Blog - Heb ei gategoreiddio

Postiwyd - 08-07-2019

Blas ar waith / Casgliadau / Heb ei gategoreiddio

Ach Eisteddfodol

Mae cart achau’r Parch. John Bowen (1747-1835), Caerfaddon (sef NLW MS 24111G), yn bryniad diweddar gan y Llyfrgell Genedlaethol sydd o ddiddordeb ar sawl cyfrif.

Mae’r ach yn gopi wedi ei ddiweddaru, yn llaw John Bowen ei hun, o ach gynharach a luniwyd ym 1608 gan Thomas Jones o Borth-y-Ffynnon, Tregaron, yr enwog Twm Siôn Cati. Fe gomisiynwyd honno gan Robert Bowen o Ballyadams, Swydd Laois, Iwerddon, gor-ŵyr i Owein ap Jenkyn, Ynyspenllwch. Roedd John Bowen yntau yn ddisgynydd o’r un llinach ac wedi ei fagu yng Nghasllwchwr.

Mae saith deg pump o arfbeisiau wedi eu paentio ar yr ach, nid gan Bowen ei hun, mae’n debyg, ond yn hytrach gan arlunydd a gomisiynwyd ganddo. Mae’r arfbeisiau unigol yn hardd ond gyda’i gilydd maent yn creu argraff hynod o drawiadol.

 

 

Nodwedd arall sydd yn arbennig o amserol yw’r nodyn a ganlyn ar gychwyn y siart: ‘Examined and confirmed at the Carmarthen Gorsedd July 11th 1819. The Lord Bishop of St Davids President’. Dyma gyfeiriad felly at y cyntaf o’r Eisteddfodau Taleithiol a gynhaliwyd yng Nghaerfyrddin ar 8-10 Gorffennaf 1819, union ddwy ganrif yn ôl. Hon oedd yr eisteddfod gyntaf i’w chysylltu gyda dyfeisiad enwocaf Iolo Morganwg, sef Gorsedd Beirdd Ynys Prydain. Sonier i’r Orsedd gyfarfod yng ngardd Gwesty’r Llwyn Iorwg ar fore Sadwrn, 10 Gorffennaf, er mwyn urddo beirdd, derwyddon ac ofyddion. Roedd John Bowen yn bresennol, a chafodd ei urddo yn ofydd.

Hyd y gwyddom, cart achau John Bowen yw’r unig un i gael ei ardystio gan yr Orsedd yn y fath ffordd. Dogfen unigryw felly.

 

Rhys M. Jones

Llyfrgellydd Llawysgrifau Cynorthwyol

Postiwyd - 15-05-2019

Casgliadau / Heb ei gategoreiddio / Sgrin a Sain

Diwrnod Rhyngwladol Gwrthwynebwyr Cydwybodol

Gan fod Diwrnod Rhyngwladol Gwrthwynebwyr Cydwybodol yn digwydd ar draws y byd heddiw – 15fed Mai – mae Archif Sgrin a Sain Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn awyddus i dynnu eich sylw at ffilm fer sydd ar gael ar y BFI Player dan y teitl ‘Defending This Country Only Means Attacking Another’. Daw’r teitl o blacard yr Undeb Llw Heddwch a welir yn y ffilm gan Mr J. Fred Phillips, a redai sinema ym Mrynmawr o 1923 hyd 1958. Roedd yn gapten Clwb Golff Sir Fynwy yn Y Fenni, ac roedd yn ŵr i Pollto Williams, a chwaraeodd mewn sawl rownd derfynol cystadlaethau cenedlaethol golff merched yn Llandrindod. Mae placardiau eraill yn nodi credoau’r Undeb: ‘Nid yw Llofruddiaeth Dorfol yn Amddiffyn Rhyddid’ a ‘Mae Heddwch yn Annatod – Rydym yn Ceisio Heddwch ar y Ddaear, Ewyllys Da i BAWB’. Mae placardiau a wnaed â llaw yn dangos tasgiad gwaed ynghyd â’r geiriau ‘Arfau Rhyfel Glyn Ebwy’ yn awgrymu y gallai hon fod yn brotest yn erbyn agor neu weithredu ffatri arfau rhyfel yn yr ardal. Yn ystod yr 1930au bu Cymdeithas y Cyfeillion yn gyfrifol am sefydlu prosiectau i bobl ddi-waith yn ardal Brynmawr (e.e. gwneud esgidiau a chelfi – gweler hefyd y ffilm ‘Eastern Valley’ ar y BFI Player), ond aeth llawer ohonynt i weithio yn ffatrïoedd arfau Glyn Ebwy yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Neu, o gofio i’r  Undeb fynd ar ymgyrch heddwch o Gaerliwelydd i Lundain yn 1938, tybed ai ymweliad yr ymgyrch honno â Glyn Ebwy a welir yma?

 

Cliciwch yma i wylio’r ffilm: Defending This Country Only Means Attacking Another (1938)

 

 

Sefydlwyd yr Undeb Llw Heddwch yn 1934 gan y Canon Dick Sheppard a fu’n gaplan yn y fyddin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ysgrifennodd lythyr i’r papurau newydd at ddynion (gan fod merched yn gweithredu yn y mudiad heddwch y  barod) yn gofyn iddynt arwyddo llw os oeddent yn gwrthwynebu yr hyn a ymddangosai fel cyffroi rhyfel arall: ‘Rwy’n ymwrthod â rhyfel, ac ni fyddaf yn cefnogi na goddef un arall.’ Roedd wrth ei fodd gyda’r ymateb. Roedd y mudiad yn cynnwys merched ers 1936. Heddiw, yr Undeb Llw Heddwch sy’n cyflenwi’r Pabïau Gwyn a wisgir ar Ddydd y Coffa. Gwisgwyd pabïau o’r fath am y tro cyntaf ar anogiad Urdd Cydweithredol y Merched ar Ddydd y Cadoediad, 1933 (newidiodd Dydd y Cadoediad yn Ddydd y Coffa yn dilyn yr Ail Ryfel Byd). Roedd llawer o’r merched wedi colli eu ceraint yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn anobeithio wrth weld paratoadau at ryfel pellach. Teimlwyd hefyd y dylai’r coffa gynnwys y rhai a ddioddefodd yn y rhyfel y tu allan i’r gwasanaethau milwrol. Mae’r llw heddiw fel a ganlyn: ‘Mae rhyfel yn drosedd yn erbyn dynoliaeth. Rwy’n ymwrthod â rhyfel, ac felly yn benderfynol o beidio a chefnogi rhyfel o unrhyw fath. Rwyf hefyd yn benderfynol o weithio i gael gwared o bob achos dechrau rhyfel’.

 

Mary Moylett, Catalogydd (Ffilm) Archif Sgrin a Sain

Postiwyd - 14-05-2019

#CaruMapiau / Heb ei gategoreiddio

Datrys dirgelwch deugain mlwydd oed

Mae hon yn dipyn o stori dditectif. Yn 1979 derbyniodd y Llyfrgell lungopi o fap bychan o Sir Frycheiniog; ni wyddai’r perchennog ddim am y map a gofynnodd a fyddai modd i’r Llyfrgell ei adnabod. Er gwaethaf ymdrechion gorau staff y Llyfrgell, a chymorth curaduron mapiau’r Llyfrgell Brydeinig, ni fu modd adnabod yr eitem. Ychwanegwyd y llungopi at y casgliad mapiau, ynghyd â nodyn i ddweud y dylid hysbysu’r perchennog os llwyddid i adnabod y map yn y dyfodol.

 

Ddeugain mlynedd yn ddiweddarach, yng ngwanwyn 2019, derbyniais neges oddi wrth werthwr mapiau o Sir Benfro o’r enw Berian Williams, a ddanfonodd sgan o fap bychan ataf yn gofyn i mi a fedrwn ei adnabod. Ar y dechrau, roeddwn mewn penbleth, gan nad oedd yn debyg i unrhyw fapiau sirol i mi eu gweld o’r blaen. Yn ôl Mr Williams, roedd y perchennog blaenorol wedi awgrymu y gallai fod wedi tarddu o “The Pocket Tourist & English Atlas” gan Orlando Hodgson a gyhoeddwyd yn 1820; ond nid oedd yr atlas hwnnw’n cynnwys unrhyw fapiau o siroedd Cymru, er bod yr arddull yn ymddangos yn debyg. Soniodd Mr Williams hefyd am erthygl sôn am becyn o gardiau chwarae gan John Allen oedd yn sail ar gyfer mapiau Hodgson, ond eto nid oedd yn cynnwys mapiau o siroedd Cymru.

Dyma pryd y deuthum ar draws y llungopi o 1979. Ar yr olwg gyntaf, ymddangosai mai’r un map ydoedd, ac yn wir wrth ei archwilio’n fanylach daeth yn glir mai yr un copi yn union ydoedd (roedd nifer o staeniau a marciau ar y ddelwedd electronig yn cyd-fynd â’r llungopi). Wedi i mi edrych drwy fy nghyfeirlnodau printiedig roeddwn yn dal mewn penbleth, felly ysgrifenais yn ôl at Mr Williams yn dweud hynny gan ychwanegu y gallai gymryd tipyn o amser i lwyddo i adnabod y map, os fyddai hynny’n bosibl o gwbl.

Yma y gallai’r stori fod wedi cyrraedd ei therfyn; ond dechreuais feddwl am y tebygrwydd i gardiau chwarae Allen, a oedd cysylltiad rhwng y map o Sir Frycheiniog â’r mapiau ym mhecyn cardiau Allen? Penderfynais edrych ar ffynonellau printiedig yn y maes i weld a wnaeth Allen gynhyrchu set arall o gardiau yn cynnwys siroedd Cymru, ond ni welais unrhyw gofnod o set o’r fath. Soniai’r erthygl am gardiau Allen hefyd am argraffiad gan Robert Rowe yr ysgythrwr felly penderfynais ymchwilio i’w waith yntau hefyd. Roedd un ffynhonnell yn nodi i Rowe ysgythru set arall o gardiau chwarae ar gyfer gŵr o’r enw John Fairburn yn 1798, tybed ai dyma darddle y cerdyn?

Penderfynais edrych am unrhyw gyfeirnodau arlein i’r set hon o gardiau gan nad oeddent wedi eu cofnodi yn unrhyw un o’r gweithiau cyfeiriol a welais. O’r diwedd, deuthum ar draws cyfeiriad at gardiau chwarae Fairburn 1798, yn nodi i’r set gynnwys siroedd Cymru ac yn bwysicach roedd modd gweld delweddau o rai o’r cardiau – roeddent yn cydweddu â’r map oedd ganddom. Roedd y dirgelwch wedi ei ddatrys o’r diwedd.

Ond mae tro yng nghynffon y stori dditectif hon. Ar ôl i mi hysbysu Mr Williams am fy narganfyddiad gofynais iddo a fyddai’n rhoi’r map ar werth, gyda’r bwriad o’i brynu ar gyfer ein casgliad. Er mawr syndod i mi, atebodd Mr Williams gan ddweud ei fod wedi penderfynnu rhoi’r map yn rhodd i’r Llyfrgell. Roedd hyn yn anrheg hael dros ben ac rydym yn ddiolchgar iawn i Mr Williams am ei garedigrwydd. Mae’r map hwn nawr wedi ymuno â’r 1.5 miliwn o fapiau sydd yn y Casgliad Mapiau Cenedlaethol yn y Llyfrgell yn rhan o hanes diwylliannol cartograffig Cymru.

Huw Thomas
Curadur Mapiau

Postiwyd - 24-03-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Difa Twbercwlosis yng Nghymru: 1912 – 1948

Ar 24 Mawrth eleni cynhelir diwrnod rhyngwladol Twbercwlosis. Dydd i godi ymwybyddiaeth am effaith dinistriol yr aflwydd ar iechyd, cymdeithas ac economi. Dyma hanes sefydlu ymgyrch i ddifa’r darfodedigaeth yng Nghymru sef Cymdeithas Goffa Genedlaethol Gymreig Brenin Edward VII (King Edward VII Welsh National Memorial Association) WNMA.

 

 

Roedd Twbercwlosis (TB) yn broblem mawr yng Nghymru yn 1900. Yn 1910 roedd saith o’r pymtheg sir a effeithiwyd waethaf trwy Gymru a Lloegr yng Nghymru ac roedd y pum sir gyda chyfraddau marwolaeth uchaf yng Nghymru. Roedd wir angen cynllun i ddelio gyda’r afiechyd a chyda gweledigaeth un dyn David Davies, AS (1880-1944) daeth y WNMA i fodolaeth.

 

Yn Amwythig ar 30 Medi 1910 bu cyfarfod i benderfynu sut i goffau Brenin Edward VII a chytunwyd i gychwyn ymgyrch i ddileu TB yng Nghymru a Sir Fynwy. Casglwyd £300,000 gan y cyhoedd – rhoddwyd hanner y swm gan David Davies.  Cyfeiriodd y Brenin Edward VII at yr angen i atal TB rai blynyddoedd ynghynt: ‘If preventable, why not prevented?’ Davies oedd llywydd cyntaf y WNMA â ymgorfforwyd ar 17 Mai 1912.  Roedd pedwar prif nod gan yr Ymgyrch:

 

  • Ariannu fferyllfeydd ledled Cymru
  • Cynnal sefydliadau preswyl gan gynnwys sanatoria yn Ysbyty Sully, Caerdydd a Chraig-y-Nos yn Sir Frycheiniog
  • Creu adran addysgiadol i gynhyrchu deunydd addysgol a chynnal darlithoedd gwrth-dwbercwlosis
  • Ariannu adran ymchwil yn Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru, gan gynnwys Cadeirydd Twbercwlosis David Davies.

 

Sefydlwyd swyddfa yn y Drenewydd a ffurfiwyd pwyllgor ymgynghorol o 6 arbenigwr meddygol i weithio ym meysydd addysg, darganfod y clefyd, triniaeth, gofal wedi’r driniaeth, ac ymchwil. Darparodd David Lloyd George, oedd yn Ganghellor y Drysorlys ar y pryd, gyllid ar gyfer sanatoria er lles y boblogaeth gyfan trwy Ddeddf Yswiriant Gwladol 1911.  Erbyn dyfodiad y Ddeddf Iechyd (Twberculosis) yn 1921 trosglwyddodd pob awdurdod lleol Cymru eu cyllid i’r WNMA. Bellach, roedd un corff cenedlaethol gyda chyfrifoldeb llwyr dros drin a rheoli twbercwlosis yng Nghymru.

 

Roedd yr ymgyrch addysgiadol yn hyfforddi unigolion sut i osgoi dal TB.  Rhwng Hydref 1911 a Mawrth 1913, caed 80 arddangosfa teithiol, prynwyd carafán i deithio i addysgu 11,500 o blant ysgolion gwledig Cymru a chaed darlithoedd ar ‘Gyfreithiau Iechyd ac Atal Twbercwlosis’. Trafodwyd cwsg, awyr iach yn y nos, golau yn y cartref, bwyd iachus, glanweithdra dannedd, dillad, corff a gwallt, a pherthynas llefrith a phoer gyda lledaeniad TB.

 

 

Adeiladodd yr Ymgyrch 2 Iechydfa newydd a phrynwyd ysbytai a phlasdai (megis Craig-y Nos, Abertawe). Dros yr ugain mlynedd nesaf crëwyd rhwydwaith o fferyllfeydd ac ysbytai:

 

  • 5 Sanitoria (Porthaethwy, Dinbych, Talgarth, Llanybydder a Llandrindod)
  • 12 Ysbyty (cyfanswm 1,600 o welyau)
  • 14 Fferyllfa
  • 85 Gorsafoedd Ymweld
  • 22 Gorsaf Pelydr-x.

 

Erbyn dechrau’r 1930au gwelwyd 11,000 o achosion newydd y flwyddyn. Bu nyrsys ac ymwelwyr iechyd yn ymweld â 40,000 o gartrefi’n flynyddol. Roedd Cymdeithas Goffa Genedlaethol y Brenin Edward VII wedi datblygu i fod yn un o’r cynlluniau mwyaf cynhwysfawr erioed i ddelio â thwbercwlosis. Gwelwyd ffrwyth yr ymgyrch yn gynnar gyda gostyngiadau cyson yn y cyfraddau marwolaeth o’r diciâu. Dywed yr awdur Glynne R. Jones:

 

‘There are few families in Wales without reason for gratitude to the WNMA, which had grown to be the foremost anti-tuberculosis organisation in the British Empire, if not the world – a fitting memorial to a king, which has ensured the WNMA a place of honour in Welsh History.’

 

Mae gan LlGC gasgliad cyflawn o adroddiadau blynyddol a chofnodion y WNMA sy’n rhan bwysig o’r Casgliad Meddygol. Bydd prosiect ‘Meddygaeth ac Iechyd yng Nghymru cyn y GIG’ yn digido casgliad y WNMA a’i arddangos ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn.

 

Am wybodaeth bellach, cysylltwch â Branwen Rhys.

branwen.rhys(at)llgc.org.uk
01970 632996

Twitter   @PrintaMwyLLGC    #HanesMeddygCym  @NLWPrintandMore    #MedHistWales

 

 

Postiwyd - 25-02-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio

Daniel Ddu o Fôn

Yn ddiweddar digwydd imi ddod ar draws cyfrol Amseroni o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. I’r rhai ohonoch sydd yn anghyfarwydd ag Almanaciau mynnwch gip ar y ddalen hon ar wefan y Llyfrgell lle cewch weld yr almanaciau mae’r Llyfrgell wedi’u digido. Nid yw cynnwys y gyfrol hon wedi ei ddigido.

 

Yn ogystal â’r wybodaeth am ffeiriau Cymru, ymddangosiad y lleuad a chalendrau mae almanaciau yn gallu cynnwys ambell gerdd. Yn Amseroni 1849 (Caergybi) ar y ddalen olaf ond un, mae cerdd gan Daniel Ddu o Fôn yn dwyn y teitl Bore Haf. Cerdd mewn cwpledi odledig o ddeuddeg sillaf. Bugeilgerdd yw hi – enghraifft arall o’r pastoral bondigrybwyll. Yn unol ag ysbryd yr oes, mae’n rhamantaidd iawn. Dyma fardd ifanc arall unwaith eto yn ymateb yn deimladol i fyd natur o’i gwmpas. Mae’r tirlun yn ir a ffrwythlon ac yn llawn dedwyddwch i ddyn ac anifail; paradwys yn wir – Sir Fôn wrth reswm. Mae’r bardd hefyd yn ymhyfrydu yn rhinwedd arall ei sir enedigol, sef yr olygfa ragorol a geir yno o fynyddoedd Eryri. Gall yr eirfa fod yn dreth weithiau. Yr haul yw’r ‘huan’ wrth gwrs. Doeddwn i erioed wedi clywed am ‘feiliau’ chwaith ond llestr yfed yw mail fel sy’n gwneud synnwyr o’r cyd-destun. Efallai bod pethau ychydig yn rhy ‘suddog’ ar adegau hefyd ond a derbyn hynny i gyd, roeddwn i o’r farn bod hon yn ddigon da i holi: pwy oedd Daniel Ddu ac ai Bore Haf oedd ei unig gerdd?

 

 

Da oedd gweld bod Enwogion Môn, Gwalchmai yn cytuno â fi: Daniel Ddu, o Langefni, oedd fardd gobeithiol iawn. Roedd Enwogion Môn R Môn Williams ag ychydig yn fwy o’i hanes. Yno roedd yn fardd o fri ac wedi dod i sylw Eben Fardd yn Eisteddfod Aberffraw 1849 lle cipiodd y wobr am bryddest ar y testun ‘Aelwyd fy Rhiaint’ mewn cystadleuaeth i rai o dan ugain oed. Beth oedd union oedran Daniel felly? Diolch i waith ymroddedig staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn mynegeio erthyglau cyfnodolion Cymru, roedd cyfeiriad ato yn ein catalog. Roedd yr erthygl yn Gwreiddiau Gwynedd, 2009 yn rhoi tipyn yn fwy o wybodaeth amdano. Yn ôl cyfrifiad 1841 roedd Daniel Hugh Evans yn 11. Tua 19 oedd ei oedran yn 1849 felly.

 

Union eiriau beirniadaeth Eben Fardd yn Eisteddfod Aberffraw oedd: “But the great master of this juvenile competition…is Glesyn Mai, by far the best of any of his competitors; nothing less than the poem itself can give us adequate idea of his brilliant genius”. Wrth gwrs, rhaid oedd mynd ar drywydd y gerdd yn y Cyfansoddiadau wedyn. Mae hon, yn unol â chwaeth yr oes, yn gerdd hir, 14 tudalen, ac â ninnau wedi glanio’n dwt yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg mae hi braidd yn sentimental hefyd ond mae rhagoriaethau yn ogystal â gwendidau.

 

Erbyn 1852 roedd Daniel wedi priodi Rachel Edwards o Fasaleg a’r ddau wedi hwylio i Awstralia bell. Cewch ddarllen hanes ei priodas yma.

Mae’r erthygl yn Gwreiddiau Gwynedd yn rhoi eu hanes i gyd.

 

Robert Lacey

Pennaeth Isadran Datblygu Casgliadau

Postiwyd - 28-01-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio

Cyhoeddiad prin am farwolaeth Capten Cook

Mae’r Llyfrgell wedi prynu llyfr prin iawn gan Gymro oedd yn bresennol pan laddwyd yr arloeswr Capten James Cook.  Ganwyd David Samwell yn Sir Ddinbych yn 1751.  Roedd ganddo ddiddordeb arbennig mewn llenyddiaeth Saesneg a Chymraeg ac ym mudiadau diwylliannol Cymreig ei gyfnod, ac ysgrifennodd lawer o farddoniaeth Gymraeg a Saesneg.  Roedd yn Llywydd Cymdeithas y Gwyneddigion yn 1797.  Mae’r Llyfrgell yn berchen ar ei lawysgrifau, gan gynnwys gohebiaeth rhyngddo a Iolo Morganwg.

 

 

Hwyliodd Samwell gyda’r Capten Cook fel “surgeon’s first mate” ar y Resolution yn 1776 ac roedd yn llygad-dyst pan laddwyd Cook mewn ysgarmes gyda rhai o’r brodorion yn ynys Hawaii yn 1779.  Ysgrifennodd yr hanes yn llawn a’i gyhoeddi yn 1786 ar ôl iddo ddychwelyd i Loegr mewn cyfrol a deitlwyd A narrative of the death of Captain James Cook, ac mae’r Llyfrgell eisoes yn berchen ar ddau gopi o’r llyfr hwnnw.  Ond yn yr un flwyddyn cyhoeddwyd cyfieithiad o’r gwaith i’r Ffrangeg gyda’r teitl Détails nouveaux et circonstanciés sur la mort du Capitaine Cook.  Mae hwn yn gyhoeddiad prin iawn gyda dim ond tri chopi yn hysbys mewn llyfrgelloedd eraill trwy’r byd i gyd, felly pan ddaeth copi ar werth achubwyd ar y cyfle i ychwanegu’r eitem bwysig hon at gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Postiwyd - 23-08-2018

Heb ei gategoreiddio

Golwg cyntaf ar wefan newydd y Bywgraffiadur

Mae’r Llyfrgell wedi rhoi mynediad i fersiwn Alffa o wefan newydd y Bywgraffiadur, gan roi cip o’r newidiadau y gallwn ddisgwyl eu gweld pan fydd yn cael ei lansio yn yr hydref.

Dyma gefndir y prosiect, crynodeb o’r hyn y gallwch ddisgwyl ei weld ar y wefan Alffa, a sut y gallwch ein helpu gyda datblygiad y wefan newydd dros yr wythnosau nesaf.

Y Bywgraffiadur Cymreig

Mae gwefan y Bywgraffiadur Cymreig yn cynnwys bron i 5,000 o fywgraffiadau dynion a menywod sydd wedi gwneud cyfraniad nodedig i fywyd Cymru a thu hwnt. Ymddangosodd ar ffurf cyfrolau print yn gyntaf, ac mae eu cynnwys wedi bod ar gael trwy’r wefan ers ei lansiad yn 2003.

Trwy gydweithio rhwng Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a’r Llyfrgell Genedlaethol, a chefnogaeth Cymdeithas y Cymmrodorion, mae erthyglau newydd wedi’u hychwanegu i’r adnodd ers iddo droi yn ddigidol.

Y wefan bresennol

Mae gwefan bresennol y Bywgraffiadur yn galluogi defnyddwyr i:

  • chwilio yn ôl enw person
  • chwilio allweddair (holl destun yr erthyglau)
  • pori trwy gyfenwau’r unigolion sydd ynddo yn nhrefn y wyddor.

Mae erthyglau ar ffurf testun, gyda rhai ohonynt yn cynnwys darlun(iau) o’r unigolyn.

Mae gwerth a phwysigrwydd y Bywgraffiadur fel adnodd i Gymru a’i phobl wedi’i gadarnhau yn Nghynllun Strategol y Llyfrgell ar gyfer 2017-2021, Cof y Genedl: Llunio’r Dyfodol, a chanlyniad hynny yw’r prosiect hwn i ddiweddaru a diwygio’r wefan. Gwnaed y prosiect yn bosibl gyda chymorth ariannol Ymddiriedolaeth Colwinston a’r Llyfrgell Genedlaethol, a’n nod yw lansio’r wefan newydd yn nhymor yr hydref.

Beth sy’n wahanol am y wefan Alffa?

Prototeip yw’r wefan Alffa a’i phwrpas yw sicrhau bod ffwythiannau yn gweithio fel y dylent. Nid yw wedi’i wisgo â dyluniad newydd ar hyn o bryd, ac nid yw holl erthyglau’r wefan bresennol wedi’u hychwanegu iddi eto.

Er hynny, mae’r fersiwn hon yn cynnig rhai ffwythiannau newydd sydd werth eu nodi:

  • Dull mwy soffistigedig o chwilio sy’n nodi os yw enw wedi’i grybwyll mewn erthyglau eraill yn ogystal â bod yn destun erthygl ei hun.
  • Y gallu i hidlo eich canlyniadau yn ôl rhywedd, awdur yr erthygl, categori thematig ac iaith yr erthygl.
  • Y gallu i bori trwy awduron yr erthyglau er mwyn darllen eu cyfraniadau hwy yn unig.
  • Lle mwy amlwg ar y dudalen flaen i erthyglau newydd.
  • Cyflwyno erthygl nodweddol (featured article)
  • Blwch ‘ffeithiau allweddol’ yn yr erthyglau

Pa nodweddion newydd eraill allwn ni ddisgwyl eu gweld?

Bydd nodweddion newydd eraill yn cynnwys:

  • Deunydd fideo yn ogystal a darluniau
  • Dull o gasglu rhoddion/nawdd i’r Bywgraffiadur
  • Gwybodaeth ynglyn â sut i ddyfynnu erthyglau

Agwedd arall hanfodol o’r wefan newydd fydd sicrhau ei bod yn addasu yn effeithiol ar gyfer defnydd ar ffonau symudol.

Beth am ddyluniad newydd y wefan?

Mae’r dyluniad ar gyfer y wefan newydd yn cael ei ddatblygu ar hyn o bryd. Mae dolenni i’r dyluniadau cychwynnol i’w cael ar dudalen flaen y fersiwn Alffa.

Y bwriad yw cyflwyno dyluniad sy’n fwy trawiadol a chyfoes yr olwg, tra hefyd yn cadw at y lliw coch cyfarwydd.

Sut allwch chi helpu?

Byddem yn ddiolchgar iawn pe baech yn dechrau gwneud defnydd o’r wefan Alffa, a rhoi gwybod i ni:

  • a oes unrhyw beth nad yw’n gweithio fel y dylai, neu fel y byddech yn ei ddisgwyl?
  • beth arall hoffech chi i wefan y Bywgraffiadur ei wneud?

Gallwch anfon eich sylwadau, awgrymiadau neu gwestiynau at ybc@llgc.org.uk neu gysylltu â ni trwy’r cyfrif Twitter @Bywgraffiadur

 

Dr Dafydd Tudur

Pennaeth Isadran Mynediad Digidol

Postiwyd - 09-07-2018

Heb ei gategoreiddio

Gwenyn yn yr archifau

Oeddech chi’n gwybod bod gennyn ni casgliad mawr o bapurau yn gysylltiedig â’r byd  gwenyn yn cael ei gadw yma yn y Llyfrgell?

Ffurfiwyd yr ‘International Bee Research Association’ yn 1949, yn wreiddiol fel y ‘Bee Research Assocation’, ac mae ei archif yn ymgorffori casgliad cynharach yr ‘Apis Club’ (yn weithredol 1919-1951). Gaeth y ‘Bee Research Association’ ei sefydlu yn Hull gan y gwyddonydd gwenyn Dr Eva Crane, cyn symud yn y pen draw i Ffordd y Gogledd, Gaerdydd. Amcanion y gymdeithas, sydd dal yn weithredol, oedd hysbysu werth gwenyn gan ddarparu gwybodaeth ar wyddoniaeth gwenyn, ac mae’n awr un o’r prif awdurdodau ar wenyn a chadw gwenyn yn y byd.

Mae’r archif ‘IBRA’ yn eang, yn cynnwys dogfennau yn cwmpasu’r cyfnod c.1876-2004 ac yn cynnwys hefyd y rhai sy’n ymwneud â chyhoeddi’r cylchgrawn chwarterol Bee World. Roedd llawer o’r cofnodion cynharach yn perthyn i’r ‘Apis Club’ a’r ‘British Beekeepers Association’, ac yn cynnwys gohebiaeth, adroddiadau, cofnodion cyfarfod, a phapurau cynhadledd. O ddiddordeb arbennig yw’r casgliad mawr ‘IBRA’ o bapurau ymchwil sy’n dyddio o 1880-1988, yn siartio’r datblygiad a’r blaenoriaethau newidiol o ymchwil gwenyn dros ganrif.

Mae hefyd gan y casgliad rhai eitemau mwy unigryw, un nodedig yw copi o lythyr i sylfaenydd ‘IBRA’ Dr Crane oddi wrth y dringwr a’r gwenynwr brwdfrydig Sir Edmund Hillary. Mae Hillary yn nodi yn ystod ei thaith lwyddiannus i ddringo Everest yn 1953, roedd y tîm yn falch iawn i ddarganfod sawl pot o fêl wedi ei adael ar y mynydd gan daith flaenorol, gan fod yn anffodus nid oedd mêl ar y rhestr swyddogol o gyflenwadau’r daith.

Gallir chwilio ac archebu’r  archif ’IBRA’ trwy gatalog y Llyfrgell.

Postiwyd - 26-06-2018

Casgliadau / Digido / Heb ei gategoreiddio / Ymchwil

Papurau Newydd Cymru Arlein – Ysgrifennu ‘Notorious’

Dyma gofnod gwadd gan Anthony Rhys.

Mae croeso i chi gynnig cofnodion i’w hystyried yn y Gymraeg neu’r Saesneg. Mae’n rhaid i bob cofnod ymwneud â gwaith neu gasgliadau’r Llyfrgell, yr iaith Gymraeg neu Gymru. Rydym yn cadw pob hawl golygu dros unrhyw gofnodion a gyhoeddir. Danfonwch eich cofnodion trwy’r Gwasanaeth Ymholiadau os gwelwch yn dda.

Dwy flynedd yn ôl dechreuais y gwaith ymchwil ar gyfer ysgrifennu hanes dwy stryd yng Nghaerdydd, sef Stryd Charlotte a Lôn Whitmore, ardal enwog am ei phuteindai, ei thafarndai, a’i thai llety. Prosiect celf oedd y gwaith ar y dechrau, ond datblygodd yn gyflym i fod yn llyfr llawn o’r enw ‘Notorious’ sy’n dilyn bywydau tri deg o bobl ar y ddwy stryd hyn dros gyfnod o dri deg mlynedd.

Ni fyddai’r llyfr wedi bodoli oni bai fy mod wedi gallu defnyddio Papurau Newydd Cymru Ar-lein i chwilio am gynifer o enwau a lleoedd dros gyfnod mor eang. Rwy’n amcangyfrif bod 60% o’r ffynonellau a ddefnyddiais ar gyfer y llyfr wedi dod o’r wefan hon.

Ni fyddai wedi bod yn bosibl i mi adrodd storïau bywydau’r bobl yn y llyfr heb ddefnyddio Papurau Newydd Cymru Ar-lein. Byddai chwilio â llaw drwy gofnodion ar ficroffish wedi cymryd chwe mis o weithio 9 tan 5 yn ddyddiol. Amhosibl fyddai i rywun sydd hefyd yn gweithio’n feunyddiol ymroi cymaint o’i hamser. Allweddol hefyd oedd y gallu i ddychwelyd at y ffynonellau dro ar ôl tro i ymchwilio enwau a thrywyddion newydd fel y byddent yn dod i’r golwg. Heb fynediad parhaus i wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein ni fyddwn wedi medru adrodd hanesion y bobl hyn.

Anthony Rhys

Blog Anthony Rhys: Two Notorious Cardiff Streets: Charlotte Street and Whitmore Lane 1841-1870

Postiwyd - 02-04-2018

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio

Llyfryn Cymraeg yn dod adref o’r Cyfandir

Dim yn aml mae llyfrau Cymraeg cynnar yn troi i fyny yn yr Iseldiroedd. Ond dyna a ddigwyddodd yn Ionawr pan gefais alwad ffôn annisgwyl gan lyfrwerthwr yn Enschede yn nwyrain y wlad honno. Dywedodd bod ganddo lyfryn yn Gymraeg wedi’i argraffu yn 1784, ac nad oedd yn ymwybodol o gopïau ohono yn unrhywle arall.

Derbyniais fanylion y llyfryn trwy e-bost gan y llyfrwerthwr. Mae’r teitl yn llenwi tudalen gyfan, fel roedd yn arferol yn y 18fed ganrif, ond mae’n dechrau Ymadrodd newydd ar glefydau potatws. Llyfryn o 19 tudalen ydyw “gan blannwr neu osodwr potatws” yn rhoi cyngor sut i rwystro gwahanol glefydau sy’n gallu effeithio ar datws. Mae’r llyfryn hyd yn oed yn cynnwys darlun yn dangos y ffordd orau i’w plannu. Cafodd y llyfryn ei argraffu yn “Caerlleon”, hynny yw yng Nghaer, gan William Read a Thomas Huxley.

 

 

Sieciais y manylion yn erbyn Libri Walliae: a catalogue of Welsh books and books printed in Wales 1546-1820 a gweld y cyhoeddiad wedi’i restru yno. Wrth chwilio ein catalogau darganfyddais nad oedd copi eisoes yn y Llyfrgell, felly es ati i’w brynu.

Mae’r llyfryn bach hwn yn rhoi cipolwg o’r fath broblemau oedd yn poeni’r Cymry yn economi amaethyddol y 18fed ganrif. Ond tybed sut aeth draw i’r Iseldiroedd?

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog