Blog

Dreigiau bach a moch prydferth: Addurniadau mewn llawysgrifau Cymreig canoloesol

Casgliadau - Postiwyd 07-06-2021

Yn ystod y cyfnod clo, mae llawer ohonom ni efallai wedi cymryd y cyfle i fod yn fwy creadigol, trwy gelf, crefftau, neu hyd yn oed trwy ddysgu sgil newydd fel chwarae offeryn cerdd. Ond pe buasech yn ysgrifwr canoloesol, efallai eich unig gyfle i sianelu’ch Van Gogh mewnol oedd trwy ychwanegu rhywfaint o liw i’r llawysgrif roeddech chi’n gweithio arno. Roedd ysgrifennwyr yn gallu ychwanegu addurniadau mewn nifer o ffyrdd, felly am ysbrydoliaeth artistig beth am edrych ar rai o’r llawysgrifau i’w gael yn ein casgliadau digidol?

Roedd llawysgrifau fel arfer yn cael eu gwneud o groen dafad neu groen gafr, a gafodd ei lanhau, ei ymestyn, a’i sychu i greu taflenni memrwn. Byddai’r taflenni hyn yn cael eu plygu i greu plygion; gwnaeth pedair taflen wyth tudalen (neu bifolia), pob un ag ochr recto a verso yn dibynnu ar yr ochr cnawd neu wallt y memrwn. I greu cyfrol, byddai nifer o blygion yn cael eu rhwymo at ei gilydd. Roedd hon yn broses drud a gymerodd lawer o amser, ac roedd yr angen i osgoi gwastraff, a’r amherffeithrwydd naturiol y deunydd, yn golygu mai anaml y byddai tudalennau’n gyson. Felly cyn ysgrifennu ar dudalen, fel arfer roedd yr ysgrifwr yn pigo tyllau yn yr ymylon a mesur y tudalen gyda llinellau llorweddol a fertigol er mwyn sicrhau cysondeb. Byddai lleoedd yn cael eu gadael ar y dudalen ar gyfer addurniadau, gan nad oedd yr ysgrifwr a’r addurnwr yr un person bob amser.

Defnyddiwyd nifer o wahanol liwiau ar gyfer addurno, wedi ei wneud o ddeunyddiau naturiol yn amrywio o ran cost a phrinder. Gellid gwneud yr inc a ddefnyddir ar gyfer testun yng Nghymru’r Oesoedd Canol o fustl derw (neu gallotannic), a allai ddangos fel lliw brown tywyll, ond gellid gwneud llawer o liwiau eraill o seiliau powdr, fel coch ac oren o blwm coch (neu minium); gwyn o blwm gwyn; gwyrdd o halwynau copr; a glas o lapis lazuli. Byddai’r rhain i gyd yn gymysg ag asiant rhwymo fel gum Arabic. Ond peidiwch â rhoi cynnig ar hyn gartref – roedd llawer o’r paent hyn yn wenwynig! Roeddent hefyd yn ddrud, felly roedd addurno llawysgrifau yn arwydd o noddwr cyfoethog.

Mae’n debyg mai’r math mwyaf cyffredin a symlaf o addurno oedd llythrennau coch. Gellir gweld hyn mewn llawer o lawysgrifau Cymreig canoloesol a fei’i defnyddiwyd ar gyfer priflythrennau a phenawdau. Mae’r llawysgrif Hendregadredd, yn cynnwys barddoniaeth Cymraeg, y rhannau cynharaf ohonynt yn dyddio o’r diwedd y 13eg-dechrau’r 14eg ganrif, yn dangos hyn, yn cynnwys inc coch ar gyfer teitlau cerddi, priflythrennau, ac am batrymau i lenwi lleoedd gwag yn y testun.

Roedd llythrennau coch yn aml yn cael eu newid bob yn ail â lliwiau gwahanol, a oedd yn yr engraifft uchod yn las. Ond roedd inc glas yn ddrud iawn, felly roedd gwyrdd yn aml yn cael ei roi yn lle glas. Defnyddiwyd ysgrifwr y llawysgrif Llyfr Aneirin, o’r 13eg ganrif, gwyrdd yn lle glas, a lliwiodd patrymau yn y llefydd gwag yn goch ac yn wyrdd.

Gallai priflythrennau hefyd gynnwys lluniadau cymleth. Os ydych chi’n hoff o ddreigiau bach, byddwch chi wrth eich bodd â’r priflythrennau wedi’i addurno â bwystfilod mewn Peniarth MS 540B, cynhyrchiad Cymreig o’r 12fed ganrif yn cynnwys copi o’r gwaith Bede, De natura rerum.

Mewn rhai achosion, aeth yr ysgrifwr amdani a lluniodd addurniadau ar y priflythrennau yn cymryd lan yr holl dudalen, fel sy’n digwydd yn NLW MS 3024C, copi o’r 14eg ganrif o weithiau Gerallt Cymro. Roedd addurnwr y llawysgrif hon hyd yn oed wedi llunio wyneb barfog – cystadleuydd ar gyfer ‘Movember’ efallai? (f. 42v).

 
Os nad dreigiau bach yw eich peth chi, mae bwystfilod eraill hefyd yn ymddangos. Weithiau, ysgrifennodd ysgrifwyr eiriau cyntaf y dudalen nesaf yng nghornel dde isaf y dudalen neu golofn flaenorol fel canllaw.

Gellid addurno’r cipeiriau hyn, gyda rhai yn y llawysgrif 13eg-ganrif Llyfr Du Caerfyrddin (sy’n cynnwys casgliad o farddoniaeth Cymraeg) wedi ei addurno â llew (f. 4r) a chreadur môr eithaf syfrdanol (f. 49r).

 

Ond nid oedd addurno yn gyfyngedig i’r chwedlonol – gellid darlunio golygfeydd mwy cyffredinol hefyd. Mae llawysgrif y 13eg-ganrif, Peniarth MS 28, sy’n llawysgrif Lladin o gyfraith Hywel Dda, yn cynnwys sawl llun lliw yn dangos nifer o olygfeydd wedi ei ddeddfu o gyfraith Hywel. Mae’r llawysgrif yn cynnwys nifer o ffigurau lliwgar gan gynnwys delweddau o swyddogion llys wedi’u gwisgo’n drawiadol yn ogystal â lluniau o anifeiliaid gwerthfawr fel ceirw, ceffylau, ac ychen; ond mae rhaid i’r wobr am y darluniad gorau  mynd i’r mochyn (f. 25r), wedi’i dynnu’n gyflawn gyda chynffon cyrliog!

 

Pan feddyliem am y cyfnod canoloesol, efallai ein bod ni’n meddwl am liwiau llwydaidd a thudalennau wedi pylu. Ond heblaw am ddreigiau bach a moch prydferth, gallwn weld sut mae’r llawysgrifau Cymreig canoloesol hyn yn fwy na thestunau, maen nhw’n arddangosfa ar gyfer y creadigrwydd a sgiliau eu haddurnwyr a’u hysgrifwyr hyd yn oed ganrifoedd ar ôl iddynt gael eu gwneud. Felly y tro nesaf y byddwch chi’n codi pen neu frwsh paent, beth am gymryd ysbrydoliaeth o’n llawysgrifau, a rhyddhewch eich ysgrifwr canoloesol mewnol!

 

Lucie Hobson
Archifydd Cynorthwyol

 

Darllen pellach:

  • Daniel Huws, Medieval Welsh Manuscripts (Caerdydd, 2000)
  • Daniel Huws, Peniarth 28: Darluniau o Lyfr Cyfraith Hywel Dda = Illustrations from a Welsh lawbook (Aberystwyth, 2008)
  • Myriah Williams, ‘The Black Book of Carmarthen: Minding the Gaps’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 36.4 (2017), 357-375
  • Gerald Morgan, ‘The Book of Aneirin and Welsh Manuscript Prickings’, Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd 20.1 (1962), 12-17
  • J. J. G. Alexander, Medieval Illuminators and their Methods of Work (New Haven/Llundain, 1992)
  • Daniel V. Thompson, The Materials of Medieval Painting (Llundain, 1936)

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Tagiau:

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog