r erthygl hon cyflwynodd Lloyd George araith yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth a ddechreuodd:

“Pam na ddylem ni ganu yn ystod y rhyfel? Pam na ddylem yn arbennig ganu ar y cam hwn o’r rhyfel? ”

Mae’n parhau i feirniadu’r llythyr gan dynnu sylw at y ffaith fod Prydain yn dal i fod yn fyw, heb ei chwalu na’i thorri ac felly “pam na ddylai ei phlant ganu?”

Trwy gydol ei araith, mae Lloyd George yn amddiffyn yn frwd y modd y cynhaliwyd yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel:

“Mae cannoedd o ryfeloedd wedi ysgubo dros y bryniau hyn, ond nid yw telyn Cymru erioed wedi cael ei thawelu gan un ohonynt, a dylwn i fod yn falch pe bawn i’n cyfrannu rhywbeth i’w chadw mewn tiwn yn ystod y rhyfel hwn, trwy gynnal yr Eisteddfod hon heddiw. ”

Yn ôl yr ‘Abergavenny Chronicle’ dywed Lloyd George, “mae ein milwyr yn canu caneuon Cymru yn y ffosydd, ac maen nhw’n cynnal eu heisteddfodau bach tu ôl i’r ffosydd” ac yna parhaodd i ddarllen telegram a anfonwyd o’r rheng flaen:

“Cyfarchion a dymuniadau gorau am lwyddiant i’r Eisteddfod; gan Gymry yn y Gad. Yn yr Eisteddfod nesaf, byddwn ni gyda chi. ”

Ar 22 Awst 1916 adroddodd y papur newydd Y Genedl fod dros 7,000 yn gwrando ar Lloyd George yn amddiffyn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth. Adroddodd y papurau newydd ei fod wedi aros yn yr ŵyl am beth amser ar ôl cyflwyno ei araith ac yna gadael y dref yng nghanol golygfeydd o frwdfrydedd aruthrol.

Ar 15 Chwefror 1934, recordiodd Lloyd George ran o’i araith enwog ‘Pam na ddylem ni ganu?’ yn stiwdio’r BBC, yn barod i’w darlledu ar y radio, er mwyn i’r byd ei chlywed.

 

Gallwch wrando ar glip sain:

 

Cedwir copi o’r araith yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a diolch i brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain, mae wedi’i digido a’i storio’n ddiogel yn ystorfa ddigidol y Llyfrgell Brydeinig. Gallwch wrando ar y recordiad yn Ystafell Ddarllen y Llyfrgell ac mi fydd ar gael yn fuan ar-lein.

 

Alison Lloyd Smith, Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Postiwyd - 19-07-2019

Collections / Stori Cymru

Gosod troed ym Mhatagonia

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru. Cliciwch ar Stori Cymru o dan y categorïau i weld gweddill y cofnodion. Gallwch hefyd danysgrifio i’r blog i dderbyn ebyst am yr holl gofnodion.

Safai torf o dros 150 o bobl, yn oedolion a phlant, ar fwrdd llong yn craffu ar y wlad a fyddai’n gartref newydd iddyn nhw. Dydd Iau 27 Gorffennaf 1865 oedd hi. Roedd y Mimosa wedi bwrw ei hangor o’r diwedd a’r ymfudwyr yn disgwyl yn eiddgar i osod troed ar dir Patagonia.

Aeth bron i ddeufis union heibio ers iddynt gychwyn eu mordaith o ddociau Lerpwl, ac roedd yn rhyfeddod i’r fenter ddod mor bell â hyn. Wedi blynyddoedd o drafodaethau gyda Llywodraeth Buenos Aires, y bwriad gwreiddiol oedd iddyn nhw deithio i Batagonia ar fwrdd yr Halton Castle, llong ddwywaith maint y Mimosa. Methodd honno ddychwelyd yn brydlon o’i mordaith flaenorol a bu’n rhaid gwneud trefniadau newydd. Bu’r ymfudwyr – unigolion, cyplau a theuluoedd o leoedd fel Aberpennar, Aberdâr, Rhosllanerchrugog, Ffestiniog yn ogystal â Lerpwl a Phenbedw – yn aros am fis tra oedd y Mimosa yn cael ei haddasu ar gyfer y daith.

O ran y fordaith ei hun, dechreuodd gyda thywydd stormus wrth adael Lerpwl, cafwyd gwyntoedd cryfion ar y ffordd a dyddiau eraill pan oedd y môr yn dawel a’r haul yn grasboeth. Bu farw tri o blant ar y llong a ganwyd dau, a chafwyd priodas hefyd. Roedd cyrddau gweddi yn cael eu cynnal yn ddyddiol.

Roedden nhw wedi cyrraedd Patagonia er gwaethaf popeth, a dau o arweinwyr y fenter, Lewis Jones ac Edwin Cynrig Roberts, yno i’w cyfarch. Mae Joseph Seth Jones, argraffydd i20 oed o Ddinbych oedd ar fwrdd y llong, yn nodi yn ei ddyddiadur bod Lewis Jones wedi dod atynt mewn cwch a’i fod wedi’i groesawu â llawenydd mawr. ‘Yr oedd ei adroddiad yn bodloni yn gyffredinol a thu hwnt i’n disgwyliadau o lawer.’ ysgrifennodd, ‘Dywedai mai trwy rwystrau anghyffredin yr oedd wedi llwyddo.’ Mae’r dyddiadur yn gofnod gwerthfawr o’r fordaith trwy lygaid un o’r teithwyr, ac mae ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Dechreuodd pennod newydd yn hanes y fenter gyda’r glanio ar dir Patagonia; byddai’n rhaid iddynt wynebu taith arall o tua 40 milltir i gyrraedd dyffryn yr afon Chupat (a ddaeth i’w adnabod wedyn fel Dyffryn Camwy), heb sôn am yr her fawr o wneud cartref newydd i’w hunain ar dir mor sych a diffaith. Bu adegau wedyn pan y bu bron iawn i’r fenter ddod i ben yn llwyr, ond, er syndod i lawer, mae’r iaith Gymraeg yn dal i gael ei siarad ym Mhatagonia heddiw.

O ran y nifer y Cymry a aeth yno (cyfanswm o tua 4,000 erbyn 1900), darn bach yn unig yw’r Wladfa yn holl hanes yr ymfudo o Gymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Aeth llawer mwy i’r Unol Daleithiau ac Awstralia, er enghraifft, a symudodd rhai o’r bobl hynny eto er mwyn ymuno â’r Wladfa. Ond mae’r swyn sy’n perthyn i Batagonia yn parhau hyd heddiw ac wedi rhoi amlygrwydd i’r bennod hon yn hanes y genedl. Mae’n deillio o’r darlun rhamantus o’r wlad a’i thirwedd, o ddewrder a dyfalbarhad yr ymfudwyr eu hunain, ac wrth gwrs o’r freuddwyd a ysgogodd y fenter: y dyhead i sefydlu gwladwriaeth annibynnol ble byddai’r iaith Gymraeg yn brif gyfrwng i bob agwedd o fywyd, gan gynnwys cyfraith, gwleidyddiaeth, addysg a masnach. Roedd uchelgais y fenter, yn ymarferol ac yn ideolegol, yn ddadleuol a rhyfeddol bryd hynny fel ag y mae heddiw.

Mae gan y Llyfrgell nifer o ddeunyddiau amrywiol ar-lein i’ch helpu i ddarganfod mwy am hanes y Cymry ym Mhatagonia. Ceir detholiad o’r 25 llawysgrif bwysicaf a gedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol sy’n ymwneud â Phatagonia, gyda dyddiadur Joseph Seth Jones yn eu plith. Mae hefyd rhestr o lyfrau ac erthyglau am Y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia, De America.

Dafydd Tudur, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Postiwyd - 18-07-2019

Casgliadau / Darganfod Sain

Mainc Gwrando

Nod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain, a ariennir gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, yw diogelu casgliadau sain unigryw a phrin y Deyrnas Unedig. Bydd y Llyfrgell Brydeinig a’r 10 hwb cenedlaethol yn digido 160,000 o eitemau sain, catalogio 470,000 o recordiadau, gan edrych ar hawliau 100,000 o eitemau.

Bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn digido casgliadau sain o Gymru er mwyn eu hamddiffyn a chreu mynediad iddynt. Defnyddir y recordiadau sain mewn gweithgareddau dysgu ac ymgysylltu, gan godi proffil casgliadau Archifau Sain y Deyrnas Unedig. Erbyn diwedd 2021 bydd mwy o bobl wedi ymgysylltu â deunydd sain a bydd gwefan newydd yn galluogi gwrandawyr i wrando ac archwilio detholiad o recordiadau ar lein.

Drwy haelioni a charedigrwydd Cyfeillion Llyfrgell Genedlaethol Cymru rydym wedi derbyn rhodd o fainc gwrando a fydd yn ein galluogi i fynd a’r recordiadau digidol hyn ar daith o amgylch Cymru. Bydd detholiad o glipiau gwahanol yn cael eu chwarae ar y fainc mewn nifer o leoliadau yn ystod y blynyddoedd nesaf.

 

 

Dywedodd Y Parchedig Ganon Enid Morgan, Cadeirydd Cymdeithas Cyfeillion Llyfrgell Genedlaethol Cymru:

Mae’r Cyfeillion yn hynod o falch o gyflwyno’r Fainc Sain hyfryd yma fel rhodd i’r Llyfrgell. Rydym yn ymfalchïo ein bod dros y blynyddoedd wedi gallu helpu’r Llyfrgell mewn amryfal ffyrdd i ychwanegu a gofalu am ei chasgliadau ac mae’r prosiect hwn sy’n digido casgliadau sain o Gymru er mwyn eu hamddiffyn a chreu mynediad iddynt yn rhan allweddol bwysig o’n hanes ni fel Cymry.

Cyn i’r fainc ddechrau ar ei thaith bydd modd ei gweld yma ar lawnt blaen y Llyfrgell Genedlaethol. Chwaraeir clipiau o gyfweliadau a cherddoriaeth gan Dylan Baines, Ectogram, Malcolm Gwyon, Meibion Mwnt, Tecwyn Ifan, y Blew a Plethyn. Recordiwyd yr artistiaid hyn yn wreiddiol ar gyfer sesiynau Radio Cymru, gyda’r mwyafrif nas clywyd ers yr 80au cynnar.

“Carwn ddiolch o galon i Gyfeillion Llyfrgell Genedlaethol Cymru am gefnogi’r prosiect ac am eu rhodd caredig. Mae hyn yn gyfle gwych i ryddhau clipiau o gasgliadau sain Cymru a fyddai fel arall wedi aros yn gudd. Bydd cyfle i bobl wrando ac ymgysylltu gyda’r recordiadau hyn yn eu cymunedau lleol.” Alison Smith, Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain (DETS).

Postiwyd - 08-07-2019

Blas ar waith / Casgliadau / Heb ei gategoreiddio

Ach Eisteddfodol

Mae cart achau’r Parch. John Bowen (1747-1835), Caerfaddon (sef NLW MS 24111G), yn bryniad diweddar gan y Llyfrgell Genedlaethol sydd o ddiddordeb ar sawl cyfrif.

Mae’r ach yn gopi wedi ei ddiweddaru, yn llaw John Bowen ei hun, o ach gynharach a luniwyd ym 1608 gan Thomas Jones o Borth-y-Ffynnon, Tregaron, yr enwog Twm Siôn Cati. Fe gomisiynwyd honno gan Robert Bowen o Ballyadams, Swydd Laois, Iwerddon, gor-ŵyr i Owein ap Jenkyn, Ynyspenllwch. Roedd John Bowen yntau yn ddisgynydd o’r un llinach ac wedi ei fagu yng Nghasllwchwr.

Mae saith deg pump o arfbeisiau wedi eu paentio ar yr ach, nid gan Bowen ei hun, mae’n debyg, ond yn hytrach gan arlunydd a gomisiynwyd ganddo. Mae’r arfbeisiau unigol yn hardd ond gyda’i gilydd maent yn creu argraff hynod o drawiadol.

 

 

Nodwedd arall sydd yn arbennig o amserol yw’r nodyn a ganlyn ar gychwyn y siart: ‘Examined and confirmed at the Carmarthen Gorsedd July 11th 1819. The Lord Bishop of St Davids President’. Dyma gyfeiriad felly at y cyntaf o’r Eisteddfodau Taleithiol a gynhaliwyd yng Nghaerfyrddin ar 8-10 Gorffennaf 1819, union ddwy ganrif yn ôl. Hon oedd yr eisteddfod gyntaf i’w chysylltu gyda dyfeisiad enwocaf Iolo Morganwg, sef Gorsedd Beirdd Ynys Prydain. Sonier i’r Orsedd gyfarfod yng ngardd Gwesty’r Llwyn Iorwg ar fore Sadwrn, 10 Gorffennaf, er mwyn urddo beirdd, derwyddon ac ofyddion. Roedd John Bowen yn bresennol, a chafodd ei urddo yn ofydd.

Hyd y gwyddom, cart achau John Bowen yw’r unig un i gael ei ardystio gan yr Orsedd yn y fath ffordd. Dogfen unigryw felly.

 

Rhys M. Jones

Llyfrgellydd Llawysgrifau Cynorthwyol

<- Cofnodion Hŷn Cofnodion Newydd ->

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog