Blog - Collections

Postiwyd - 02-08-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Shaun Evans

Dr Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, sef canolfan ymchwil Cymru gyfan ym Mhrifysgol Bangor sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, drwy lygaid yr ystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Coed a choetiroedd

Roedd yr hanesydd a’r ecolegydd Oliver Rackham (1939-2015) yn honni mai’r unig ffodd y gellir deall natur coetiroedd yw trwy brosesau hanesyddol. Yng nghyd-destun Cymru, nid yw’r ddealltwriaeth o’r safbwyntiau hanesyddol hyn wedi’i datblygu gymaint ag y gallai, ac mae’n parhau’n ddibynnol iawn ar waith hollbwysig William Linnard yn Welsh Woodlands and Forests: History and Utilization (1982).

Cyn yr 20fed ganrif roedd y mwyafrif llethol o goetiroedd a choed yng Nghymru wedi’u lleoli ar diroedd a oedd yn eiddo i ystadau bonedd. Mae map o ddemên Bodrhyddan yn Sir y Fflint, sydd wedi ei gynnwys mewn atlas o’r ystadau yn dyddio o 1756, yn rhoi rhywfaint o syniad o le blaenllaw coed a choetiroedd yn nhirweddau’r ystadau. Yma, mae coed yn rhan allweddol o’r gerddi sy’n amgylchynu Bodrhyddan; gwelir eu bod ar hyd ochr y brif ffordd at y t? ac ar hyd y llwybrau a’r lonydd eraill; saif ambell goeden fawr (coed derw mwy na thebyg) yn y parcdir; mae ardaloedd bychain o goedlannau a phorfeydd coediog; gwelir bod coed yn nodi hen ffiniau caeau; ac maent yn rhan o’r gwrychoedd.

 

Ers yr oesoedd canol, bu coetiroedd yn rhan bwysig o dirweddau hamdden uchelwyr; roedd coedwigoedd canoloesol yn rhan annatod o hela. Yn ddiweddarach, roedd coed a choetiroedd yn aml yn rhan hanfodol o greu tirweddau wedi’u dylunio, gyda phwyslais ar yr hardd a’r anhygoel. Gwelir awgrym clir o hyn yng nghynllun John Davenport yn 1791 o welliannau arfaethedig yn Nanteos, plasty Thomas Powell yn Sir Aberteifi. Ni chafodd y cynllun ei weithredu, ond mae’n dangos safle a rhywogaethau’r coedd a oedd i’w plannu neu eu cadw i greu’r dirwedd esthetig ddymunol.

Roedd pwyslais symbolaidd pwysig ar goed unigol mewn nifer o’r ystadau. Roedd Ceubren yr Ellyll, derwen gau fawr ar ystâd Nannau yn Sir Feirionnydd, yn ymgorffori chwedl a oedd wrth wraidd hunaniaeth y teulu Vaughan. Credwyd mai yn y fan hon y gorweddai ysgerbwd ac ysbryd Hywel Sele (un o hynafiaid teulu’r Vaughan) a laddwyd gan Glynd?r ar ôl gweithred fradwrus. Ar ôl i’r hen goeden dderw ddisgyn yn 1813, defnyddiwyd y pren i greu amrywiaeth o drysorau teuluol ar gyfer y Vaughaniaid, yn cynnwys set o chwe chwpan llwncdestun ar ffurf mes, a oedd yn symbol o gysylltiadau pwysig â hynafiaeth a thir, sef eu bod wedi’u gwreiddio’n ddwfn yn yr ardal leol. Mae enghreifftiau niferus o’r math yma. Mae’n arwyddocaol, bod Meredith Hughes yn ei fap yn 1774 o ystâd Bachymbyd yn Sir Ddinbych, wedi sicrhau bod tair castanwydden o’r enw ‘Y Tair Chwaer i’w gweld yn y tiroedd islaw Bachymbyd. Yn ôl chwedl deuluol, plannwyd y coed ar ddiwedd y 17eg ganrif gan dair chwaer o’r teulu Salesbury i nodi eu cariad a’u hoffter o’i gilydd. Yn yr un modd â Derwen Nannau, mae’n enghraifft o berchnogion yr ystâd yn cysylltu rhannau o’u hunaniaeth â choed ar eu tir.

Yn ogystal â’u harwyddocâd esthetig a diwylliannol, roedd coed a choetiroedd yn chwarae rôl economaidd bwysig yng ngweithrediad yr ystadau. O gyfnod cynnar, roeddent yn aml yn cael eu rheoli’n ddwys, yn bennaf trwy docio a phrysgoedio er mwyn darparu amrywiaeth enfawr o gynhyrchion, tanwydd a bwyd yn amrywio o siarcol, i goed pensaernïol, mes ar gyfer porthiant anifeiliaid a rhisgl ar gyfer trin crwyn. Roedd coetiroedd yn gallu bod yn asedau economaidd gwerthfawr i’r ystadau ac roeddent yn aml yn cael eu diogelu’n ffyrnig gan landlordiaid a’u hasiantau. Gwelir tystiolaeth o’u harwyddocâd economaidd gan benderfyniad rhai teuluoedd i gomisiynu mapiau yn benodol am y coetiroedd yn eu perchnogaeth. Enghraifft dda o hyn yw map 1774 o Goed Canaston, sy’n gysylltiedig ag ystâd Slebech yn Sir Benfro.

Daeth coedwigaeth yn rhan fawr o waith rhai ystadau, yn arbennig o’r 19eg ganrif, a gwelir hyn gyda chynlluniau coedwigo enfawr, cyflogi mwy o goedwigwyr proffesiynol (yn enwedig o’r Alban) a sefydlu melinau mawr ar yr ystadau.

Mae dogfennau ystadau, yn cynnwys mapiau ystadau, yn chwarae rhan hollbwysig i wella ein dealltwriaeth o’r ‘prosesau hanesyddol’ sy’n sail i asedau coetiroedd Cymru. Yn y Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru ym Mhrifysgol Bangor, rydym yn dechrau ystyried rhai o’r cyfleoedd ymchwil sy’n cydgysylltu ecoleg, hanes, coedwigaeth, rheoli tir ac archifau – gan gysylltu ymchwil gyda pholisi ac ymarfer. Yn gynharach eleni, gwnaethom greu partneriaeth gyda Chymdeithas Myfyrwyr Coedwigaeth Bangor (BFSA)  a’r elusen Treftadaeth Coetiroedd  i drefnu digwyddiad oedd yn canolbwyntio ar orffennol, presennol a dyfodol rheoli coetiroedd. Hynny yw, sut y gellir defnyddio gwell dealltwriaeth o fframwaith hanesyddol rheoli coetiroedd ar ystadau Cymru i hyrwyddo egwyddorion rheoli coetiroedd cynaliadwy yn yr 21ain ganrif yng Nghymru?

Un ffordd bwysig y gall mapiau ystadau gyfrannu at yr agenda hwn yw trwy’r Rhestr Coetiroedd Hynafol (AWI) , a reolir gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Mae’r set ddata hon yn nodi ardaloedd yng Nghymru sydd wedi eu gorchuddio’n barhaus â choetiroedd ers tua 1600, gan felly cynhyrchu ecosystemau sy’n tueddu i fod yn fwy amrywiol o ran ecoleg, yn bwysig o ran diwylliant ac yn haeddu cael eu hamddiffyn. Hyd yma, mae’r Rhestr o Goetiroedd Hynafol yng Nghymru wedi ei seilio’n bennaf ar y coetiroedd a farciwyd ar fapiau OS o’r 19eg ganrif. Mae’n ymddangos bod cyfle gwirioneddol i archwilio sut y gellir defnyddio mapiau cynharach o ystadau (a dogfennau cysylltiedig o ystadau) i wella cywirdeb, sylw, dyfnder a manylion y Rhestr o Goetiroedd Hynafol, gan gynnwys nodi sut mae ffiniau coetiroedd wedi newid dros amser a dynodi’r ‘hen’ goed.

Dyma un o’r gwahanol ffyrdd y gellir defnyddio hen fapiau ystadau fel adnodd defnyddiol ar gyfer dyfodol tir Cymru.

Postiwyd - 26-07-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Shaun Evans

Dr. Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, canolfan ymchwil Cymru Gyfan a leolir ym Mhrifysgol Bangor ac sy’n ymchwilio i faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, trwy brismau ystadau a’u casgliadau o dreftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Map 17eg ganrif o Whitlera, Sir Gaerfyrddin

Yn fy mlog diwethaf soniais mai ond o ganol y 18fed ganrif mewn gwirionedd y cynyddodd y comisiynau ar gyfer mapiau ystadau yng Nghymru.  Cymharol brin yw’r enghreifftiau o’r ddwy ganrif gynt.

Yn ei chasgliadau, mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru lond llaw o fapiau ystâd o’r 16eg a’r 17eg canrifoedd gan gynnwys map Humfrey Bleaze o diriogaeth Castell Powys a gwblhawyd yn 1629 ac arolwg Robert Johnson 1587 o faenorau Iarll Caerwrangon yng Nghrucywel a Thre-t?r yn Sir Frycheiniog.

Mae arolwg Robert Johnson yn arwyddocaol am ei fod yn crynhoi’n daclus y symud o’r disgrifiad testunol  i ddarluniad cartograffig.  Yn arferol, byddai arolygon traddodiadol o ystadau yn cynnwys disgrifiadau ysgrifenedig a oedd yn nodi manylion megis enwau, maint a chyfansoddiad ffermydd unigol, enwau’r tenantiaid, y rhent blynyddol a manylion unrhyw arferion a berthynai i’r tir.   Mae arolwg Johnson yn cyfuno’r ffurf hwn o arolwg testunol â set o fapiau wedi’u cynhyrchu’n gain gan greu enghraifft gynnar o’r hyn oedd yn ei hanfod yn ‘atlas’ o’r ystâd.   Roedd map Humfrey Bleaze o ystâd Gastell Powys yn gynnyrch o fath gwahanol:  un ddalen fawr o felwm yn darlunio prif nodweddion tirwedd yr ystâd, gydag enw a maint y caeau (mewn aceri, ffyrdd a chlwydi) wedi’u hysgythru ar wyneb y ddogfen.  Roedd y ddau gynnyrch hyn yn cael eu comisiynu’n benodol gan y tirfeddianwyr, gyda’r bwriad o’u defnyddio a’u harddangos am dymor hir.

Serch hynny, mae yna fathau eraill o fapiau ystadau cynnar a oedd at ei gilydd yn llai nodedig.  Un enghraifft a welir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw’r map pen ac inc syml o Whitlera ym mhlwyf Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin sy’n ymddangos fel pe bai’n dyddio o ganol y 17eg ganrif.  Mae’r map wedi’i fraslunio ar ddalen sengl o bapur sy’n dangos  ‘the mease [h.y. t?] of Whitlera’,  ynghyd ag adeilad cyfagos a’r tiroedd gerllaw.

Mae sawl nodwedd arall o’r dirwedd yn cael ei darlunio gan gynnwys yr Afon Sannan a ‘the hie waye’.   Yn rhai o’r caeau dangosir rhesi o farciau sy’n ymdrech efallai i ddangos eu bod wedi cael eu haredig.  Mae ardaloedd eraill yn cynnwys clystyrau o  ‘furrs’ [eithin], sy’n awgrymu tir diffaith heb ei drin.  Hefyd, darlunnir nifer o goed sy’n amrywio o’r hyn sy’n ymddangos fel llain o goetir bychan i goeden enfawr sy’n sefyll ar ei phen ei hun yng nghanol un o’r caeau a nifer o goed llai yn ffurfio rhan o un o’r ffiniau gwrychoedd.  Mae’r gwrychoedd pigog hyn (sydd o bosibl yn debyg i’r ddraenen wen) yn amgylchynu pob cae,  a cheir ymdrech amlwg yma i ddarlunio clawdd mwy hirsefydlog i’r dwyrain.

Mae enwau rhai o’r caeau wedi’u marcio ar y map, megis ‘kae dan y ty’, ‘kae trwynvain’, ‘wayn bwll’ a ‘kaer ddintir’.   Mae mwyafrif y caeau hyn wedi’u marcio fel ‘whitleras lande’ – sy’n dangos eu cysylltiad â’r t?.   Serch hynny,  doedd y tiroedd a gafodd eu cynnwys ar y map ddim wedi’u hymgorffori dan berchnogaeth un unigolyn neu ystâd;  roedd ‘tir whitleras’ yn gymysg â thir  ‘Owen ap Hennri & Mallt verch Wallter ap Thomas’, ‘Kae Koch, being the lande of Ieuan Lloyd ap Gwillym Vychan’ ac wedi’i amgylchynu i’r de gan diroedd ‘Sir William Thomas, Knight’.

Prif bwrpas y map oedd darlunio maint a ffiniau’r tiroedd oedd yn gysylltiedig â Whitlera.  O’i gymharu ag arolwg 1587 Robert Johnson o Grucywel a Thre-t?r a map Humfrey Bleaze o Gastell Powys, mae llai o bwyslais ar arddangosiad.  Yn wir, roedd y map wedi’i blygu a’i gadw fel rhan o gasgliad gweithredoedd a dogfennau’n ymwneud â Whitlera.   Y cofnodion cysylltiedig hyn sy’n rhoi rhywfaint o syniad i ni pam efallai fod y map wedi’i lunio yn y lle cyntaf.

Ers  o leiaf ddechrau’r  16eg ganrif roedd perchenogaeth Whitlera  yn destun dadlau ac achosion cyfreithiol.  Yn 1604 daeth Richard ap Rutherch ac eraill ag achos cyfreithiol yn Llys Cyngor Cymru a’r Gororau i ddatrys yr hawl i breswylfod  a thiroedd Whitlera.  Chwe blynedd yn ddiweddarach, roedd Llys y Sesiwn Fawr yn barnu ynghylch honiad o dresmasu ar diroedd o gwmpas Whitlera.  Erbyn y 1620au, roedd t? Whitlera a rhywfaint o’r tiroedd cyfagos dan berchenogaeth Thomas ap Richard ap Ruddergh a’i fab ac etifedd, William Thomas ap Ruddergh.  Yn 1627 mae’n ymddangos iddynt werthu’r tiroedd i Griffith Lewis, henadur yng Nghaerfyrddin, a werthodd y tiroedd rhyw ddwy flynedd yn ddiweddarach i Thomas Newsham, Abersannan.  Yn ystod yr ychydig ddegawdau nesaf codwyd morgais ar y tiroedd yn rheolaidd hyd nes i Nicholas Williams, Rhydodyn (Edwinsford) eu meddiannu ym mhen hir a hwyr yn y 1670au.

Mae’r cofnodion sy’n ymwneud â’r trafodion hyn yn ffurfio rhan o Archif Ystâd Edwinsford ac maen nhw’n rhoi cyd-destun defnyddiol i ni am y rheswm i greu’r map.  Yn ystod y 16eg a’r 17eg canrifoedd, doedd hi ddim yn anghyffredin i gomisiynu mapiau fel tystiolaeth i ategu achosion llys yn ymwneud â pherchenogaeth tir.  Mae’n bosibl bod y map wedi’i lunio fel rhan o’r achosion a glywyd gan y Cyngor yn Y Mers yng Nghymru neu yn y Sesiwn Fawr.   Fodd bynnag, o ystyried ansicrwydd y gorffennol ynghylch perchenogaeth y tiroedd, mae’n fwy tebygol bod naill ai Griffith Lewis, Thomas Newsham neu Nicholas Williams wedi gwneud cais am y map i’w atodi at y gweithredoedd gan dystiolaethu i’w meddiant hwy o’r tiroedd.   Yn y naill achos neu’r llall, mae’n amlwg nad oes modd dirnad y map yn llwyr heb gyfeirio at y corff ehangach o gofnodion sy’n ymwneud â hanes perchenogaeth Whitlera.  Mae’r cyd-destun yn allweddol.

 

Postiwyd - 19-07-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Dr Shaun Evans

Mae Dr. Shaun Evans yn Gyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru canolfan ymchwil Cymru gyfan sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, drwy ystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Mapiau Ystadau Cymru 1: Eiddo, Lle a Ph?er

Yn ei lyfr dylanwadol, Social Formation and Symbolic Landscape, mae’r daearyddwr diwylliannol Denis E. Cosgrove (1948-2008) yn gwneud honiad pwysig:

‘Landscape constitutes a discourse, through which social groups historically have framed themselves and their relations with both the land, and with other human groups’.

Mae’r gosodiad hwn yn gwbl berthnasol i ystadau tir, oedd yn strwythurau pwysig ym mywyd Cymru o ddiwedd y cyfnod canoloesol, hyd at ddegawdau cynnar yr 20fed ganrif. O Fostyn, Penrhyn, Baron Hill a Nannau yn y gogledd, ar draws tiroedd eang Wynnstay, Castell Powis ar y ffin, Trawsgoed a Gogerddan yng Nghanolbarth Cymru ac ymlaen i diroedd Biwt, Tredegar, Cawdor a Plymouth ymhellach i’r de – mae bob cwr o Gymru bron iawn wedi’i ddylanwadu gan flaenoriaethau ystadau. Mae’r ystadau hyn yn amrywio o ran ffurf a maint, gyda’u cymeriad a’u cyfansoddiad wedi’i greu gan ddiddordebau, hunaniaeth a dylanwad eu perchnogion a natur eu lleoliadau daearyddol a chymunedol.

Roedd mapiau ystadau , a ddatblygwyd yn Lloegr o’r 1570au ac a ddaeth yn fwy cyffredin yng Nghymru o ganol y 18fed ganrif, yn rhan o’r cofnodion cyfoethog ac amrywiol a gynhyrchwyd gan yr ystadau hyn yn ystod eu cyfnod. Mae nifer o’r cofnodion hyn wedi goroesi ymysg cannoedd yr archifau ystadau a chasgliadau cyfreithwyr a adneuwyd mewn cadwrfeydd fel y Llyfrgell Genedlaethol, Archifau Prifysgol Bangor ac archifdai drwy Gymru.

Mae’r archifau ystadau hyn yn cynnwys amrywiaeth enfawr o fathau o gofnodion: gweithredoedd eiddo, setliadau, ewyllysiau, arolygon, rhenti, prydlesi, cyfrifon, gohebiaeth, derbyniadau, papurau cyfreithiol, cynlluniau pensaernïol, dogfennau amgaeedig a chomisiynau swyddogol – weithiau’n ymestyn ar draws canrifoedd. Cynhyrchwyd y cofnodion hyn fel rhan o’r broses o brynu, datblygu a rheoli ystadau, ac i sicrhau eu bod yn cael eu trosglwyddo drwy etifeddiaeth.

Ni ddylid ystyried arolygon a mapiau ystadau ar wahân i weddill y cofnodion cysylltiedig sydd o fewn archifau ystadau. O’u dadansoddi yn y cyd-destun hwn, maent yn rhoi gwybodaeth werthfawr o’r modd yr oedd perchnogion ystadau Cymru’n meddiannu, ffurfio a siapio’r dirwedd mewn ffyrdd oedd yn cyfleu eu hunaniaeth: eu gwerthoedd cymdeithasol, gwleidyddol, crefyddol ac economaidd; eu statws, eu chwaeth, eu p?er a’u cyfoeth.

Yn aml crëwyd y mapiau hyn fel dogfennau a gâi eu harddangos a’u defnyddio mewn swyddfeydd ystadau i helpu i reoli tir a etifeddwyd, gan roi delweddau gweledol a gynrychiolai’r diriogaeth ym meddiant perchnogion yr ystadau a’u hasiantau. Wrth ysgrifennu at Owen Meyrick o Fodorgan yn 1725, cyfeiriodd yr amryddawn Lewis Morris (1701-65) ar yr arolwg yr oedd newydd ei gwblhau o ‘r ystâd ym Môn, gan ymfalchïo ‘he can scarce believe that ever a gentleman hath such an insight of his estates as he is likely to have from these maps’.  Mae’r defnydd a wnaed o’r mapiau fel cyfrwng i reoli ystâd i’w weld yn y newidiadau a wnaed yn aml iddynt dros y blynyddoedd: marciau pensil yn dangos newidiadau terfynau, gwerthiant, tenantiaid newydd neu gyfeiriadau at gofnodion eraill a gedwid yn yr ystafell hawlysgrifau.

 

Am ganrifoedd, roedd bod yn berchen tir yn arwydd amlwg o statws a ph?er yng nghymdeithas Cymru. Roedd y gallu i gadw eu rheolaeth o’r tir hwn, ychwanegu ato a’i drosglwyddo i genedlaethau’r dyfodol o’r un ‘gwaed ac enw’ yn sail i’r llinachau hynny oedd yn amlwg yng nghymdeithas Cymru nes daeth nifer o’r ystadau i ben ar ddechrau’r 20tfed ganrif.  Ynghyd â chofnodion fel prisiadau a rhenti, gall arolygon a mapiau ystadau ddangos faint o diriogaeth yr oedd gan unigolyn ddylanwad drosto: ac os yw’n rhan o gyfres gronolegol hir o gofnodion, gall ddangos sut y bu i deuluoedd brynu, ehangu, atgyfnerthu, ‘gwella’ neu’n wir, golli eu buddiannau dros genedlaethau olynol. Yn aml câi mapiau eu comisiynu ar adeg o newid: pan gâi eiddo neu dir ei etifeddu, ei brynu neu ei werthu, neu’n wir i ddarparu glasbrintiau ar gyfer gwaith yn y dyfodol. Felly roedd mapiau ystâd ynghlwm ag ymwybyddiaeth o falchder mewn llinach a thiriogaeth, a hynny wedi’i fynegi’n amlwg drwy arddangos eu harfbais a symbolau herodrol eraill ar flaen y ddogfen.

Yn ogystal â dangos maint ystâd (neu ran ohoni) mae’r mapiau hyn hefyd yn rhoi gwybodaeth werthfawr yngl?n â sut yr oedd eu perchnogion yn cadarnhau eu tiriogaeth i gael mwy o gyfoeth a sefydlu eu hunaniaeth – eu p?er a’u statws – o fewn y dirwedd. Nid yw’n syndod mai’r plas yw’r nodwedd amlycaf fel arfer ar fapiau ystâd – gan adlewyrchu ei bwysigrwydd yn yr ardal a’i statws fel y prif symbol pensaernïol o ddylanwad ei berchennog ar y gymuned gyfagos. Yn wir, caiff disgrifiadau manwl o blastai yn aml eu cynnwys ar ymylon mapiau ystadau.

 

Yn ogystal â’r plas a’i adeiladau allan, gerddi a pharcdir, gall mapiau ystadau hefyd ddangos ffermydd, caeau, ffyrdd, coetiroedd, melinau, eglwysi, trefi, waliau, pyllau, coed, terfynau, pontydd, safleoedd diwydiannol fel pyllau a chwareli ac weithiau, golygfeydd o dda byw a helfeydd hyd yn oed. Roedd yr holl nodweddion ffisegol hyn yn cael eu ffurfio gan flaenoriaethau’r ystâd yr oeddent yn perthyn iddi ac yn ei gwasanaethu, i raddau amrywiol, i gynnwys gwerthoedd a chysyniadau penodol yn y dirwedd. Bu i rai perchnogion ystadau fuddsoddi arian ac amser sylweddol yn creu Tirweddau wedi’u Dylunio, neu gynlluniau ‘gwella’. Mae map a argraffwyd o ystâd Hafod, a gynhyrchwyd i gyd-fynd â gwaith George Cumberland Attempt to Describe Hafod (1796), yn dangos ymdrech Thomas Johnes’ (1748-1816) i amlygu nodweddion pictiwrésg ei ddaliadau, gyda nifer o ‘lwybrau’ a ‘golygfannau’ wedi’u cynnwys ar y map. Mae pob map ystâd yn awgrymu ffyrdd yr oedd ystadau’n cyfrannu at greu lle.

 

Maent hefyd yn giplun o’r theatr lle’r oedd teuluoedd elitaidd Cymru’n datblygu a negodi’r cysylltiadau cymdeithasol a chymunedol hollbwysig hynny – gyda thenantiaid, cymdogion, clerigwyr lleol, gweision a staff – oedd yn sail i’w statws mewn cymdeithas leol. Weithiau mae enwau tenantiaid neu ddaliadau wedi’u harysgrifio ar y mapiau neu’n cael eu cynnwys mewn dogfennau ategol (sy’n aml ar goll), weithiau gyda manylion prydlesi, rhenti a gwasanaethau. Roedd pobl yn byw ar yr ystadau tir a ddangoswyd gan fapiau, gyda bythynnod a ffermydd yn cynnig cartref i bobl a gweithgareddau ehangach yr ystâd yn cynnal gwaith a chyflogaeth amrywiol.

Yn yr ystyr hwn mae’r mapiau’n darparu pwyntiau mynediad unigryw i ymchwilio i’r drafodaeth rhwng p?er, pobl a lle sy’n sail i greu’r tirweddau symbolaidd a’r strwythurau cymdeithasol a drafodir gan Cosgrove.

Er gwaethaf gwaith rhagorol Bob Silvester ychydig iawn o ymchwil a wnaed i fapiau ystadau Cymru, er gwaetha’r wybodaeth helaeth y gallant ei chyfrannu  i hanes tirwedd Cymru. Yn Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, gobeithio y gallwn chwarae ein rhan i wneud iawn am y diffyg hwn yn ystod y blynyddoedd nesaf.

Darllen Pellach:

Sarah A. Bendall, Maps, Land and Society: A history, with a carto-bibliography, of Cambridgeshire estate maps, 1600-1836 (Cambridge, 1992)

Denis E. Cosgrove, Social Formation and Symbolic Landscape (2il argraffiad., Madison, 1998)

P.D.A. Harvey, ‘English Estate Maps: Their early history and their use as historical evidence’, in David Buisseret (ed.), Rural Images: Estate Maps in the Old and New Worlds (Chicago, 1996), 27-61

Colin Thomas, ‘Estate Surveys as Sources in Historical Geography’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 14, 4 (Rhagfyr, 1966), 451-69

Hilary M. Thomas, A Catalogue of Glamorgan Estate Maps (Caerdydd, 1992)

R.J. Silvester, Mapping Montgomeryshire: Estate maps from 1589 to 1840’, Montgomeryshire Collections 100 (2012), 149-80.

Postiwyd - 28-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

Ymatebion i’r Map of North Wales 1797 gan John Evans.

Pan ddisgrifiodd Thomas Pennant yr olygfa o gopa’r Wyddfa ar ddiwrnod anarferol o glir, fe’i cyflwynodd fel map:

In a former tour, I saw from it the county of Chester, the high hills of Yorkshire, part of the north of England, Scotland, and Ireland: a plain view of the Isle of Man; and that of Anglesea lay extended like a map beneath us, with every rill visible. I took much pains to see this prospect to advantage; sat up at a farm on the west till about twelve, and walked up the whole way.

Disgrifir golygfeydd estynedig tebyg gan deithwyr eraill yng Nghymru yn yr un modd, gan ddefnyddio’r syniad o ‘fap’ fel metaffor. Yn aml iawn, mewn gwirionedd, maent yn benthyg delwedd Pennant ei hun, yn enwedig wrth sefyll yn yr un lle ar ben yr Wyddfa. Er yn besimistaidd iawn am y posibiliadau o weld unrhyw beth o gwbl lan fan ’na, cyfaddefodd Henry Wigstead ‘when the prospect is unobstructed, it is the most wonderful map imagination can form.’

Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif ceir rhagor o gyfeiriadau at ddefnyddio mapiau go-iawn, wrth i bobl gynllunio eu teithiau a dehongli’r dirwedd o’u cwmpas. Weithiau, gwelir gwahaniaethau sylweddol rhwng y ffordd mae mapiau yn dangos llefydd, a’r tir ei hun. Cafodd William Hutton sbort wrth ymweld â ‘Dinas Mouddy’ (Dinas Mawddwy), pentre bach brwnt a di-nod oedd arfer bod o ‘considerable eminence in the scale of Welch towns’. ‘I had observed also’, meddai’n ddireidus, ‘its name distinguished with bold letters in our maps’. Ar dramp trwy fynyddoedd Eryri darganfyddodd, mewn ffordd ddramatig, pa mor annigonol gall mapiau’r cyfnod fod am ddangos uchder tir. Yn syth ar ôl iddo longyfarch ei hun ar adnabod ‘a sheet of water, a mile long, and three quarters wide […] which, by the map, I knew must be Ogwen Pool’, dyma fe mewn sefyllfa annisgwyl:

But what was my surprize, when, at the extremity of the pool, I instantly found myself upon a precipice two hundred feet high, and burst, in a moment, upon a most beautiful valley, nearly one mile wide and four long.

Ni phrofodd y daearegydd Arthur Aiken yr un ‘surprize’, am ei fod wedi paratoi o flaen llaw gan brynu map graddfa fawr John Evans o 1795: naw dalen hardd a manwl, ‘pasted on canvas, and folded up into single sheets for the conveniency of carriage’. Gyda hwn, medrodd Aiken a’i gyd-deithwyr ddilyn ‘every turning of the road, every winding of every rivulet’. Ac yn fwy pleserus byth i’r daearegydd brwd:

the plan of every mountain is given with such accuracy that a person conversant with the forms of mountains may, by a bare inspection of the map, distinctly trace the course of the primitive, secondary, and limestone ridges through the whole of North Wales.

Ar ôl 1797 mae’r rhan fwyaf o gyfeiriadau at fapiau gan deithwyr yn sôn yn benodol am fap graddfa lai John Evans, a gyhoeddwyd gan ei fab ddwy flynedd ar ôl iddo farw. Ym marn William Bingley, ar daith gerdded yng ngogledd Cymru yn 1798, hwn oedd ‘the correctest map I ever travelled by’, ac yn arbennig o gywir yn y modd y dangosai’r ffyrdd. Wrth iddo ddiweddaru ei Daith ychydig o flynyddoedd wedyn, teimlai fod rhaid cynnwys map newydd o’i waith ei hun ‘compiled from the most authentic sources, to which I could have access, and corrected by my own observations’. Nid am ei fod yn meddwl bod ganddo sgiliau cartograffegol gwell, eglurodd, ond yn hytrach, am fod ‘Mr John Evans’s ‘Map of North Wales’, which contains by far the fewest errors of any that has yet been published’ bellach ar werth am ‘the enormous price of a guinea’.

Ymhlith y gwahanol ymatebion i fap Evans o 1797, ceir un o’r rhai mwyaf trawiadol yn nisgrifiadau bywiog yr awdur Catherine Hutton o’i theithiau yng ngogledd Cymru ar ddiwedd y 1790au. Teithiodd Catherine o Birmingham gyda’i thad William Hutton, a chadwodd, fel ynta, gofnod o’i phrofiadau. Cyhoeddwyd fersiwn ohono fel cyfres o lythyrau at ei brawd yn y Monthly Magazine yn ystod y 1810au; ond mae’r fersiwn lawysgrif, a gedwir yma yn y Llyfrgell Genedlaethol, yn fwy manwl ac yn fwy personol ei naws. Roedd Catherine Hutton yn amlwg yn gwirioni ar fynyddoedd gogledd Cymru. Dysgodd eu henwau a’u hamlinellau: wrth ymlwybro ar gefn ceffyl ar hyd glannau Ynys Môn, cyfrifodd yr enwau fesul un, gan edmygu llinell ddramatig y copaon ar draws Afon Menai. Er iddi fwynhau ceffyla a cherdded, dioddefodd yn wael gan y bendro (vertigo): nid oedd modd felly iddi efelychu ei thad egnïol, a ddringodd yr Wyddfa yn 76 oed. Ond teimlir swyn y mynyddoedd yn nisgrifiadau Catherine ohonynt o waelod y dyffryn; mae hi’n eu dal o wahanol bersbectifau, ac mewn tywydd newidiol.

Tua diwedd y daith olaf ym 1800, a hwythau yn y gwesty newydd yng Nghapel Curig, darlunia Hutton dirwedd Eryri mewn ffordd sy’n ymylu ar weledigaeth. Gan dynnu ar eiriau’r Beibl ‘t? nad yw o waith llaw, sydd yn dragwyddol yn y nefoedd’ (2 Corinthiaid 5:1) mae’n ysgrifennu at ei brawd:

I have fancied Snowdonia a city not made with hands, whose Builder and Maker is God. I have bounded my fancied city by the district of Arvon; an imaginary line drawn from the Rivals to Pont Aber Glaslyn; the vale beginning at Pont Aber Glaslyn, and ending at Pont y Pair, and the Vale of Conwy, from Pont y Pair to the sea.

Disgrifir ffiniau a phrif nodweddion y ddinas dragwyddol hon yn fanwl. Mae strydoedd anferth (y dyffrynnoedd) yn torri ar ei thraws; mae’r Wyddfa’n sefyll fel teml fawr yn y canol. Ac er mwyn egluro’n well i’w brawd, mae hi’n tynnu braslun iddo: ‘I have annexed a sketch of Snowdonia, from Evans’s map, which will explain my ideas better than all the words I could use’. Map o fap yw’r braslun hwn, wedi ei blygu’n daclus rhwng tudalennau y llawysgrif—map ysbrydol yn deillio o fap daearyddol. Mae’n gofnod gweledol o ddealltwriaeth greadigol Catherine Hutton o’r dirwedd gymhleth, fynyddog oedd yn ei hamgylchu.

Cyfeiriadau
Derek Williams ‘John Evans’ Map of North Wales 1797’, Ystrad Alun 11 (Nadolig, 2010).
Mary-Ann Constantine, ‘”The bounds of female reach”: Catherine Hutton’s Fiction and her Tours in Wales’, Romantic Textualities: Literature and Print Culture, 1780–1840, no. 22, 92-105
Curious Travellers

Postiwyd - 21-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

John Evans (Llwyn-y-Groes), Map of North Wales 1795 & 1797

Yn y gyfrol gyntaf o’r Tour in Wales (1778), mae Thomas Pennant yn diolch i ‘Mr John Evans of Llwyn y Groes’ am ei sylwadau ar y ‘vast ditch’ wrth ymyl Abaty Dinas Basing ger Treffynnon: Clawdd Wat oedd hyn, yn ôl Evans, yn hytrach na Chlawdd Offa. Mewn troednodyn mae Pennant yn egluro:

This gentleman is now engaged in an actual survey of North Wales, and of publishing a large map of that part of the principality: a work extremely worthy of public encouragement. A further account of the plan will be published in the last page of this volume.

Ar ddiwedd y gyfrol ceir hysbyseb: ‘Proposals for publishing by Subscription from an Actual Survey a large six-sheet, and also a smaller Map, of the Six Counties of North Wales by John Evans’. Ac wrth waelod y dudalen, yn sicr er mwyn magu hyder ymhlith y tanysgrifwyr, gwelir y llinell: ‘N.B.: the Work is now under the Engraver’s Hands’.

Ychydig ohonom sydd heb addo cyflawni gwaith mewn cyfnod cwbl afresymol, ac mae’n wir bod tasg John Evans yn un mawr a chymhleth. Ond hir iawn fu’r aros am y map hwn. Fel dangosir Paul Evans, ym 1792 dyma Pennant yn codi pen a phapur a drafftio llythyr llym i’r papur lleol ar ran ‘Tanysgrifwyr Gogledd Cymru’, a nhwythau bellach braidd yn ddiamynedd. Awgrymodd y posibiliad o ‘entering into new arrangements’ pen a welai’r map olau dydd o fewn y flwyddyn. Yn y pen draw, er iddo fod ugain mlynedd yn hwyr, ni ddaeth y map allan am dair blynedd arall. Ac ym 1795, pan gyhoeddwyd y gwaith mawr, bu farw y mapiwr. Dwy flynedd ar ôl hyn ymddangosodd y map llai: cyhoeddwyd hwn gan fab John Evans (Dr John Evans, hefyd o Lwyn-y-Groes).

Cytunir heddiw bod map John Evans, a ddaeth allan ar naw dalen fawr, yn waith rhagorol a gododd safonau cartograffeg yng Nghymru yn aruthrol. Cymydog i Evans oedd yr engrafiwr, Robert Baugh; mae’r map yn nodweddiadol am eglurdeb y llythyru, ac am ei fanylder. Nid yw’n bell ar ran ei steil o waith yr Arolwg Ordnans, a gychwynnodd yng Nghymru ym 1810. Dysgir rhagor am y dyn ei hun, ac am sut y creodd ei fap, mewn erthygl ddiddorol iawn gan Derek Williams. Tirfeddiannwr â diddordeb mewn celf a hynafiaethau oedd Evans, o Lwyn-y-Groes, Llanymynech (mae’r t? bellach yn adeilad coftrestredig Gradd II), ger y ffin â sir Amwythig. Ganed ef yn yr un flwyddyn â Thomas Pennant, ac mae’n amlwg fod gan y ddau ddyn lawer yn gyffredin. Ceir disgrifiad cynnes o ymweliad Pennant â th? y ‘public-spirited Mr Evans’ yn ei daith gyhoeddedig. Rhoddodd Evans dipyn o wybodaeth iddo am safleoedd hanesyddol lleol.

Un cyd-ddigwyddiad difyr yw’r ffaith bod Clawdd Wat (y ‘vast ditch’ rhyfeddol a nodwyd gan Pennant yn ei filltir sgwar ef) yn rhedeg am ryw 40 milltir o Abaty Dinas Basing i lawr i Maesbury Marsh, sydd yn agos iawn i d? John Evans. Gwelir y clawdd wedi ei farcio’n glir, fel llinell ddu yn rhedeg ar draws y rhan o’r map a ddangosir yma. Am ychydig o filltiroedd ar waelod y dudalen mae’n rhedeg yn gyfochrog â Chlawdd Offa, sy’n diflannu ger Caergwrle, jyst cyn yr Wyddgrug. Cafodd Pennant ei swyno gan y llefydd ffiniol hyn ar ochr ddwyreiniol Cymru: mae’n tynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd, ac ar henebion dirgel megis y cloddiau mawr, er mwyn creu darlun hanesyddol o gyfnodau ansefydlog adeg rhyfelau’r gororau.

Mae ugain mlynedd yn amser maith i gadw unrhyw waith ar y gweill, ac mae’n anodd peidio teimlo dros Evans wrth iddo geisio mapio tirwedd a oedd yn trawsnewid mor fuan. Adeiladwyd ffyrdd newydd dan nawdd y cwmnïau Tollbyrth; agorwyd mwyngloddiau newydd; sefydlwyd ffatrïoedd cotwm, a blodeuoedd rhesi o weithfeydd smeltio ar hyd glannau’r Dyfrdwy ar yr arfordir gogleddol. Draw yn y gorllewin, buddsoddodd Richard Pennant (perthynas pell i Thomas) yn y diwydiant llechi, gan ddefnyddio elw caethweisiaeth. Ym 1796 byddai Pennant ei hun yn ‘mapio’ newidiadau pellgyrhaeddol y cyfnod yn ei History of the Parishes of Whiteford and Holywell. Wrth ailymweld â dyffryn bach coediog Maesglas, a’r nant sy’n rhedeg o Ffynnon Gwenfrewi i lawr i’r abaty, mae’n darlunio lle dan ei sang gan felinau a ffatrïoedd copr a chotwm (‘by those behemoths of commerce, our little Jordan was soon drunk up’). Ac eto, arwydd o welliant economaidd yw hyn yn ei farn ef; mae’n ymfalchio yn y cyfraniad a wnaethpwyd gan y nant fach brysur, a’r buddsoddwyr lleol, i Brydain Fawr. Anodd dweud, o graffu’n fanwl ar fap Evans uchod, pa lefel o ddatblygiad diwydiannol sy’n cael ei gynrychioli yma. Mae’n bosib bod y smotiau bach du wrth ymyl y ffrwd yn sefyll am y ffatrïoedd; ceir hefyd ‘coal pit’ ar yr arfordir uwchben Bagillt, a ‘smelting works’ dan Gastell y Fflint. Llawer cliriach nag arwyddion y chwyldro diwydiannol,fodd bynnag, gwelir tai mawr a neuaddau boneddigion Gogledd Cymru—gan gynnwys Downing, cartref Pennant ei hun.

Cafwyd newid mawr arall yn ystod y ddau ddegawd pwysig hyn, sef y llif o dwristiaid yn awyddus i ymweld â Chymru, yn aml iawn yn sgil darllen ysgrifau Pennant ei hun. Fel y dywedodd yn ei lythyr pigog ym 1792:

Of late years the tour of North Wales has become very fashionable, but the crowds who favour us with their company are clamorous after such a director to the picturesque Beauties of our country.

Pan ddaeth map Evans allan o’r diwedd—ac yn enwedig ar ôl i’w fab gyhoeddi y fersiwn llai o faint ym 1797—cafodd groeso mawr. Yn y blog olaf byddaf yn edrych ar ymatebion rhai ‘teithwyr chwilfrydig’ y 1790au a’r 1800au i fapiau pwysig John Evans.

Derek Williams ‘John Evans’ Map of North Wales 1797’, Ystrad Alun 11 (Nadolig, 2010)
R. Paul Evans, ‘Thomas Pennant’s Writing on North Wales’ (unpub M.A Dissertation, University of Wales, 1985)

Postiwyd - 14-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

A Map of Wales according to the Antient Divisions of GWYNEDD, POWYS and DINEFAWR; with their respective CANTREVS, subdivided into COMOTS. By Wm Owen (1788)

Dyma fap o Gymru Fu: golygfa o’r gorffennol, a welir o safbwynt arbennig ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Crewyd y map hwn ar adeg pan oedd y gorffennol, ac yn enwedig y gorffennol canoloesol, yn destun ymchwil angerddol ymhlith grwp egnïol o awduron ac ysgolheigion yng Nghymru ac yn Llundain.

Mae’n fap cymhleth a diddorol ar sawl lefel, yn frith o enwau swynol a straeon cuddiedig. Ymddangosodd yn ail-argraffiad The History of Wales (1788) gan y Parch. William Warrington, ac fe’i cynlluniwyd gan Gymro ifanc o Feirionnydd o’r enw William Owen (1759-1835). Roedd Owen (sy’n fwy adnabyddus fel William Owen Pughe, enw a fagodd yn sgîl derbyn etifeddiaeth yn 1806) wedi ymgartrefu yn Llundain ers 1776, ac ymunodd â Chymdeithas y Gwyneddigion tua 1783. Erbyn iddo gynllunio’r map hwn (yn ogystal â map arall yn dangos y rhaniadau modern) yr oedd eisoes wedi ymrwymo i gynlluniau ‘canoloesol’ eraill, megis golygu’r cyhoeddiad cyntaf o farddoniaeth Dafydd ap Gwilym (1789). Yn ystod y gwaith hwnnw daeth i gysylltiad â Iolo Morganwg, ac mae’n debyg i Iolo ddod â Warrington a William Owen at ei gilydd.

Pwy oedd William Warrington? Daeth ei deulu o Wrecsam, ond treuliodd y rhan fwyaf o’i oes yn ne Lloegr, gan bennu ei yrfa yn yr eglwys fel ficer Old Windsor. Yn y rhagymadrodd i’r History of Wales, mae’n honni fod ei statws fel ‘Englishman’ yn ei warchod rhag gyhuddiadau o bleidgarwch (ac yn wir, mae’r llyfr yn llawn edmygedd tuag at y Cymry am y ffordd yr oeddent yn amddiffyn eu hunain yn wrol dros y canrifoedd). Ceir rhagor o wybodaeth am fywyd ac amcanion Warrington ei hun mewn llawysgrif ddi-enw a pheth gohebiaeth a gedwir yma yn y Llyfrgell; maent yn taflu rhywfaint o oleuni newydd ar gynhyrchiad y llyfr, a beth a’i sbardunodd.

Mae’n stori braidd yn Jane Austenaidd ei naws, sy’n cyffwrdd â chymlethdodau dosbarth, blaenoriaeth, ac awduraeth, ond yn fras mae’n ymddangos bod Warrington yn bwriadu cyhoeddi ‘Antiquarian Tour’ o ogledd Cymru yn y 1770au hwyr. Wrth iddo adolygu ei lawysgrif, clywodd fod cyfrol gyntaf Thomas Pennant o’r Tours in Wales (1778) ar fin ymddangos. Gan weld byddai’r ddau lyfr yn troedio (bron yn llythrennol) yr un tir, newidiodd Warrington ei amcan gwreiddiol a throi at ysgrifennu llyfr hanes, gan fagu naratif gronolegol yn hytrach nag un sy’n darganfod y gorffennol in situ, yn y tirwedd ei hun. Mae llwyddiant Teithiau Pennant, yn ogystal â llwyddiant ei History ei hun, yn awgrymu ei fod wedi gwneud y penderfyniad iawn.

Ceir asesiad trwyadl o fapiau William Owen o safbwynt cartograffegol gan Iolo a Menai Roberts. Dyna’r ymgais cyntaf, meddant, i ddangos hen raniadau Cymru mewn ffordd weledol – a hynny hyd at lefel fanwl y cymydau. Mae’r map hwn yn ymgais, felly, i roi ffurf a llun ar lefydd sy’n ymddangos yn y testunau canoloesol. Prif ffynhonnell Owen oedd rhestr o enwau a wnaethpwyd gan Syr John Price (?1502-1555), rhestr oedd wedi ymddangos yn y Historie of Cambria (1584) gan David Powel (cyfrol oedd yn bwysig i Warrington hefyd). Er fod gan ysgolheigion ar ddechrau’r ugeinfed ganrif duedd i fychanu map William Owen (nid oedd ei syniadau diweddarach am orgraff y Gymraeg, na’i gysylltiad agos â Iolo Morganwg wedi helpu yn hyn o beth), mae gwaith Iolo a Menai Roberts yn dangos yn glir faint o gamp, mewn gwirionedd, oedd y map.

Mae gan yr enwau canoloesol ryw swyn eu hunain (Perfeddwlad, Anhunog, Yr Ardd Ganol…) ond mae sawl peth arall i godi chwilfrydedd yma. Mae Cantre’r Gwaelod a Llys Helig—tiroedd chwedlonol boddedig—yn ymddangos ar y map gydag esboniadau byr (‘This Tract was overflowed about the end of the Sixth Century’); Clawdd Wat, nid Clawdd Offa, sy’n diffinio’r terfyn gyda Lloegr, a dim ond yr enwau Cymraeg sy’n ymddangos am Fryste (‘Caerodornant’), Gloucester (Caerloyw) a Worcester (Caerwrangon). Gwelir ‘Druidical ruins’ ar y llethrau uwchben y Bermo, a Beddau Gw?r Ardudwy ger Harlech. Dyna dirwedd llawn chwedlau, neu ddarnau ohonynt — a’r gweddillion, efallai, i’w darganfod wrth archwilio’n fanwl yn y corpws o gerddi a rhyddiaith cynnar oedd yn dod at ei gilydd yn raddol yn ystod y degawdau yna, i ffurfio canon llên gynnar Cymru.

Ceir hefyd ar y map hwn safleoedd brwydrau a chestyll di-ri. Nid yn unig y ‘usual suspects’ Edwardaidd, ond ugeiniau o rai eraill, a’r cyfan yn tystio i’r ffaith mai rhaniadau go-iawn oedd y ‘Divisions’ a welir yma. Nid oedd Cymru’r oesoedd canol yn lle heddychlon. Yng nghlytwaith y map cofnodir dyledogaethau newidiol, y cynghreirio a’r bradychu ymhlith teyrnasoedd y Cymry eu hun, heb sôn am y brwydro a’r tangnefeddu a fu gyda charfannau gwahanol o Sacsoniaid, Normaniaid, a Saeson. Mae anghydfod di-baid yr oesoedd canol yn thema barhaol mewn ysgrifau teithio diweddarach. Dyma Richard Ayton, yn 1813, yn sôn am Fro G?yr a De Penfro: ‘as both were inhabited by the same people, engaged continually in the same kind of warfare, their general history is necessarily very much alike, and in both of them castles are as multitudinous as milestones.’ Daeth rhai i’r casgliad, fel Warrington ei hun, fod ysbryd rhyfelgar y Cymry gynt yn destun edmygedd, ond bod pawb yn well o lawer ar ôl iddynt gyfnewid eu ‘wild and precarious liberty’ am ryddid call ‘secured by equal and fixed laws’— a hynny trwy ‘uniting in interests, and mingling in friendship with their conquerors’. Er gwaethaf ymrwymiad amlwg Warrington i ddiwylliant Cymru, mae ei gasgliadau wedi lliwio beirniadaeth o’i waith fel hanesydd. Ac eto: awgryma map hardd a phryfoclyd William Owen fod rhagor i’w ddarganfod am gysylltiadau deallusol ar draws y ddau ddiwylliant yn y cyfnod byrlymus hwn ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif.

Iolo and Menai Roberts, ‘William Owen (Pughe), y Mapiwr’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cyfrol XXX, Rhifyn 3 (Haf, 1998) 295-322
Bydd ‘Antiquarian Tour’ William Warrington a’i lythyrau at Thomas Pennant yn ymddangos ar wefan y Teithwyr Chwilfrydig

Postiwyd - 07-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

‘An Accurate Map of North Wales, Divided Into Its Counties…’ (1764)  gan Thomas Kitchin

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

Ces i gyfle yn ddiweddar i roi sgwrs yng Ngregynog ar daith hynod gan Iolo Morganwg— taith gerdded o Lundain i Fro Morgannwg yn haf 1802. Mae’n hynod am wahanol resymau. Yn gyntaf, nid yw’r daith ‘adref’ yn un uniongyrchol o bell ffordd: ymlwybro mae Iolo i fyny i Birmingham, wedyn draw i’r Amwythig ac ymlaen i Meifod, cyn ymweld â siroedd y gororau ac i lawr i Drefflemin. Mae’n hynod am ei fod yn cerdded, yn aml iawn, rhyw 30 milltir bob dydd. Hynod hefyd am ystod rhyfeddol ei feddyliau, sylwadau a theimladau ar y daith—a’r cwbl wedi ei gofnodi mewn pensil yn y llyfryn bach bregus sydd dal i’w weld yma yn y Llyfrgell. Er mwyn deall fy mhwnc yn well, gadewais y trên yng Nghaersws a cherdded y saith milltir olaf i Gregynog. Roedd gen i sach-gefn bach gyda photel o dd?r, bar o siocled, a map (‘OS Explorer 1:25 000’ ar gyfer ardal y Drenewydd—aka Yr Un Oren).

Doedd hi ddim hyd yn oed yn ffordd anodd i’w ddilyn (mae llwybrau cyhoeddus Powys yn llawer gwell na rhai Ceredigion), ac eto mae rhaid fy mod i wedi edrych ar y map yna ryw gant o weithiau. Pob camfa, pob clwyd, dyma fi yn ei dynnu allan o’r bag a cheisio gweithio allan sut byddai’r llinell anweladwy hollbwysig yna’n croesi’r cae hwn, neu’r dyffryn draw fancw. Nid dyna ffordd Iolo o gerdded, siwr iawn. Am un peth, mi fyddai wedi glynu at yr heolydd mawr gan amlaf, gan gyfri’r cerrig milltir (amhosibl heddiw, gyda’r ceir yn sgrialu heibio); ac hefyd mi fyddai wedi cwrdd â phobl ar yr heol, gan ofyn am gyfeiriadau’n gyson. (Mae’n cwrdd â chriw bach o ‘strangely ignorant Rustics’ gerllaw Wolverhampton, gan ddynwared ei hacenau’n gwbl ddidrugaredd). Welais i neb, a siaradais i â neb. Roedd popeth ro’n i ei angen yno ar y map.

Ar brosiect y Teithwyr Chwilfrydig rydym wedi bod wrthi’n trawsysgrifio a golygu gwahanol deithiau yng Nghymru, gan gynnwys un Iolo. Nid yw pawb yn cerdded, o bell ffordd. Coetsys, cerbydau’r post, ceffylau, ambell i fferi, roedd rhain i gyd yn cludo pobl i’r gwestai a chestyll, y cofebion derwyddol a’r golygfeydd ysblennydd yr oeddent yn chwilio amdanynt. Ychydig iawn o’r teithwyr hyn sy’n sôn am fapiau, ond mae sylwadau’r rheiny’n ddiddorol. Dros y pedair wythnos nesaf, bydd y blog hwn yn trafod pedwar map o’r ddeunawfed ganrif, mapiau a gawsant eu cynhyrchu am wahanol resymau a chyda chynulleidfaoedd amrywiol mewn golwg. Byddaf yn ystyried pa fath o gysylltiadau sydd rhwng y mapiau hyn a’r disgrifiadau o Gymru sydd i’w darganfod yn yr ysgrifau teithio.

Yn gyntaf dyma fap o 1764 gan Thomas Kitchin (neu Kitchen), ysgythrwr cynhyrchiol iawn o Lundain a ddaeth yn Hydrograffydd i Sior III. Ganed Kitchin yn fab i liwiwr hetiau (crefft ddiflanedig, siwr iawn!) yn ardal Bermondsey, i’r de o Bont Lundain (ardal oedd yn cael ei hystyried ar y pryd yn gartref i ‘Aliens or Strangers and poor People’). Ond erbyn iddo droi’n 13 oed, roedd e wedi ei rwymo yn brentis i Emanuel Bowen, un o gartograffwyr pwysicaf yr oes. Daeth teulu Bowen yn wreiddiol o Dalyllychau, ac roedd Emanuel Bowen yn flaengar ymhlith y Bedyddwyr; priododd Kitchin ei ferch Sarah, a daeth ef ei hun yn aelod pwysig o gymuned Fedyddwyr lleol. Fel y nododd Laurence Worms, roedd cynhyrchiad Kitchin yn ‘prodigious’, gan gynnwys nid yn unig mapiau ond ystod eang iawn o waith engrafiedig, megis hysbysebion siop, printiau addurnedig, portreadau, a hyd yn oed gwaith dychanol gwleidyddol. Gwelir yn yr ‘Accurate Map of North Wales’, a ailargraffwyd sawl gwaith, ddylanwad cryf ei feistr, Bowen, oedd yn adnabyddus am ei ffordd o dynnu gwahanol fathau o wybodaeth at ei gilydd ar yr un dudalen. Mae’r map hwn yn un prysur iawn.

Yn arnofio o gwmpas arfordir Cymru ac i lawr y gororau gyda Lloegr ceir talpiau eithaf sylweddol o destun. Rhyw ugain ohonynt sydd, pob un yn cynnig gwybodaeth ddefnyddiol am y siroedd a’r prif drefi yn ogystal â’r cnydau a’r mwynau a gynhyrchir ym mhob un (‘the County of Flint is about 115 miles in circumference Contains about 120,000 Acres & is Divided into 5 Hundreds’). Ond dywedir hefyd fod Gogledd Cymru yn hen gynefin i dylwyth Brythonaidd yr Ordovices, bod awyr sir y Fflint yn ‘Good and Pleasant’, bod Cwnstabl Castell y Fflint yn ‘commonly Mayor of the Town’, bod Llyn Tegid y llyn mwyaf yng Nghymru a bod y Cymry yn galw Ynys Môn yn ‘Mam Cymru that is the Mother or Nurse of Wales’ (er, mae’n debyg, nid yw’r awyr fan draw yr un mor iachus: ‘the Air at certain times by reason of the mists and fogs prevailing from the Irish Sea is Agueish’). Dyma hanes, topograffeg ac economeg yn cystadlu am sylw, mewn modd braidd yn ddiamcan, megis yn yr ysgrifau teithio eu hun. Ond mae un gwahaniaeth pwysig—heblaw am y cyfeiriad sydyn at ‘Mam Cymru’, nid oes sôn am iaith. Yn y map hwn, mae Cymru yr un mor fesuradwy, mor hawdd i’w ganfod a chyfri, ag unrhyw sir yn Lloegr. Nid yw hyn yn wir am ysgrifau gan y teithwyr, lle gwelir yn aml iawn ymatebion cryf i sefyllfa ieithyddol ryfeddol (‘Dim Saesneg!)— ymatebion sy’n cynnwys diffyg amynedd, chwilfrydedd, rhwystredigaeth, a diléit.

Ni fyddech chi’n dymuno i neb fod yn gorfod defnyddio’r map hwn i deithio o gwmpas gogledd Cymru (mae Penll?n druan yn siap ryfeddol iawn), ond mae’n eglur fod gan Kitchin lygaid ar farchnad newydd dwristaidd. Yn wir, erbyn 1783, ymddangosodd map ganddo oedd yn llawer mwy ymarferol, mewn cyfrol a anelwyd at deithwyr o Lundain i wahanol rannau o Brydain. Yn y Traveller’s Guide Through England and Wales, a argraffwyd ar gyfer Charles Dilly, ceir tablau’n dangos pellter rhwng trefi a dinasoedd, gan gynnwys ychydig o wybodaeth am ‘Mansions, Castles and other remarkable Objects’ i’w gweld ar hyd y ffordd. Mae’n agor gyda map lle gwelir ffyrdd yn estyn megis gwythiennau duon o galon Llundain ar draws Lloegr a Chymru. Dyma, yn ôl y broliant, ‘The Largest, most Accurate, and Compleat Map of Roads through England and Wales ever prepared.’ Mae oes y twrist wedi cyrraedd.

Laurence Worms, “Thomas Kitchin’s ‘journey of life’: hydrographer to George III, mapmaker, and engraver’. The Map Collector, 62-63 (Gwanwyn /Haf 1993): I, 2-8; II, 14-20.

Postiwyd - 23-05-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Ymchwil

Carto-Cymru Symposiwm Mapiau Cymru 2018: Crynodeb o “Siartio’r Moroedd …” 18fed Mai

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi dynodi 2018 yn ‘Flwyddyn y Môr’ ac felly roedd yn  briodol fod siartiau morol a materion morwrol eraill yn cael eu cynnwys fel pynciau’r dydd yn Symposiwm Carto-Cymru a gynhaliwyd yn y Llyfrgell Genedlaethol ar 18 Mai.

Thema’r symposiwm eleni oedd ‘Siartio moroedd ac arfordiroedd y Byd – sut mae mapiau’n darlunio’r môr a’r arfordir, a sut y defnyddir mapio o’r fath i ehangu’n dealltwriaeth o’r amgylcheddau hyn’.

 

Roedd y cyflwyniadau’n cynnwys:

 

From the Air, on Land and Sea: 21st century mapping of the seas and coast of Wales and Ireland – The CHERISH Project

James Barry, Geowyddonydd Morol, Arolwg Daearegol o Iwerddon, Rob Shaw, Uwch Geo-Arolygydd, Rhaglen Darganfod, Canolfan Archaeoleg ac Arloesi Iwerddon  a Daniel Hunt, Ymchwilydd – Prosiect CHERISH, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

 

Dewiswyd safleoedd treftadaeth ar y tir a’r arfordir y disgwylir iddynt gael eu heffeithio gan newid hinsawdd, a chynhelir arolwg ohonynt a’u mapio o fewn nifer o ardaloedd astudiaeth ar draws y ddwy wlad. Archwiliwyd y gwaith a wnaed yn ystod blwyddyn gyntaf y prosiect ac edrychwyd ymlaen at y pedair blynedd nesaf.

 

Bureaucracy, Cartography and the Hydrographic Office of the British Admiralty: Marine Charts and Charting in the Nineteenth Century

Dr Megan Barford, Curadur Cartograffeg, Amgueddfeydd Brenhinol Greenwich

 

Cynhyrchu a defnyddio siartiau’r Llynges yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

 

The collections, history and work of the Hydrographic Office

Dr Adrian Webb, Pennaeth yr Archif, Swyddfa Hydrograffeg y Deyrnas Unedig

 

Sut daeth y casgliad enfawr hwn i fod, sut y cafodd ei ddatblygu a pham ei fod wedi symud o’i leoliad di-nod yn y Llynges i archifdy pwrpasol yn Taunton.

 

 

Ffuglen a ffaith: mapio glannau ac aberoedd Cymru

Dr Hywel Griffiths, Uwch-ddarlithydd mewn Daearyddiaeth Ffisegol a Cyfarwyddwr Astudiaethau Israddedig, Adran Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear, Prifysgol Aberystwyth

 

Trosolwg o’r mapio a wnaed o nodweddion geomorffolegol glannau Cymru a sut y mae glannau a moroedd Cymru wedi cael eu mapio ym marddoniaeth a rhyddiaith beirdd a nofelwyr Bae Ceredigion yn benodol.

 

Cist siartiau Cymreig: Casgliad siartiau morol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Gwilym Tawy, Curadur Mapiau, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

Arolwg o gasgliad y Llyfrgell yn canolbwyntio ar siartiau hanesyddol o ddyfroedd Cymru, tra hefyd yn ystyried siartiau o Brydain, Ewrop a thu hwnt, siartiau llyngesol, siartiau arbenigol,  cynlluniau datblygu porthladdoedd a’r anarferol. Hefyd talwyd teyrnged i Olwen Caradoc Evans, awdurdod ar fapiau a siartiau hynafiaethol Cymru.

 

Charting the Welsh Seas

Deanna Groom, Uwch Ymchwilydd (Arforol), Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

 

Ymchwil y mae’r Comisiwn Brenhinol yn ei wneud i gofnodi archaeoleg yn yr ardaloedd arfordirol ac o dan y môr yng Nghymru a chyflwynwyd straeon safleoedd archeolegol lle mae siartiau hanesyddol wedi bod yn hollbwysig i sefydlu enwau llongddrylliadau a’r dyddiadau.  Edrychwyd hefyd ar y Prosiect Llongau Tanfor ar hyd Arfordir Cymru.

 

 

Eto symposiwm diddorol, llawn gwybodaeth a llwyddiannus arall yng nghyfres Carto-Cymru!
Diolch yn fawr i bawb a fynychodd a chyfrannodd, yn enwedig y siaradwyr a diolch arbennig, fel arfer, i’r prif drefnydd Huw Thomas a’r Pwyllgor Llywio dan gadeiryddiaeth Sally am eich gwaith caled a llywio cymwys dros y misoedd blaenorol ac ar y dydd.

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Postiwyd - 17-05-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Deg Arwr Cartograffeg Cymru

Yfory, bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn cynnal trydydd Symposiwm Map Cymru – Carto Cymru yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Ein thema eleni yw Siartio’r Moroedd, ond ar gyfer y blog hir hwn rwyf wedi penderfynu cymryd golwg ar rai o’r enwau mawr yng nghartograffeg Cymru a’u llwyddiannau.

1) Humphrey Llwyd Cambriae Typus, 1573
Humphrey Llwyd yw tad cartograffeg Cymru a chynhyrchodd y map printiedig cyntaf o Gymru’n benodol

2) Robert JohnsonArolwg maenorau Crughywel a Tret?r, 1587
Arolwg Robert Johnson o faenorau Crughywel a Tretower yw’r enghraifft gynharaf y gwyddom amdani o arolwg ystad a grëwyd gyda mapiau yn rhan greiddiol o’r arolwg

3) George Owen Penbrochiæ comitatus, 1602
Mae map George Owen o Sir Benfro yn cynnwys nifer o nodweddion blaengar megis darluniad o ffyrdd a grid alffaniwmerig gyda mynegai enwau lleoedd yn cynnwys cyfeirnodau

4) Gabriel Thomas – Pennsylvania and West Jersey, 1698
Roedd Gabriel Thomas yn Gymro a ymgartrefodd ym Mhensylfania ac a ysgrifennodd lyfr am y drefedigaeth, ac roedd y gyfrol hon yn cynnwys map cynnar o’r drefedigaeth wedi’i gynhyrchu gan y gwerthwr mapiau o Lundain, Philip Lea.

5) Thomas Taylor The Principality of Wales exactly described, 1718
Cynhyrchodd Thomas Taylor yr atlas cyhoeddedig cyntaf yn benodol o Gymru

6) Emanuel Bowen – A New and Accurate Map of South Wales, 1729
Map Emanuel Bowen o Dde Cymru oedd y map mwyaf manwl oedd i’w gael o Dde Cymru pan gyhoeddwyd ef, ac am genhedlaeth wedi hynny.

7) Lewis Morris – Plans of harbours, bars, bays and roads in St. George’s Channel, 1748
Roedd Lewis Morris yn bolymath; yn wreiddiol o Ynys Môn, fe gynhyrchodd gyfres o siartiau manwl o arfordir Cymru er mwyn gwella diogelwch i longau oedd yn hwylio o amgylch arfordir Cymru. Ychwanegwyd at ei waith yn ddiweddarach gan ei fab, William

8) Lewis Evans – A map of the middle British colonies in North America, 1755
Roedd Lewis Evans yn Gymro arall oedd yn gweithio yn America; y mae ei fap o’r gwladfeydd Prydeinig ymysg y pwysicaf a’r mwyaf dylanwadol o fapiau’r cyfnod, ac roedd yn dal i gael ei atgynhyrchu ar adeg Rhyfel Annibyniaeth America.

9) John Evans – Map of North Wales, 1795
Gwnaeth map John Evans yr un peth i Ogledd Cymru ag y gwnaeth map Bowen i Dde Cymru, h.y. darparu portread manwl a safonol o’r ardal.

10) Robert Roberts Darluniad y Ddaear, 1805
Roedd Robert Roberts yn Ddaearyddwr o Gaergybi; cynhyrchodd rai o’r mapiau cyntaf i gael eu cyhoeddi yn yr iaith Gymraeg. Cyhoeddwyd y map hwn o’r byd yn wreiddiol yn Y Geiriadur Ysgrythyrol gan Y Parch. Thomas Charles, ac fe’i hailargraffwyd nifer o weithiau ynddo, ac mewn cyhoeddiadau eraill

Huw Thomas
Curadur Mapiau

Postiwyd - 10-05-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections

#CaruMapiau – Bob Silvester

Dr Bob Silvester, FSA, Athro Gwadd, Prifysgol Caer sy’n cymryd rhan yn ein ymgyrch #CaruMapiau

Ac yntau’n archaeolegwr proffesiynol trwy gydol ei fywyd gwaith, yn gyntaf yn Nyfnaint a Gwlad yr Haf ac yn ddiweddarach yn Norfolk, symudodd i Gymru yn 1989 pan benodwyd ef yn ddirprwy gyfarwyddwr Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys. Ymddeolodd o’r Ymddiriedolaeth ar ddechrau 2016, ac at ddibenion ymchwil mae e’n awr â chyswllt agos ag adran Hanes ac Archaeoleg Prifysgol Caer. Cychwynnodd ei ddiddordeb ymhob math o fapiau hanesyddol, ond yn arbennig mapiau ystadau, yn ystod ei gyfnod ar ffendiroedd Norfolk lle’r oedd mapiau’n atodiad hanfodol i’r gwaith maes a ddatgelai datblygiad y dirwedd hanesyddol. Yn ystod y pum mlynedd ar hugain diwethaf, mae ei ddiddordeb mewn mapio wedi tyfu a gan ei fod yn awr wedi ymddeol, mae’n gallu treulio mwy o amser o fewn muriau archifdai lleol ac wrth gwrs y Llyfrgell Genedlaethol yn astudio mapiau dwyrain Cymru a’r siroedd cyfagos ar y ffin yn Lloegr.

Mapblog 4 Cyfrol Tredegar 1780 Map 1

Mae’r  cyflenwad o fapiau ystadau ledled siroedd Cymru yn nodedig o anghyson.  Gall Sir Fynwy ymffrostio yn rhai o’i harolygon trawiadol a niferus, sy’n cael eu dal yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol.  Mae’r rhain yn dyddio o ganol ail hanner y ddeunawfed ganrif gan bobol megis Robert Snell a John Aram.  Ar y llaw arall, gellir dadlau mai Sir Faesyfed yw’r sir dlotaf yng Nghymru o ran arolygon ystadau.   Yn ddaearyddol rhwng y ddwy y mae Sir Frycheiniog, sir a gynhyrchodd ond dau neu dri o dirfesurwyr trwy gydol y ddeunawfed ganrif gyda’i gwaddol o fapiau ystadau yn gwbl ddinod.

Serch hynny, un tirfesurydd y mae ei waith yn y sir o ddiddordeb neilltuol oedd Edward Thomas o Fargam ym Morgannwg.   Ymhlith archifau Tredegar yn y Llyfrgell Genedlaethol ceir cyfrol gain o arolygon Thomas o ddaliadau Charles Morgan yn Sir Frycheiniog a gafodd eu gwneud yn 1780-1.  Cafodd cyfrol gydymaith, yn yr ystyr ei bod yn debyg iawn mewn golwg a chynllun, ei pharatoi yn 1780 ar gyfer ystadau Arglwydd Camden yn Sir Frycheiniog, er bod cymhariaeth uniongyrchol yn gorfod dibynnu ar ddelweddau digidol yr wyneb-ddalennau, mapiau a rhestrau gan fod y gyfrol hon yn cael ei dal yn archifau sirol Caint ym Maidstone.   Mae trydydd ‘atlas’ Thomas o ystadau yn y sir sy’n perthyn i George Venables Vernon o Lansawel (Britton Ferry) yn dyddio o 1776 ac yn awr ar gael yn archifau Gorllewin Morgannwg yn Abertawe.

Gyda’i gilydd, mae’r tri arolwg hwn yn cwmpasu mwy na 14,000 erw, ac felly tua 3% o arwynebedd tir sir Frycheiniog sydd mor gyforiog o hanes.   Efallai nad yw hyn yn ymddangos yn ffigwr nodedig iawn ond mae’n dipyn mwy nag y byddai llawer o dirfesurwyr y ddeunawfed ganrif wedi’i gyflawni mewn unrhyw ardal o faint cyffelyb.   Ac ar gyfer yr hanesydd tirwedd,  mae Edward Thomas yn cynnig rhai manteision annisgwyl.  Roedd llawer o dirfesurwyr yn bodloni’n unig ar fapio cynllun y caeau, y cyrsiau d?r, y ffyrdd a’r lonydd oedd yn pasio trwy ystâd eu noddwr, a’r adeiladau o fewn ei ffiniau.   Pur anaml y byddai tirfesurydd yn cynnwys mân nodweddion y deuai ar eu traws yn y dirwedd, nodweddion fyddai’n ychwanegu’r nesaf peth i ddim i’r darlun amaethyddol y cafodd ei gomisiynu i’w ddarlunio a’i feintioli, ond serch hynny a allai fod o ddiddordeb sylweddol i ni.

Cymerwch er enghraifft y map cyntaf yn atlas Tredegar, sydd wedi’i atgynhyrchu yma.  Gan ei fod yn fap mawr ac addysgiadol, cafodd ei blygu ddwywaith fel bod lle iddo yng nghyfrol Thomas.  Yn agos i’r  ffin orllewinol saif tref Aberhonddu.  Roedd daliadau Charles Morgan o fewn y dref yn fychan er ei fod yn berchen y castell, a darluniodd Thomas eglwys y priordy hefyd (Eglwys Gadeiriol Aberhonddu yn awr) gan ychwanegu at y cyd-destun.  Nawr, pe byddem ni’n cyfuno’r map hwn â phortread Thomas o ddaliadau’r Arglwydd Camden o fewn ac o amgylch y dref, byddem yn cael darlun digon defnyddiol o Aberhonddu fel yr oedd yn 1780.  Ymhellach i’r dwyrain, a bron yng nghanol y map y mae Slough Tump.  Yn ddiddorol, roedd hwn wedi cael ei arolygu ugain mlynedd yn gynharach gan y tirfesurydd o Aberhonddu, Meredith Jones, ac mae ei fap yntau hefyd yn y Llyfrgell Genedlaethol.  Darluniodd Jones Slough Tump fel cae syml er ei fod o siâp rhyfedd, a dangoswyd y caeau cyfagos yn yr un modd, yn wag o unrhyw fanylder.  Fodd bynnag, dewisodd Thomas ei labelu yn ‘hen amddiffynfa’ (sy’n ddigon cywir gan ei fod yn gaer fynyddig o’r Oes Haearn) a hefyd rhoddodd iddo’r teitl cyfareddol ‘Ginger Wall’,  trwy gwrteisi hysbysydd lleol yn ôl pob tebyg, ond enw dydw i heb ddod ar ei draws mewn unrhyw ffynhonnell arall.   I’r gogledd o’r twmpath ond nid ar dir Morgan safai Capel Santes Eluned:  does dim olion gweladwy o’r adeilad heddiw, ond yn amlwg roedd ei adfeilion yn weladwy ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif.  Ac i’r gogledd orllewin o’r capel roedd olion creiriol o’r caeau agored canoloesol o amgylch y dref, yn cael eu dangos fel lleiniau cul, unwaith eto rhywbeth a fethodd Meredith Jones eu dangos.  Yn yr un ardal fechan hon yn unig, gellir cyfannu’r  sylw a roddai Edward Thomas i fanylion gyda phortreadau o ‘hen fancyn’ ac ‘olion clawdd’, ffiniau caeau a oedd erbyn ei ddyddiau ef wedi peidio â bod o ddefnydd bellach.  Mae’n drueni nad oedd rhagor o dirfesurwyr yng Nghymru’r ddeunawfed ganrif wedi gwerthfawrogi manylion y dirwedd i’r un graddau.      

I ddysgu mwy am waith a chasgliadau’r Llyfrgell beth am danysgrifio yn y golofn ar y dde.

Rhagor o gofnodion #CaruMapiau

Casgliad Mapiau’r Llyfrgell

<- Cofnodion Hŷn Cofnodion Newydd ->

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog