Blog

Postiwyd - 22-11-2019

Collections / Stori Cymru

Margaret Jones a Dawn Chwedleua Gweledol

 

Yn 1982, derbyniodd Margaret Jones gomisiwn gan Gyngor Celfyddydau Cymru i ddarlunio Pedair Cainc y Mabinogi. (1) O ganlyniad i’w chariad oes at chwedlau a llên gwerin, roedd yn ymwybodol fod cenedlaethau wedi tyfu i fyny gyda’r cymeriadau yn y straeon diwylliannol, eiconig hyn, a gwyddau y gallai chwalu breuddwydion gydag un linell bensil. Roedd lleisiau o’r gorffennol yn ei rhybuddio i droedio’n ofalus. (2) Ni ddylai fod wedi poeni. Trwy ei dychymyg a’i gallu naturiol fel darlunydd ac ymchwilydd, mae darluniau Margaret wedi dod i ddiffinio chwedlau Cymreig cymaint â’r geiriau eu hunain.

Ganwyd Margaret yn Bromley, Kent yn ystod ‘Oes Air Darlunio’, ddim yn hir wedi diwedd y rhyfel byd cyntaf. Tyfodd i fyny wedi ei hysbrydoli gan lyfrau Arthur Rackham a mawrion y byd darlunio ar ddechrau’r 20fed Ganrif. Yn ferch fach, bu’n tynnu lluniau ar y papur wal, yn cerfio wyneb yn y silff ben tan, ac yn braslunio dyn yn llithro ar groen banana. Bob dydd, byddai’n darlunio, thrwy ei dyddiau ysgol yn Birmingham a Southport, ac yn ystod ei bywyd priodasol cynnar yn India. Yn 1954, symudodd gyda’i theulu ifanc i Aberystwyth, lle’r oedd ei gŵr Basil wedi derbyn swydd fel athro Methodistaidd. Yn teithio trwy Tre Taliesin ar y bws, gwyddau mai dyma lle y byddai’n magu ei phlant, gwneud sioeau pypedau a datblygu’n ddarlunydd.

Arweiniodd arddangosfa o ddarluniau Margaret yng Nghanolfan Celfyddydau newydd Aberystwyth yn 1979, at gomisiwn gan Ganolfan Celfyddydau Cymru i ddarlunio rhifyn newydd o Y Mabinogi. Dyma ei chomisiwn cyntaf am lyfr. Roedd yn chwech deg pedwar, wedi ei hysbrydoli, ac yn bryderus.

Cyrhaeddodd y llawysgrif o’r cyhoeddwr. Dysgodd Margaret Gymraeg trwy ei darllen mewn llyfrau plant, gan ddefnyddio ei llygaid yn hytrach na’i chlustiau, ffeindiodd yr iaith ysgrifenedig llawer haws na’r un llafar. Ni chafodd unrhyw gysylltiad â’r llenor Gwyn Thomas tan ddiwedd y prosiect pan gwrddodd y ddau yn yr Eisteddfod.

 

Sylweddolodd Margaret fod y cymeriadau yn y straeon yn byw mewn tirwedd Gymreig, fyw. Mae’r rhain yn straeon am y llwyth, am ymgais i osgoi gwrthdaro gydag Iwerddon yn yr ail gainc, mudo a dadleoli yn y drydedd, ac ymdriniaeth greulon o ferched yn y bedwaredd. Gwyddai Margaret mai rôl y darlunydd yw i gyfoethogi’r testun, nid ei ail-greu, felly mi ychwanegodd eitemau a delweddau o’r byd real i ychwanegu at yr hud.

Fe ymchwiliodd i mewn i’r gwisgoedd yn drwyadl, nes bod bob esgid a broetsh yn adlewyrchu’r cyfnod, ac mi ddarluniodd ei thirluniau ei hun. Darluniwyd y darlun o Manawydan yn casglu pysgod yng Nghapel Bangor, tra y dylanwadwyd ar yr anifeiliaid a’r adar gan lyfrau Ladybird a ddarluniwyd gan yr artist Charles Tunnicliffe o Ynys Môn.

Fel Rackham o’i blaen, gosododd gyntaf ddyfrlliw o felyn ocr, glas Prwsiaidd neu fermiliwn, a oedd yn tawelu’r lliwiau a baentiwyd dros y dyfrlliw. Roedd y cyhoeddwyr yn anfodlon gyda hyn gan eu bod wedi mynnu cael lliwiau primaidd llachar, fel oedd ffasiwn anwybodus y cyfnod. Roedd Margaret, ar y llaw arall, yn hoffi archwilio’r ffiniau mwy tywyll rhwng y sentimental a’r grotésg, ac felly mi ysgrifennodd at Gyngor Celfyddydau Cymru i ddweud wrthynt na fyddai Arthur Rackham yn cael y fath drafferth.

Fel cyfaddawd, mi baentiodd bedwar lythyren cyflwyniad, lliwgar ar gyfer y ceinciau.

 

Gorffennodd Margaret eu darluniau ar gyfer Y Mabinogi yn 1982 ac fe gyhoeddwyd y gyfrol ddwy flynedd yn ddiweddarach wedi’r troeon arferol o gyhoeddi llyfr.

 

Mi aeth ymlaen i ddarlunio mwy o lyfrau i’r Cyngor Celfyddydau, yn cynnwys ei hoff stori Gymreig, Culwch ac Olwen. Fe ddilynodd hwn gyda Taliesin, lle lliwiodd y darluniau gyda’i hiwmor coeglyd a’i dealltwriaeth o’r ffraethineb a’r parodi sy’n rhan annatod o rai o’r straeon epig yma, elfennau sy’n dod yn fwy amlwg wrth glywed y stori, yn hytrach na’i darllen.

 

Ar un adeg, gwelwyd mapiau fel drych i’r hen fyd, felly doedd hi’n fawr o syndod pan grëodd Margaret ei map o’r Mabinogion. Dilynwyd hwn yn 1988 gan fap o Chwedlau Gwerin Cymreig, a ysbrydolwyd gan gasgliad Robin Gwyndaf o straeon yn amgueddfa werin Sain Ffagan, a gyhoeddwyd yn hwyrach fel ‘Chwedlau Gwerin Cymru / Welsh Folk Tales’. Ar droad y mileniwm gwahoddodd y Llyfrgell Genedlaethol, Margaret i ddarlunio map o fywyd Owain Glyndŵr. Fe wnaeth hi hyd yn oed ddarlunio map o Narnia nas cyhoeddwyd. Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol hefyd gasgliad o 12 darlun heb eu cyhoeddi, o gerddi Dafydd ap Gwilym, a ddanfonwyd i Wasg Gregynnog fel calendr.

 

Dilynodd mwy o straeon o’r byd chwedlonol, Madog, Dewi Sant, Arthur, Twm Siôn Cati, a’i stori hi ei hun am blentyn cyfnewid o’r enw Nat, sy’n gadael byd y Tylwyth Teg am y dyffrynnoedd diwydiannol. Defnyddiodd hefyd ei hatgofion o’i chyfnod yn India yn fuan wedi’r rhaniad i ddarlunio set o Straeon Hindŵaidd.

 

Enillodd wobr Tir na n-Og yn 1989, 2000 a 2003, wedyn yn 2008 cydweithiodd â Robin Gwyndaf ar Llyfr Datguddiad Ioan. Gellir dadlau mai dyma ei champwaith, o bosib gan fod straeon y Datguddiad i Ioan yn golygu mwy i Margaret nag unrhyw stori arall. Cyhoeddwyd y llyfr yn breifat gan Robin yn 2008, ac mae’n ddarn coeth o waith.

Erbyn hyn, chwedleua gweledol Margaret yw ein llygaid i weld chwedlau Cymru. Mae ei nerfusrwydd dealladwy yn y dyddiau cynnar hynny wedi ei droi ar ei ben. Mae ei llyfrau’n ysbrydoli artistiaid eraill, sydd yn eu tro yn dychmygu gweledigaeth newydd ar gyfer yr hen chwedlau. Yn ei chanfed blwyddyn, mae’n cymryd ei lle’n haeddiannol, ymysg yr artistiaid sydd wedi ddiffinio chwedlau gweledol eu gwledydd, Arthur Rackham, Virginia Sterrett, John Bauer, Kay Neilsen, Tove Jansson, Maurice Sendak, Jessie Wilcox Smith, Lotte Reiniger a gymaint mwy. Pa mor addas yw hi felly fod chwedlau Cymru, sy’n enwog am straeon Branwen, Blodeuwedd, Arianrhod, Rhiannon a Goewin, yn cael eu diffinio gan ddynes ysbrydoledig arall, Margaret Jones.

Daw’r detholiad hwn o sgwrs ar 20 Tachwedd 2019 sy’n gosod gwaith Margaret yn ei gyd-destun rhyngwladol o artistiaid sydd wedi diffinio chwedlau eu gwledydd.

  • Thomas, Gwyn: Kevin: Y Mabinogi, (Cyngor Celfyddydau Cymru, 1984)
  • Jones, Margaret: It Came, To Pass (Apecs Press 20??)

Cyfeiriadau Pellach

Cyflwyniad gan Robin Gwyndaf i hunangofiant Margaret Jones (2007)

Cynnwys Perthnasol

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog