Blog

Mapio Lleisiau’r Tir

Darganfod Sain - Postiwyd 28-07-2021

 

 

Mae bryniau ac ucheldiroedd Ceredigion yn ein cadw ni’n brysur ac yn hapus fel hafanau heddychlon i gerdded a beicio ond doedden nhw ddim yn arfer bod yn wag. Mae straeon y cymunedau ‘coll’ sy’n byw yn ucheldiroedd ein mynyddoedd wedi’u dogfennu mewn ffordd arbennig iawn: mae cyfoeth o archifau sain ‘Hanes y Goedwig’ yn cael eu cartrefu yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

Mae cyfweliadau ag aelodau o’r gymuned, a wnaed yn y nawdegau cynnar, yn datgelu sut oedd bywyd yn yr ucheldiroedd. Ar ôl cwpl o funudau o wrando, mae byd cyfan aeth heibio’n ddiweddar o oes y ‘gorllewin gwyllt’ yn dechrau dod yn fyw. Mae’r cyfweliadau’n datgelu hanes y cymunedau mynyddig a fu’n ffermio’r ucheldiroedd gwyllt cyn iddynt gael eu plannu â choedwigaeth a’u palmantu â ffyrdd. Symudodd llawer o ffermydd neu fe’u gadawyd yn wag pan blannwyd yr ucheldiroedd ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac ar ôl gaeaf caled 1947. Gellir gweld gweddillion y meysydd, ffermydd, pennau a ‘chorlannau’ hyn yn adfeilion o amgylch Ystrad Fflur a Llynnoedd Teifi; ar fwlch Abergwesyn a ffordd fynydd Cwm Elan. Mae’r cymunedau mynyddig prysur, gwydn a gweithgar a oedd yn byw ynddynt yn dal i gael eu cynrychioli ledled trefi a phentrefi yr ucheldir.

 

 

 

Clywn am Dai Jones, y postmon olaf ar gefn ceffyl, yn cyflwyno rownd wythnosol i’r Swyddfa Bost Gyffredinol ddiwedd y 1950au. Roedd y ‘pony express’ hwn – yn rhedeg 3 diwrnod yr wythnos. Roedd ceffylau yn ganolog i fodolaeth ffermio’r bryniau, gall y ffermydd ‘gorsaf ddefaid’ ymddangos yn ‘anghysbell’, ond mewn gwirionedd, roedd yr hyn sy’n ymddangos nawr fel cymunedau ynysig yn symudol iawn ac yn ddiwylliannol ganolog. Roedd dynion, menywod a phlant yn berchen ar ferlod bryniau a allai fynd â nhw i unrhyw le yn y mynyddoedd am ychydig o laswellt o’r tir mynyddig.

 

 

Mae hanes o lusgo seiren coedwigaeth i fyny’r mynydd am hanner nos i ganu serenâd i briodferch yn rhoi ymdeimlad o waith caled a hwyl gwyllt. Mae ffermwr yn sôn am dorri ceffylau i mewn yn gyflym yn y gors, ac mae un coedwigwr yn cofio dod ar draws Byddin Rydd Cymru yn symud ar y mynyddoedd.

Disgrifir dyfnder a chryfder cymunedau ffermio y bryniau hyn yn eu gwaith cymunedol – bob haf byddai cneifio llaw torfol o hyd at ddwy fil o ddefaid ar y tro, aelwydydd y gymuned i gyd yn dod at eu gilydd i helpu eu gilydd.

O dan grant Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi comisiynu Mapio Lleisiau’r Tir, prosiect celf sy’n ceisio annog mynediad i’r archif trwy gerdded a thynnu lluniau hen lwybrau mynydd tra’n gwrando ar eu hanesion llafar perthnasol. Bydd yr adferiadau creadigol hyn o chwedlau’r mynyddoedd yn cael eu geo-tagio a’u gwneud yn y llefydd y mae’r lleisiau’n eu disgrifio. Mae’n hawdd cael eich ysbrydoli.

 

 

 

 

Yn cael ei gynnal gan Casgliad y Werin, bydd yr archif newydd hon o gelf a rennir yn rhan o gronfa ddata chwiliadwy o’r Llyfrgell Genedlaethol / Llyfrgell Brydeinig, gan fynegeio’r archifau sain gwreiddiol trwy ymateb cymunedol yr unfed ganrif ar hugain.

Mae’r prosiect Mapio Lleisiau’r Tir yn gweithio ar sail y cyntaf i’r felin: i gofrestru cliciwch yma

I weld y canlyniadau wrth iddynt gael eu creu yn ystod y misoedd nesaf, dilynwch y ddolen i wefan Casgliad y Werin a dolenni dilynol i dudalen y digwyddiad neu gwrandewch ar ffeiliau sain Seiniau’r Tywi fel rhagflas.

I gael mynediad i’r archif sain, y cyfan sydd ei angen yw tocyn darllenydd i’r Llyfrgell Genedlaethol. Gallwch ymchwilio i ba archifau sy’n berthnasol i’ch ardal lleol, a chlywed straeon sy’n sicr o’ch cludo yn ôl mewn amser. Ymweld â’r Llyfrgell

 

Gan Rupert Allan a Dorry Spikes

 

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog