Blog - Collections

Postiwyd - 19-07-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Dr Shaun Evans

Mae Dr. Shaun Evans yn Gyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru canolfan ymchwil Cymru gyfan sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, drwy ystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Mapiau Ystadau Cymru 1: Eiddo, Lle a Ph?er

Yn ei lyfr dylanwadol, Social Formation and Symbolic Landscape, mae’r daearyddwr diwylliannol Denis E. Cosgrove (1948-2008) yn gwneud honiad pwysig:

‘Landscape constitutes a discourse, through which social groups historically have framed themselves and their relations with both the land, and with other human groups’.

Mae’r gosodiad hwn yn gwbl berthnasol i ystadau tir, oedd yn strwythurau pwysig ym mywyd Cymru o ddiwedd y cyfnod canoloesol, hyd at ddegawdau cynnar yr 20fed ganrif. O Fostyn, Penrhyn, Baron Hill a Nannau yn y gogledd, ar draws tiroedd eang Wynnstay, Castell Powis ar y ffin, Trawsgoed a Gogerddan yng Nghanolbarth Cymru ac ymlaen i diroedd Biwt, Tredegar, Cawdor a Plymouth ymhellach i’r de – mae bob cwr o Gymru bron iawn wedi’i ddylanwadu gan flaenoriaethau ystadau. Mae’r ystadau hyn yn amrywio o ran ffurf a maint, gyda’u cymeriad a’u cyfansoddiad wedi’i greu gan ddiddordebau, hunaniaeth a dylanwad eu perchnogion a natur eu lleoliadau daearyddol a chymunedol.

Roedd mapiau ystadau , a ddatblygwyd yn Lloegr o’r 1570au ac a ddaeth yn fwy cyffredin yng Nghymru o ganol y 18fed ganrif, yn rhan o’r cofnodion cyfoethog ac amrywiol a gynhyrchwyd gan yr ystadau hyn yn ystod eu cyfnod. Mae nifer o’r cofnodion hyn wedi goroesi ymysg cannoedd yr archifau ystadau a chasgliadau cyfreithwyr a adneuwyd mewn cadwrfeydd fel y Llyfrgell Genedlaethol, Archifau Prifysgol Bangor ac archifdai drwy Gymru.

Mae’r archifau ystadau hyn yn cynnwys amrywiaeth enfawr o fathau o gofnodion: gweithredoedd eiddo, setliadau, ewyllysiau, arolygon, rhenti, prydlesi, cyfrifon, gohebiaeth, derbyniadau, papurau cyfreithiol, cynlluniau pensaernïol, dogfennau amgaeedig a chomisiynau swyddogol – weithiau’n ymestyn ar draws canrifoedd. Cynhyrchwyd y cofnodion hyn fel rhan o’r broses o brynu, datblygu a rheoli ystadau, ac i sicrhau eu bod yn cael eu trosglwyddo drwy etifeddiaeth.

Ni ddylid ystyried arolygon a mapiau ystadau ar wahân i weddill y cofnodion cysylltiedig sydd o fewn archifau ystadau. O’u dadansoddi yn y cyd-destun hwn, maent yn rhoi gwybodaeth werthfawr o’r modd yr oedd perchnogion ystadau Cymru’n meddiannu, ffurfio a siapio’r dirwedd mewn ffyrdd oedd yn cyfleu eu hunaniaeth: eu gwerthoedd cymdeithasol, gwleidyddol, crefyddol ac economaidd; eu statws, eu chwaeth, eu p?er a’u cyfoeth.

Yn aml crëwyd y mapiau hyn fel dogfennau a gâi eu harddangos a’u defnyddio mewn swyddfeydd ystadau i helpu i reoli tir a etifeddwyd, gan roi delweddau gweledol a gynrychiolai’r diriogaeth ym meddiant perchnogion yr ystadau a’u hasiantau. Wrth ysgrifennu at Owen Meyrick o Fodorgan yn 1725, cyfeiriodd yr amryddawn Lewis Morris (1701-65) ar yr arolwg yr oedd newydd ei gwblhau o ‘r ystâd ym Môn, gan ymfalchïo ‘he can scarce believe that ever a gentleman hath such an insight of his estates as he is likely to have from these maps’.  Mae’r defnydd a wnaed o’r mapiau fel cyfrwng i reoli ystâd i’w weld yn y newidiadau a wnaed yn aml iddynt dros y blynyddoedd: marciau pensil yn dangos newidiadau terfynau, gwerthiant, tenantiaid newydd neu gyfeiriadau at gofnodion eraill a gedwid yn yr ystafell hawlysgrifau.

 

Am ganrifoedd, roedd bod yn berchen tir yn arwydd amlwg o statws a ph?er yng nghymdeithas Cymru. Roedd y gallu i gadw eu rheolaeth o’r tir hwn, ychwanegu ato a’i drosglwyddo i genedlaethau’r dyfodol o’r un ‘gwaed ac enw’ yn sail i’r llinachau hynny oedd yn amlwg yng nghymdeithas Cymru nes daeth nifer o’r ystadau i ben ar ddechrau’r 20tfed ganrif.  Ynghyd â chofnodion fel prisiadau a rhenti, gall arolygon a mapiau ystadau ddangos faint o diriogaeth yr oedd gan unigolyn ddylanwad drosto: ac os yw’n rhan o gyfres gronolegol hir o gofnodion, gall ddangos sut y bu i deuluoedd brynu, ehangu, atgyfnerthu, ‘gwella’ neu’n wir, golli eu buddiannau dros genedlaethau olynol. Yn aml câi mapiau eu comisiynu ar adeg o newid: pan gâi eiddo neu dir ei etifeddu, ei brynu neu ei werthu, neu’n wir i ddarparu glasbrintiau ar gyfer gwaith yn y dyfodol. Felly roedd mapiau ystâd ynghlwm ag ymwybyddiaeth o falchder mewn llinach a thiriogaeth, a hynny wedi’i fynegi’n amlwg drwy arddangos eu harfbais a symbolau herodrol eraill ar flaen y ddogfen.

Yn ogystal â dangos maint ystâd (neu ran ohoni) mae’r mapiau hyn hefyd yn rhoi gwybodaeth werthfawr yngl?n â sut yr oedd eu perchnogion yn cadarnhau eu tiriogaeth i gael mwy o gyfoeth a sefydlu eu hunaniaeth – eu p?er a’u statws – o fewn y dirwedd. Nid yw’n syndod mai’r plas yw’r nodwedd amlycaf fel arfer ar fapiau ystâd – gan adlewyrchu ei bwysigrwydd yn yr ardal a’i statws fel y prif symbol pensaernïol o ddylanwad ei berchennog ar y gymuned gyfagos. Yn wir, caiff disgrifiadau manwl o blastai yn aml eu cynnwys ar ymylon mapiau ystadau.

 

Yn ogystal â’r plas a’i adeiladau allan, gerddi a pharcdir, gall mapiau ystadau hefyd ddangos ffermydd, caeau, ffyrdd, coetiroedd, melinau, eglwysi, trefi, waliau, pyllau, coed, terfynau, pontydd, safleoedd diwydiannol fel pyllau a chwareli ac weithiau, golygfeydd o dda byw a helfeydd hyd yn oed. Roedd yr holl nodweddion ffisegol hyn yn cael eu ffurfio gan flaenoriaethau’r ystâd yr oeddent yn perthyn iddi ac yn ei gwasanaethu, i raddau amrywiol, i gynnwys gwerthoedd a chysyniadau penodol yn y dirwedd. Bu i rai perchnogion ystadau fuddsoddi arian ac amser sylweddol yn creu Tirweddau wedi’u Dylunio, neu gynlluniau ‘gwella’. Mae map a argraffwyd o ystâd Hafod, a gynhyrchwyd i gyd-fynd â gwaith George Cumberland Attempt to Describe Hafod (1796), yn dangos ymdrech Thomas Johnes’ (1748-1816) i amlygu nodweddion pictiwrésg ei ddaliadau, gyda nifer o ‘lwybrau’ a ‘golygfannau’ wedi’u cynnwys ar y map. Mae pob map ystâd yn awgrymu ffyrdd yr oedd ystadau’n cyfrannu at greu lle.

 

Maent hefyd yn giplun o’r theatr lle’r oedd teuluoedd elitaidd Cymru’n datblygu a negodi’r cysylltiadau cymdeithasol a chymunedol hollbwysig hynny – gyda thenantiaid, cymdogion, clerigwyr lleol, gweision a staff – oedd yn sail i’w statws mewn cymdeithas leol. Weithiau mae enwau tenantiaid neu ddaliadau wedi’u harysgrifio ar y mapiau neu’n cael eu cynnwys mewn dogfennau ategol (sy’n aml ar goll), weithiau gyda manylion prydlesi, rhenti a gwasanaethau. Roedd pobl yn byw ar yr ystadau tir a ddangoswyd gan fapiau, gyda bythynnod a ffermydd yn cynnig cartref i bobl a gweithgareddau ehangach yr ystâd yn cynnal gwaith a chyflogaeth amrywiol.

Yn yr ystyr hwn mae’r mapiau’n darparu pwyntiau mynediad unigryw i ymchwilio i’r drafodaeth rhwng p?er, pobl a lle sy’n sail i greu’r tirweddau symbolaidd a’r strwythurau cymdeithasol a drafodir gan Cosgrove.

Er gwaethaf gwaith rhagorol Bob Silvester ychydig iawn o ymchwil a wnaed i fapiau ystadau Cymru, er gwaetha’r wybodaeth helaeth y gallant ei chyfrannu  i hanes tirwedd Cymru. Yn Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, gobeithio y gallwn chwarae ein rhan i wneud iawn am y diffyg hwn yn ystod y blynyddoedd nesaf.

Darllen Pellach:

Sarah A. Bendall, Maps, Land and Society: A history, with a carto-bibliography, of Cambridgeshire estate maps, 1600-1836 (Cambridge, 1992)

Denis E. Cosgrove, Social Formation and Symbolic Landscape (2il argraffiad., Madison, 1998)

P.D.A. Harvey, ‘English Estate Maps: Their early history and their use as historical evidence’, in David Buisseret (ed.), Rural Images: Estate Maps in the Old and New Worlds (Chicago, 1996), 27-61

Colin Thomas, ‘Estate Surveys as Sources in Historical Geography’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 14, 4 (Rhagfyr, 1966), 451-69

Hilary M. Thomas, A Catalogue of Glamorgan Estate Maps (Caerdydd, 1992)

R.J. Silvester, Mapping Montgomeryshire: Estate maps from 1589 to 1840’, Montgomeryshire Collections 100 (2012), 149-80.

Postiwyd - 13-07-2018

Casgliadau / Collections / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Baledi

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, baledi sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o eitemau fydd yn cael eu cyfrannu yn sgil y prosiect.

Yn ystod y ddeunawfed ganrif, a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, argraffwyd baledi ar raddfa eang iawn gan y gweisg newydd yng Nghymru. Fe’i gwerthwyd i’r cyhoedd yn aml mewn ffeiri a marchnadoedd, lle y canwyd hwy gan eu gwerthwyr. Roedd cynnwys y faled Gymreig yn medru amrywio. Ymdriniodd rhai â themâu crefyddol a moesol; adroddodd eraill newyddion cyfoes, megis troseddau lleol a chenedlaethol, terfysgoedd neu ddamweiniau diwydiannol; bu hanesion a chwedloniaeth yn destunau poblogaidd ar gyfer baledi hefyd.

Chwaraeodd y faled rhan flaenllaw ym mywyd cymdeithasol a diwylliannol Cymru yn ystod y cyfnod hwn. Erbyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yr oedd baledi’n cael eu hargraffu ledled Cymru: mewn 96 o drefi a phentrefi. Prynwyd hwy yn eu miloedd, yn aml iawn gan haenau is y gymdeithas. Denwyd a recriwtiwyd darllenwyr Cymraeg newydd gan faledi oherwydd natur boblogaidd eu cynnwys.

 

Alban Thomas, ‘Cân o senn iw hên feistr Tobacco’, 1718

‘Cân o senn iw hên feistr Tobacco’ oedd y faled cyntaf i’w chyhoeddi gan wasg swyddogol yng Nghymru. Fe’i cyhoeddwyd gan Wasg Isaac Carter yn Nhrefhedyn ym 1718. Trafoda’r faled natur anfoesol tybaco.

Lewis Davies, ‘Pennillion a wnaeth Lewis Davies o Lanrwst, i ffarwelio a’i wlad wrth gychwyn i America’, 18??

Ffarwelio â’i gyd-wladwyr a wna Lewis Llanrwst Davies yn y faled hon, wrth iddo gychwyn ar ei daith i’r Amerig.

Ywain Meirion, ‘Rhyfel-gan, am wrthryfel yr India, a gorchfygu y gelynion, a meddiannau Delhi’, 18??

Cân rhyfel yw’r faled hon. Trafoda Ywain Meirion ymosodiad y Prydeinwyr ar India, wrth iddynt drechu’r ‘gelyn’ gan feddiannu Delhi.

Di-enw, ‘Ymweliad y cholera, ynghyd â galwad ar bawb i ymofyn am gymod â Duw cyn eu symud i’r byd tragwyddol’, 18??

Mae’r faled hon yn cyflwyno dau rybudd i’w darllenwyr ynghylch epidemig y colera yng Nghymru. Fe drafodir perygl y clefyd ei hun ar yr un llaw, ond gelwir hefyd ar bob dioddefwr i gymodi â Duw cyn iddynt symud i’r byd tragwyddol.

Eisiau darllen mwy o gofnodion o’r gyfres hon? Gweler isod:

 

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: ,

Postiwyd -

#CaruCelf / Arddangosfeydd / Blog Kyffin / Collections

Môrluniau Kyffin Williams

Mae morluniau llawn emosiwn Kyffin Williams sydd i’w gweld yn arddangosfa canmlwyddiant yr artist yma yn y Llyfrgell Genedlaethol yn sefyll ar wahân i’w weithiau mwy adnabyddus, ac fe ddylsent gael eu dathlu yn eu rhinwedd eu hun. Mae arddull hynod fynegiadol y gweithiau unlliw hyn yn llwyddo i gyfleu symudiad a thrais moroedd stormus mewn modd hynod effeithiol, gan adlewyrchu brwydr mewnol guddiedig yr artist.

Gellir olrhain cysylltiad Kyffin gyda Bae Trearddur a leolir ar arfordir gorllewinol Ynys Cybi oddi ar arfordir Ynys Môn, lle seiliwyd nifer o’i forluniau, yn ôl i’w blentyndod. Yn blentyn ifanc 6 mlwydd oed a fyddai’n troi’n 7 yr wythnos ganlynol cafodd ei anfon i ffwrdd i Ysgol Breswyl Bae Trearddur ym mis Mai 1925. Nododd yn ei hunangofiant ‘Across the Straits’: ‘It did not take me long to fall under the spell of the island’s mood. The storms, the sea mists, the wrecks, the wailing sirens, and in summer the peculiar haze that hung over the island, all made Trearddur Bay a very special place’.

Yn y llyfr ‘The Sea and the Land’ a gyhoeddwyd yn 1998, nododd yr artist y canlynol am y dechneg impasto mynegiadol a ddefnyddiai mewn gweithiau fel ‘Môr Garw’: ‘These great storms have always excited me and I seem to be stimulated by the noise and energy of the waves – to such an extent that, when I transfer my frenzied scribbles onto canvas, my own energy attacks the canvas… These paintings are not easy to control for often they try to take over and I lose my tones in a confusion of white wave and spray… My personal chemistry demands the excitement of a storm at sea.’

Fel y dywedodd yr awduron Rian Evans a Nicolas Sinclair yn eu llyfr, ‘The Light and the Dark’ a gyhoeddwyd yn ddiweddar, roedd yr artist a ddioddefodd o epilepsi ac iselder gydol ei oes yn cydnabod ei fod yn mynegi ei deimladau mwyaf cythryblus drwy ei forluniau. Mewn cyfweliad yn 2000, nododd yr artist y teimlai y gallai esbonio ei angen i osod lliwiau gwrthgyferbyniol cryf ger ei gilydd ar y gynfas, fel y gwelir yn y morluniau yma, o achos ei frwydr gydag epilepsi: ‘It might be part of the epilepsy, the excitement – the epileptic shock of dark against light it’s very exciting you see. Van Gogh was an epileptic and he had the same love of contrast’. Wedi ei ddylanwadu gan artistiaid eraill nodedig a ddefnyddiai’r gyllell palet i daenu’r paent, fel Gustave Courbet a Van Gogh, roedd Evans a Sinclair hefyd yn gweld tebygrwydd yma rhwng morluniau Kyffin a’r gwaith ‘The Wave’ gan Hokusai a morluniau dramatig August Strindberg. Byddai’r artist yn dychwelyd i baentio’r pwnc gydol ei oes.

 

Morfudd Bevan – Curadur Celf

Postiwyd - 09-07-2018

Collections

Trysorfa Clyweledol

Mae Archif y BBC yn drysorfa o ddeunydd clyweledol, sy’n cofnodi pob agwedd o fywyd yng Nghymru’r 20fed ganrif. Gall edrych yn ôl ar hen glipiau teledu deffro gymaint o atgofion, rhai hapus a rhai trist, a gallant gynhyrfu gymaint o deimladau! Mae hwn yn glip o haf chwilboeth arall – yn ôl yn 1976 – sut mae gwylio hyn yn gwneud i chi deimlo?

 

Cyhoeddi Steddfod Wrecsam 1976 from Andrew Jenkins on Vimeo.

Postiwyd - 06-07-2018

Casgliadau / Collections / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Dramâu

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect The Rise of Literacy mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, dramâu sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o’r eitemau fydd yn cael eu digido yn sgil y prosiect.

 

Twm o’r Nant (Thomas Edwards), Tri Chryfion Byd, 1789

Roedd Twm o’r Nant (Thomas Edwards) yn ddramodydd nodedig ac yn awdur nifer o anterliwtiau. Ymhlith ei weithiau mwyaf poblogaidd oedd ‘Tri Chryfion Byd’. Personolir tlodi, cariad a marwolaeth yn yr anterliwt ac y maent oll yn pregethu, adrodd, cynghori a sylwebu drwy gydol y ddrama fywiog a ddigri. Fel llawer o weithiau eraill Twm o’r Nant, y mae ‘Tri Chryfion Byd’ yn cynnwys sylwebaeth gymdeithasol.

R. J. Derfel, Brad y Llyfrau Gleision, 1854

Bardd, awdur a sosialydd nodedig oedd R. J. Derfel. Ef oedd awdur y ddrama enwog ‘Brad y Llyfrau Gleision’ sef ei ymatebiad uniongyrchol i adroddiadau addysg 1847. Portreadir Cymru fel gwlad odidog a Duwiol yn y ddrama, ac o’r herwydd, y mae’n lleoliad annioddefol yn llygaid gythreuliaid uffern. Er hynny, maent yn derbyn â hoffter clerigwyr Eglwysig Cymru, gr?p a ddarparodd lawer o dystiolaeth wrth lunio adroddiadau 1847. Wedi cyhoeddiad y Llyfrau Gleision cyhuddwyd rhai clerigwyr o frad, yn bennaf oll gan Anghydffurfwyr teyrngar. Yn ystod yr ail act danfona Beelzebub (tywysog y cythreuliaid) tri archwilydd i Gymru i asesu cyflwr y wlad a’i phobl, nid yn annhebyg i’r tri dirprwy a benodwyd i lunio adroddiadau 1847. Fodd bynnag, cyflawnir y ‘brad’ gan glerigwyr yr Eglwys. Yr oedd rhai o’r farn, gan gynnwys Derfel, bod eu tystiolaeth wedi cynorthwyo, a hyd yn oed bwydo beirniadaethau gwrth Cymreig Llyfrau Gleision 1847. Ysbrydolwyd y ddrama gan chwedl ‘Brad y Cyllyll Hirion’.

Beriah Gwynfe Evans, Chwareu-gan : drama yn null Shakespeare ar “Owain Glyndwr”, 1879

Dramodydd a newyddiadurwr nodedig oedd Beriah Gwynfe Evans. Ysgrifennodd lawer o ddramâu, a oedd fel rheol wedi eu selio ar ddigwyddiad neu ffigyrau hanesyddol. Gwobrwywyd ei ddrama ‘Owain Glyndwr’ yn eisteddfod Llanberis, ac fe dorrodd tir newydd. Mae’n bosib dadlau i’r gwaith ysbrydoli symudiad yn ei faes lenyddol yng Nghymru. Llwyfannwyd fersiwn newydd o’r ddrama yng Nghaernarfon ym 1911 ar gyfer arwisgiad Tywysog Cymru.

Idwal Jones, Pobl yr ymylon: drama bedair act, 1927

Gweithiodd Idwal Jones fel ysgolfeistr, ond yr oedd hefyd yn fardd a dramodydd nodedig. Ystyrir ‘Pobl yr ymylon’ fel ei waith pwysicaf. Archwilia’r ddrama pedair act ystyr parchusrwydd a dadleua’r dramodydd yn erbyn rhai disgwyliadau cymdeithasol.

Eisiau darllen mwy o gofnodion o’r gyfres hon? Gweler isod:

 

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Postiwyd - 29-06-2018

Casgliadau / Collections / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Barddoniaeth

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, cyfrolau’n cynnwys barddoniaeth sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o’r eitemau fydd yn cael eu digido yn sgil y prosiect.

 

Huw Jones (gol.) – Diddanwch Teuluaidd, 1763

Golygwyd y gyfrol farddonol ‘Diddanwch Teuluaidd’ gan Huw Jones. Casgliad ydoedd o weithiau beirdd mwyaf nodedig Môn, gan gynnwys Goronwy Owen, Lewis Morris, Hugh Hughes ac eraill. Argraffwyd y gyfrol yn Llundain, ond fe’i hailgyhoeddwyd yn ddiweddarach – yng Nghaernarfon ym 1817 ac yn Lerpwl ym 1879.

Roedd Goronwy Owen yn fardd ac yn athro nodedig. Ym 1757 hwyliodd o Lundain i Virginia wedi iddo dderbyn swydd fel athro mewn ysgol ramadeg yn Williamsburgh. Pan oedd yn iau, cyfansoddodd lawer iawn o gampweithiau barddonol. Edmygwyd ei waith gan y genhedlaeth ddilynol o feirdd ac fe efelychwyd Owen gan nifer ohonynt.

Athro barddol enwog oedd Lewis Morris a bu Goronwy Owen yn ddisgybl iddo. Cyfansoddodd nifer o weithiau caeth a rhydd o natur amharchus a chyhoeddwyd nifer ohonynt yn y gyfrol hon.

Roedd Hugh Hughes hefyd yn athro barddol ac yn gyfaill agos i Lewis Morris a’i frodyr. Gellir canfod casgliad o’i gyfansoddiadau yn ‘Diddanwch Teuluaidd’.

John Ceiriog Hughes – Oriau’r hwyr: sef, gweithiau barddonol John Ceiriog Hughes, 1860

Roedd John Ceiriog Hughes yn fardd Cymreig enwog ac ‘Oriau’r hwyr’ oedd ei gyhoeddiad cyntaf. Ymhlith ei hoff themâu oedd natur, serch a gwladgarwch. I gymharu â safonau cyfredol, yr oedd ei gerddi’n hynod sentimental o ran eu cynnwys a’u tôn, ond yn boblogaidd iawn serch hynny yn eu cyfnod. Yn y gyfrol hon, gellir canfod darnau poblogaidd sydd wedi eu hadrodd, eu haddasu’n ganeuon, a’u clywed ar lwyfannau ar draws Cymru am genedlaethau lawer. Ac eithrio’r Beibl, ‘Oriau’r hwyr’ oedd cyfrol fwyaf poblogaidd Cymru, o ran gwerthiant, yn y 1860au. Gwerthwyd 30,000 o gopïau rhwng 1860 a 1872.

Sarah Jane Rees, Caniadau Cranogwen, 1870

Bardd, athrawes a golygydd nodedig oedd Sarah Jane Rees, neu Cranogwen. Enillodd ei gwobr nodedig gyntaf fel bardd yn Eisteddfod Aberystwyth ym 1865 ar y pwnc ‘Y Fodrwy Briodasol’. Casgliad o’i gwaith a geir yn ‘Caniadau Cranogwen’ ac fe gyhoeddwyd y gyfrol ym 1870 ar ôl ei llwyddiannau. Roedd Cranogwen hefyd yn siaradwraig gyhoeddus nodedig, yn bregethwr ac yn ymgyrchydd brwd; daeth yn olygydd ar ‘Y Frythones’ ym 1878, sef cylchgrawn Cymreig yn trafod materion menywod.

Alun Lewis, Raiders’ Dawn and other poems, 1942

Roedd Alun Lewis yn fardd ac yn awdur straeon byrion nodedig. Casgliad o’i waith a geir yn y gyfrol ‘Raiders’ Dawn and other poems’. Lluniwyd y cerddi hyn rhwng 1940 a 1941 pan oedd Lewis yng ngwersyll milwrol Bordon, lle dderbyniodd hyfforddiant milwrol. Ysbrydolwyd y rhan fwyaf o ddelweddau Lewis gan fytholeg Feiblaidd a Groegaidd, ac roedd tuedd ganddo i siapio ei gerddi fel damhegion neu alegorïau. Gwerthwyd yr argraffiadau cyntaf o’r gyfrol yn gyflym tu hwnt ac fe’i hail-argraffwyd chwe gwaith.

Eisiau darllen mwy o gofnodion o’r gyfres hon? Gweler isod:

 

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: , , ,

Postiwyd - 28-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

Ymatebion i’r Map of North Wales 1797 gan John Evans.

Pan ddisgrifiodd Thomas Pennant yr olygfa o gopa’r Wyddfa ar ddiwrnod anarferol o glir, fe’i cyflwynodd fel map:

In a former tour, I saw from it the county of Chester, the high hills of Yorkshire, part of the north of England, Scotland, and Ireland: a plain view of the Isle of Man; and that of Anglesea lay extended like a map beneath us, with every rill visible. I took much pains to see this prospect to advantage; sat up at a farm on the west till about twelve, and walked up the whole way.

Disgrifir golygfeydd estynedig tebyg gan deithwyr eraill yng Nghymru yn yr un modd, gan ddefnyddio’r syniad o ‘fap’ fel metaffor. Yn aml iawn, mewn gwirionedd, maent yn benthyg delwedd Pennant ei hun, yn enwedig wrth sefyll yn yr un lle ar ben yr Wyddfa. Er yn besimistaidd iawn am y posibiliadau o weld unrhyw beth o gwbl lan fan ’na, cyfaddefodd Henry Wigstead ‘when the prospect is unobstructed, it is the most wonderful map imagination can form.’

Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif ceir rhagor o gyfeiriadau at ddefnyddio mapiau go-iawn, wrth i bobl gynllunio eu teithiau a dehongli’r dirwedd o’u cwmpas. Weithiau, gwelir gwahaniaethau sylweddol rhwng y ffordd mae mapiau yn dangos llefydd, a’r tir ei hun. Cafodd William Hutton sbort wrth ymweld â ‘Dinas Mouddy’ (Dinas Mawddwy), pentre bach brwnt a di-nod oedd arfer bod o ‘considerable eminence in the scale of Welch towns’. ‘I had observed also’, meddai’n ddireidus, ‘its name distinguished with bold letters in our maps’. Ar dramp trwy fynyddoedd Eryri darganfyddodd, mewn ffordd ddramatig, pa mor annigonol gall mapiau’r cyfnod fod am ddangos uchder tir. Yn syth ar ôl iddo longyfarch ei hun ar adnabod ‘a sheet of water, a mile long, and three quarters wide […] which, by the map, I knew must be Ogwen Pool’, dyma fe mewn sefyllfa annisgwyl:

But what was my surprize, when, at the extremity of the pool, I instantly found myself upon a precipice two hundred feet high, and burst, in a moment, upon a most beautiful valley, nearly one mile wide and four long.

Ni phrofodd y daearegydd Arthur Aiken yr un ‘surprize’, am ei fod wedi paratoi o flaen llaw gan brynu map graddfa fawr John Evans o 1795: naw dalen hardd a manwl, ‘pasted on canvas, and folded up into single sheets for the conveniency of carriage’. Gyda hwn, medrodd Aiken a’i gyd-deithwyr ddilyn ‘every turning of the road, every winding of every rivulet’. Ac yn fwy pleserus byth i’r daearegydd brwd:

the plan of every mountain is given with such accuracy that a person conversant with the forms of mountains may, by a bare inspection of the map, distinctly trace the course of the primitive, secondary, and limestone ridges through the whole of North Wales.

Ar ôl 1797 mae’r rhan fwyaf o gyfeiriadau at fapiau gan deithwyr yn sôn yn benodol am fap graddfa lai John Evans, a gyhoeddwyd gan ei fab ddwy flynedd ar ôl iddo farw. Ym marn William Bingley, ar daith gerdded yng ngogledd Cymru yn 1798, hwn oedd ‘the correctest map I ever travelled by’, ac yn arbennig o gywir yn y modd y dangosai’r ffyrdd. Wrth iddo ddiweddaru ei Daith ychydig o flynyddoedd wedyn, teimlai fod rhaid cynnwys map newydd o’i waith ei hun ‘compiled from the most authentic sources, to which I could have access, and corrected by my own observations’. Nid am ei fod yn meddwl bod ganddo sgiliau cartograffegol gwell, eglurodd, ond yn hytrach, am fod ‘Mr John Evans’s ‘Map of North Wales’, which contains by far the fewest errors of any that has yet been published’ bellach ar werth am ‘the enormous price of a guinea’.

Ymhlith y gwahanol ymatebion i fap Evans o 1797, ceir un o’r rhai mwyaf trawiadol yn nisgrifiadau bywiog yr awdur Catherine Hutton o’i theithiau yng ngogledd Cymru ar ddiwedd y 1790au. Teithiodd Catherine o Birmingham gyda’i thad William Hutton, a chadwodd, fel ynta, gofnod o’i phrofiadau. Cyhoeddwyd fersiwn ohono fel cyfres o lythyrau at ei brawd yn y Monthly Magazine yn ystod y 1810au; ond mae’r fersiwn lawysgrif, a gedwir yma yn y Llyfrgell Genedlaethol, yn fwy manwl ac yn fwy personol ei naws. Roedd Catherine Hutton yn amlwg yn gwirioni ar fynyddoedd gogledd Cymru. Dysgodd eu henwau a’u hamlinellau: wrth ymlwybro ar gefn ceffyl ar hyd glannau Ynys Môn, cyfrifodd yr enwau fesul un, gan edmygu llinell ddramatig y copaon ar draws Afon Menai. Er iddi fwynhau ceffyla a cherdded, dioddefodd yn wael gan y bendro (vertigo): nid oedd modd felly iddi efelychu ei thad egnïol, a ddringodd yr Wyddfa yn 76 oed. Ond teimlir swyn y mynyddoedd yn nisgrifiadau Catherine ohonynt o waelod y dyffryn; mae hi’n eu dal o wahanol bersbectifau, ac mewn tywydd newidiol.

Tua diwedd y daith olaf ym 1800, a hwythau yn y gwesty newydd yng Nghapel Curig, darlunia Hutton dirwedd Eryri mewn ffordd sy’n ymylu ar weledigaeth. Gan dynnu ar eiriau’r Beibl ‘t? nad yw o waith llaw, sydd yn dragwyddol yn y nefoedd’ (2 Corinthiaid 5:1) mae’n ysgrifennu at ei brawd:

I have fancied Snowdonia a city not made with hands, whose Builder and Maker is God. I have bounded my fancied city by the district of Arvon; an imaginary line drawn from the Rivals to Pont Aber Glaslyn; the vale beginning at Pont Aber Glaslyn, and ending at Pont y Pair, and the Vale of Conwy, from Pont y Pair to the sea.

Disgrifir ffiniau a phrif nodweddion y ddinas dragwyddol hon yn fanwl. Mae strydoedd anferth (y dyffrynnoedd) yn torri ar ei thraws; mae’r Wyddfa’n sefyll fel teml fawr yn y canol. Ac er mwyn egluro’n well i’w brawd, mae hi’n tynnu braslun iddo: ‘I have annexed a sketch of Snowdonia, from Evans’s map, which will explain my ideas better than all the words I could use’. Map o fap yw’r braslun hwn, wedi ei blygu’n daclus rhwng tudalennau y llawysgrif—map ysbrydol yn deillio o fap daearyddol. Mae’n gofnod gweledol o ddealltwriaeth greadigol Catherine Hutton o’r dirwedd gymhleth, fynyddog oedd yn ei hamgylchu.

Cyfeiriadau
Derek Williams ‘John Evans’ Map of North Wales 1797’, Ystrad Alun 11 (Nadolig, 2010).
Mary-Ann Constantine, ‘”The bounds of female reach”: Catherine Hutton’s Fiction and her Tours in Wales’, Romantic Textualities: Literature and Print Culture, 1780–1840, no. 22, 92-105
Curious Travellers

Postiwyd - 27-06-2018

Casgliadau / Collections / Digido / Newyddion a Digwyddiadau

Casgliad Porteadau Cymru

4800 o bortreadau Cymraeg wedi cyrraedd Comin Wikimedia a Wikidata.

Dros y 4 mlynedd ddiwethaf mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi gweithio gydag Wikimedia i ddarparu mynediad agored i fwy na 10,000 o ddelweddau parth cyhoeddus. Mae’r rhain yn cynnwys Casgliad Tirlun Cymru, ffotograffau, mapiau a llawysgrifau.

 

Mae’r bartneriaeth hon wedi arwain at fwy na 455 miliwn hits ar erthyglau Wicipedia sy’n cynnwys delweddau’r Llyfrgell Genedlaethol.

 

Delweddau

 

Nawr, mae’r Llyfrgell yn falch o gyhoeddi bod bron i 5000 o bortreadau – printiau, ffotograffau a phaentiadau – wedi’u gosod yn gyhoeddus ar Gomin Wikimedia.

 

Ynghyd â’r delweddau, mae Wicimediwr Cenedlaethol y Llyfrgell Genedlaethol hefyd wedi rhannu metedata cyfoethog ar gyfer pob delwedd fel data agored cysylltiedig ar Wikidata.

 

Prif nod y Llyfrgell wrth ryddhau cynnwys o’r fath yw cynyddu mynediad i’n casgliadau a chyfrannu at greu a rhannu gwybodaeth am Gymru a’i phobl.

 

Erbyn hyn, gobeithir y bydd cymuned Wikimedia yn dechrau defnyddio’r delweddau hyn i ddarlunio erthyglau Wicipedia. Mae’r Llyfrgell Genedlaethol hefyd yn bwriadu cynnal prosiect i gynyddu ymgysylltiad â’r casgliad hwn, ac mae’n gobeithio y bydd gwirfoddolwyr yn cael eu hannog i greu erthyglau Wikipedia am yr eisteddwyr, artistiaid, argraffwyr a ffotograffwyr Cymreig sy’n ymwneud â’r casgliad.

 

Oherwydd bod yr holl ddelweddau yma ar gael i lawrlwytho ac yn y parth cyhoeddus, rydym hefyd yn annog eraill i ailddefnyddio’r delweddau hyn at unrhyw ddiben y maent yn ei ddymuno, o addysg i’r diwydiannau creadigol, mae hwn yn adnodd am ddim i bawb.

 

 

Data

Mae creu data cysylltiedig (linked data) ar gyfer y casgliad hefyd yn cynnig cyfleoedd diddorol i ymchwilwyr ac academyddion. Am y tro cyntaf, gallwn ddiamwyso enwau’r artistiaid a’r eisteddwyr er mwyn deall cyfansoddiad y casgliad yn well. Er enghraifft, nodwyd 12 o wahanol unigolion a enwir John Jones yn y casgliad, ac rydym bellach yn gwybod pwy ydynt i gyd, ac erbyn hyn mae llawer wedi eu cysylltu trwy Wikidata i erthyglau Wikipedia neu i’r Bywgraffiadur Cymreig.

 

Gallwn ymholi’r data a’i wneud yn weledol mewn nifer o ffyrdd gan ddefnyddio gwasanaeth holi Sparql. Er enghraifft, gallwn ddadansoddi pa engrafwyr sydd wedi copïo gwaith artistiaid penodol, a gallwn weld y mathau o bobl a ddarlunnir amlaf (clerigwyr, o bell ffordd) a nodweddion, megis Arfbais, ac addurniadau ar ffin y delweddau.

Delwedd sydd yn ymddangos pa argraffwyr sydd wedi copïo gwaith gan arlunwyr penodol

 

Y pethau sy’n cael i ddarlunio fwyaf yn y casgliad

Mae’n hawdd arddangos yn weledol yr eisteddwyr sy’n ymddangos fwyaf yn y delweddau gan ddefnyddio priodwedd ‘Prif bwnc’ yn Wikidata. Thomas Picton, arwr rhyfel a enwyd yng Nghymru, sy’n cael ei ddarlunio amlaf, gyda 32 o bortreadau. Yn ddiddorol mae ei erthygl Wicipedia yn datgelu nad oedd yn arwr mor wych wedi’r cyfan, ar ôl cael ei euogfarnu am gam-drin menywod.

Delwedd sydd yn dangos yr eisteddwyr sydd yn ymddangos yn fwyaf aml

Gallwn hefyd archwilio’r casgliad yn gronolegol ac mae golwg gyntaf yn dangos cydberthynas glir rhwng poblogrwydd rhai mathau o bortread a digwyddiadau hanesyddol. Er enghraifft, mae nifer y delweddau o bregethwyr ac offeiriaid yn cynyddu’n sylweddol ar adegau o adfywiad Crefyddol.

Llinell amser o’r pethau sydd yn ymddangos mwyaf yn y casgliad dros amser

Iaith

Mae Wikidata yn blatfform amlieithog, felly mae hefyd yn ein galluogi i ddefnyddio natur amlieithog y labeli disgrifiadol Wikidata i weld ein data mewn dwsinau o ieithoedd. Roedd y Metadata a gedwir gan y llyfrgell ar gyfer y casgliad hwn ar gael yn Saesneg yn unig, fodd bynnag, trwy ei drosglwyddo i Wikidata roedd 83% o’r 40,000 o eitemau data ar gael yn awtomatig yn Gymraeg, diolch i waith gwirfoddolwyr Wikidata, sydd wedi ychwanegu labeli Cymraeg i lawer o eitemau Wikidata dros y blynyddoedd. Rydym yn gobeithio ymgysylltu â gwirfoddolwyr Cymraeg er mwyn sicrhau bod 100% o’r data ar gael yn Gymraeg.

 

Cysylltu ein treftadaeth

Mantais arall o rannu ein data ar lwyfan cyhoeddus fel Wikidata yw bod llawer o sefydliadau eraill wedi gwneud yr un peth, ac mae hyn yn golygu y gallwn ni ddechrau adeiladu rhwydwaith helaeth o ddata cysylltiedig. Mae’r data yn ein galluogi i gysylltu ein casgliadau ein hunain gyda’i gilydd, er enghraifft, gallwn weld pa gyhoeddwyr sydd wedi cyhoeddi gwaith sydd yn rhan o Gasgliad Portreadau Cymreig ond hefyd y Casgliad Tirwedd Cymru. Rydym hefyd wedi gallu nodi’n gyflym dros 400 o bortreadau o bobl a geir yn y geiriadur Bywgraffiadur Cymreig, ac rydym bellach yn cysylltu’r portreadau hynny i wefan y Bywgraffiad.

Yr holl ddelweddau gan un cyhoeddwr. Mae glas yn nodi delweddau yn Gasgliad Portreadau ac mae melyn yn nodi delweddau gan yr un cyhoeddwr sydd yn rhan o Gasgliad Tirlun Cymru

 

Y tu hwnt i’n sefydliad ein hunain, fe allwn weld pa rai o’n heisteddwyr sydd â phortreadau yn yr Oriel Bortreadau Cenedlaethol, a gallwn adnabod yr artistiaid a’r eisteddwyr yn ein casgliad sydd â chofnod Oxford DNB. Yn y modd hwn, gellir cysylltu treftadaeth ddiwylliannol y byd gyda’i gilydd i ddarparu mynediad hawdd i’r cyhoedd, mewn un lle, i ystod gyfoethog ac amrywiol o ffynonellau.

 

Jason Evans, Wicimediwr Cenedlaethol

 

 

Tagiau: , , , , , ,

Postiwyd - 22-06-2018

Casgliadau / Collections / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Cyhoeddiadau Crefyddol

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, cyhoeddiadau crefyddol sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o’r eitemau fydd yn cael eu digido neu’u cyfrannu yn sgil y prosiect.

 

Gruffydd Robert – Y Drych Cristianogawl, 1585

Yn ystod cyfnodau o’r unfed ganrif ar bymtheg gwaharddwyd argraffiadau Catholig yng Nghymru, ac o ganlyniad, dosbarthwyd y rhan fwyaf o ddeunydd Catholig ar ffurf llawysgrifau. Roedd ‘Y Drych Cristianogawl’ ymhlith dau gyhoeddiad Catholig Cymreig a chafodd eu hargraffu’n llwyddiannus yn ystod y cyfnodau hynny. Cynhwyswyd y rhain drwy weisg cyfrinachol, er enghraifft argraffwyd y rhan gyntaf o ‘Y Drych Cristianogawl’ ym 1587 gan Roger Thackwell yn ogof Rhiwledin, ger Llandudno. Ni argraffwyd y rhannau eraill o ganlyniad i ymyrraeth lywodraethol, fodd bynnag, maent wedi goroesi ar ffurf llawysgrif.

William Morgan – Y Beibl cyssegr-lan sef Yr Hen Destament, a’r Newydd, 1588

‘Y Beibl cyssegr-lan sef Yr Hen Destament, a’r Newydd’ gan William Morgan oedd y cyfieithiad cyflawn cyntaf o’r Beibl i ymddangos yn y Gymraeg. Cymerodd rai blynyddoedd i’r gwaith ymddangos ar ffurf argraffedig: o Ddeddf Seneddol 1563 tan ei gyhoeddiad ym 1588. Graddiodd William Morgan o Gaergrawnt a daeth yn esgob ar Landaf a Llanelwy yn ddiweddarach. Cyfieithodd wrth ddefnyddio’r Beiblau gwreiddiol Hebraeg a Groeg; manteisiodd hefyd ar fersiynau esgobion Lloegr a chyfeiriodd atynt yn achlysurol. Ceir cyfieithiadau gwreiddiol yn ‘Y Beibl cyssegr-lan’ ynghyd ag addasiadau o Destament Newydd Salesbury. Dyma’r llyfr mwyaf dylanwadol, yn nhermau ieithyddol a llenyddol, a welodd Cymru erioed. Plethwyd iaith glasurol y beirdd yn fedrus i’r gwaith, ac yn fyr, y mae llenyddiaeth Gymraeg yr oes fodern wedi’i selio ar y sylfaen gadarn hon. Caniataodd poblogaeth, a oedd yn uniaith Gymraeg ar y cyfan, i ddarllen a chlywed y Beibl cyflawn yn eu hiaith eu hunain.

John Bunyan – Taith neu Siwrnai y Pererin, 1688

Awdur Saesnig a phregethwr gyda’r Piwritaniaid oedd John Bunyan. Ystyrir ei gyfrol ‘The Pilgrim’s Progress from This World, at That Which Is to come’ yn un o ddarnau llenyddol, crefyddol pwysicaf yr iaith Saesneg. Edrydd hanes Cristion, ar ei daith o’r byd hwn, y ddinas ddinistriol, i’r ddinas nefolaidd. Cyfareddwyd cenedlaethau o ddarllenwyr gan y cyhoeddiad, sy’n ychwanegu at arwyddocâd y cyfieithiad Cymraeg ‘Taith neu Siwrnai y Pererin’ gan Trebor Lloyd Evans. Ymddangosodd fersiwn Evans yn 1688, degawd wedi’r cyhoeddiad gwreiddiol. O ganlyniad, yr oedd y Cymry uniaith Gymraeg yn medru cael blas hefyd ar waith Bunyan, a hynny yn eu hiaith eu hunain.

Thomas Charles – Crynodeb o egwyddorion crefydd neu, gatecism byrr i blant ac eraill i’w ddysgu, 1789

Thomas Charles oedd prif arweinydd ail genhedlaeth y Methodistiaid yng Nghymru a daeth yn un o aelodau pwysicaf yr enwad. Roedd Charles yn angerddol am bwysigrwydd y catecism ac ymgyrch yn pwysleisio ei arwyddocâd oedd y cyhoeddiad – ‘Crynodeb o egwyddorion crefydd’; cyfieithwyd i’r Saesneg yn ddiweddarach hefyd fel ‘A Short Evangelical Catechism’. Cyhoeddiad i blant ydoedd.

Eisiau darllen mwy o gofnodion o’r gyfres hon? Gweler isod:

 

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Postiwyd - 21-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

John Evans (Llwyn-y-Groes), Map of North Wales 1795 & 1797

Yn y gyfrol gyntaf o’r Tour in Wales (1778), mae Thomas Pennant yn diolch i ‘Mr John Evans of Llwyn y Groes’ am ei sylwadau ar y ‘vast ditch’ wrth ymyl Abaty Dinas Basing ger Treffynnon: Clawdd Wat oedd hyn, yn ôl Evans, yn hytrach na Chlawdd Offa. Mewn troednodyn mae Pennant yn egluro:

This gentleman is now engaged in an actual survey of North Wales, and of publishing a large map of that part of the principality: a work extremely worthy of public encouragement. A further account of the plan will be published in the last page of this volume.

Ar ddiwedd y gyfrol ceir hysbyseb: ‘Proposals for publishing by Subscription from an Actual Survey a large six-sheet, and also a smaller Map, of the Six Counties of North Wales by John Evans’. Ac wrth waelod y dudalen, yn sicr er mwyn magu hyder ymhlith y tanysgrifwyr, gwelir y llinell: ‘N.B.: the Work is now under the Engraver’s Hands’.

Ychydig ohonom sydd heb addo cyflawni gwaith mewn cyfnod cwbl afresymol, ac mae’n wir bod tasg John Evans yn un mawr a chymhleth. Ond hir iawn fu’r aros am y map hwn. Fel dangosir Paul Evans, ym 1792 dyma Pennant yn codi pen a phapur a drafftio llythyr llym i’r papur lleol ar ran ‘Tanysgrifwyr Gogledd Cymru’, a nhwythau bellach braidd yn ddiamynedd. Awgrymodd y posibiliad o ‘entering into new arrangements’ pen a welai’r map olau dydd o fewn y flwyddyn. Yn y pen draw, er iddo fod ugain mlynedd yn hwyr, ni ddaeth y map allan am dair blynedd arall. Ac ym 1795, pan gyhoeddwyd y gwaith mawr, bu farw y mapiwr. Dwy flynedd ar ôl hyn ymddangosodd y map llai: cyhoeddwyd hwn gan fab John Evans (Dr John Evans, hefyd o Lwyn-y-Groes).

Cytunir heddiw bod map John Evans, a ddaeth allan ar naw dalen fawr, yn waith rhagorol a gododd safonau cartograffeg yng Nghymru yn aruthrol. Cymydog i Evans oedd yr engrafiwr, Robert Baugh; mae’r map yn nodweddiadol am eglurdeb y llythyru, ac am ei fanylder. Nid yw’n bell ar ran ei steil o waith yr Arolwg Ordnans, a gychwynnodd yng Nghymru ym 1810. Dysgir rhagor am y dyn ei hun, ac am sut y creodd ei fap, mewn erthygl ddiddorol iawn gan Derek Williams. Tirfeddiannwr â diddordeb mewn celf a hynafiaethau oedd Evans, o Lwyn-y-Groes, Llanymynech (mae’r t? bellach yn adeilad coftrestredig Gradd II), ger y ffin â sir Amwythig. Ganed ef yn yr un flwyddyn â Thomas Pennant, ac mae’n amlwg fod gan y ddau ddyn lawer yn gyffredin. Ceir disgrifiad cynnes o ymweliad Pennant â th? y ‘public-spirited Mr Evans’ yn ei daith gyhoeddedig. Rhoddodd Evans dipyn o wybodaeth iddo am safleoedd hanesyddol lleol.

Un cyd-ddigwyddiad difyr yw’r ffaith bod Clawdd Wat (y ‘vast ditch’ rhyfeddol a nodwyd gan Pennant yn ei filltir sgwar ef) yn rhedeg am ryw 40 milltir o Abaty Dinas Basing i lawr i Maesbury Marsh, sydd yn agos iawn i d? John Evans. Gwelir y clawdd wedi ei farcio’n glir, fel llinell ddu yn rhedeg ar draws y rhan o’r map a ddangosir yma. Am ychydig o filltiroedd ar waelod y dudalen mae’n rhedeg yn gyfochrog â Chlawdd Offa, sy’n diflannu ger Caergwrle, jyst cyn yr Wyddgrug. Cafodd Pennant ei swyno gan y llefydd ffiniol hyn ar ochr ddwyreiniol Cymru: mae’n tynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd, ac ar henebion dirgel megis y cloddiau mawr, er mwyn creu darlun hanesyddol o gyfnodau ansefydlog adeg rhyfelau’r gororau.

Mae ugain mlynedd yn amser maith i gadw unrhyw waith ar y gweill, ac mae’n anodd peidio teimlo dros Evans wrth iddo geisio mapio tirwedd a oedd yn trawsnewid mor fuan. Adeiladwyd ffyrdd newydd dan nawdd y cwmnïau Tollbyrth; agorwyd mwyngloddiau newydd; sefydlwyd ffatrïoedd cotwm, a blodeuoedd rhesi o weithfeydd smeltio ar hyd glannau’r Dyfrdwy ar yr arfordir gogleddol. Draw yn y gorllewin, buddsoddodd Richard Pennant (perthynas pell i Thomas) yn y diwydiant llechi, gan ddefnyddio elw caethweisiaeth. Ym 1796 byddai Pennant ei hun yn ‘mapio’ newidiadau pellgyrhaeddol y cyfnod yn ei History of the Parishes of Whiteford and Holywell. Wrth ailymweld â dyffryn bach coediog Maesglas, a’r nant sy’n rhedeg o Ffynnon Gwenfrewi i lawr i’r abaty, mae’n darlunio lle dan ei sang gan felinau a ffatrïoedd copr a chotwm (‘by those behemoths of commerce, our little Jordan was soon drunk up’). Ac eto, arwydd o welliant economaidd yw hyn yn ei farn ef; mae’n ymfalchio yn y cyfraniad a wnaethpwyd gan y nant fach brysur, a’r buddsoddwyr lleol, i Brydain Fawr. Anodd dweud, o graffu’n fanwl ar fap Evans uchod, pa lefel o ddatblygiad diwydiannol sy’n cael ei gynrychioli yma. Mae’n bosib bod y smotiau bach du wrth ymyl y ffrwd yn sefyll am y ffatrïoedd; ceir hefyd ‘coal pit’ ar yr arfordir uwchben Bagillt, a ‘smelting works’ dan Gastell y Fflint. Llawer cliriach nag arwyddion y chwyldro diwydiannol,fodd bynnag, gwelir tai mawr a neuaddau boneddigion Gogledd Cymru—gan gynnwys Downing, cartref Pennant ei hun.

Cafwyd newid mawr arall yn ystod y ddau ddegawd pwysig hyn, sef y llif o dwristiaid yn awyddus i ymweld â Chymru, yn aml iawn yn sgil darllen ysgrifau Pennant ei hun. Fel y dywedodd yn ei lythyr pigog ym 1792:

Of late years the tour of North Wales has become very fashionable, but the crowds who favour us with their company are clamorous after such a director to the picturesque Beauties of our country.

Pan ddaeth map Evans allan o’r diwedd—ac yn enwedig ar ôl i’w fab gyhoeddi y fersiwn llai o faint ym 1797—cafodd groeso mawr. Yn y blog olaf byddaf yn edrych ar ymatebion rhai ‘teithwyr chwilfrydig’ y 1790au a’r 1800au i fapiau pwysig John Evans.

Derek Williams ‘John Evans’ Map of North Wales 1797’, Ystrad Alun 11 (Nadolig, 2010)
R. Paul Evans, ‘Thomas Pennant’s Writing on North Wales’ (unpub M.A Dissertation, University of Wales, 1985)

<- Cofnodion Hŷn Cofnodion Newydd ->

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog