Blog - Ymchwil

Cyfieithathon Wicipedia

Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil - Postiwyd 11-10-2019

I ddathlu Wythnos Llyfrgelloedd cynhaliodd y Llyfrgell Genedlaethol Gyfieithathon Gymraeg i fyfyrwyr o Brifysgol Aberystwyth sy’n gobeithio dilyn gyrfa fel cyfieithwyr. Y nod oedd cyfieithu erthyglau Wikipedia Saesneg presennol am awduron enwog i’r Gymraeg. Roedd y digwyddiad yn rhan o gwaith ehangach prosiect WiciLlên, a ariannwyd gan Lywodraeth Cymru a’i nod oedd gwella mynediad ar-lein i wybodaeth a data Cymraeg am lenyddiaeth a llyfryddiaeth Cymru.

Myfyrwyr yn cyfieithu Cynnwys yn ystod y digwyddiad

Mae gan y Llyfrgell Wicimediwr Cenedlaethol sydd yn helpu’r sefydlaid gefnogi a chyfrannu at Wikipedia. Y Wikipedia Cymraeg fu’n canolbwynt y gwaith hwn ers i’r cydweithredu ddechrau yn 2015. Mae’r Llyfrgell a’i phrif gyllidwr, Llywodraeth Cymru wedi cydnabod pwysigrwydd y hwb yma o wybodaeth Gymraeg wrth adeiladu dyfodol cynaliadwy a llewyrchus i’r Gymraeg – Wicipedia eisoes yw’r wefan Gymraeg fwyaf poblogaidd ac erbyn hyn mae ganddi dros 100,000 o erthyglau. Fodd bynnag, mae llawer o waith i’w wneud o hyd er mwyn rhoi mynediad i wybodaeth y byd yn Gymraeg.

Mae’r Llyfrgell wedi bod yn gweithio gyda’r cwrs Astudiaethau Cyfieithu Proffesiynol ym Mhrifysgol Aberystwyth ers sawl blwyddyn bellach. Wrth ddefnyddio’r Cymhorthydd Cyfieithu ar Wicipedia er mwyn perffeithio cyfieithu, gall myfyrwyr gyfrannu’n weithredol at wella cynnwys Cymraeg sydd ar gael i bawb wrth astudio, gan roi gwerth go iawn i’w aseiniadau.

Un o’r erthyglau cafodd i gyfieithu

Dywed arweinydd y cwrs Mandi Morse “Rydyn ni’n falch iawn o’r cyfle i fanteisio ar gronfa Wicipedia wrth ddysgu’r cwrs uwchraddedig Astudiaethau Cyfieithu Proffesiynol. Mae’n rhoi profiadau gwych i’n myfyrwyr wrth iddynt ddatblygu eu sgiliau cyfieithu a chael cyfle i ymarfer cyfieithu pob math o feysydd a chyd-destunau. Mae cronfa Wicipedia yn sicr yn ddefnyddiol tu hwnt ac yn cyfoethogi’n darpariaeth.”

Mynychodd 12 myfyriwr y digwyddiad yn y Llyfrgell Genedlaethol, a chrëwyd 9 erthygl newydd. Mewn llawer o achosion mae hyn wedi sicrhau bod gwybodaeth ar gael yn Gymraeg am y tro cyntaf. Mae erthyglau newydd yn cynnwys y nofelydd Almaeneg Gerhart Hauptmann, a dderbyniodd y Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth ym 1912 a’r awdur plant Joan Aiken. Porwch y rhestr lawn o erthyglau a grëwyd.

Rydym yn gobeithio cynnal digwyddiadau tebyg yn y dyfodol er mwyn gwella cynnwys Cymraeg ar-lein, ac annog Prifysgolion Cymru i feddwl sut y gallant gyfrannu at y broses.

Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , , , ,

Y Bywgraffiadur Cymreig

Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Stori Cymru / Ymchwil - Postiwyd 13-09-2019

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Datblygu llinell amser ryngweithiol

Mae Cymru’n genedl fach ond un balch iawn, cenedl sydd wedi cyfrannu mwy na’i siâr o ddiwygwyr, dyfeiswyr ac arloeswyr i gymdeithas. O Wasanaeth Iechyd Aneurin Bevan, i ddatblygiad Radar gan Edward George Bowen, ni ddylid tanbrisio cyfraniad Cymru i dechnoleg a gwareiddiad yn ei gyfanrwydd. A pheidiwch anghofio, mae Cymru hefyd wedi ein diddanu gyda mawrion chwaraeon, actorion fel Richard Burton a llu o dalent gerddorol.

Mae’r Bywgraffiadur Cymreig wedi cofnodi bywydau ein henwogion ers blynyddoedd, fel na fyddwn yn anghofio eu cyfraniad i Gymru a’r byd. Ers 2004, mae’r holl gofiannau wedi bod ar gael yn ddwyieithog ar wefan y Bywgraffiadur Cymreig, ac mae’n cael ei diweddaru’n rheolaidd gyda chofnodion newydd – dros 5000 erbyn hyn.

Portreadau o bobl yn y Bywgraffiadur  o Wikidata

Er mwyn gwneud y wefan mor agored a defnyddiol â phosib, dros y blynyddoedd diwethaf, mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi bod yn rhannu’r data sy’n gyrru wefan gyda Wikidata. Dyma chwaer llai adnabyddus y Wikipedia enwog, ac fe’i dyluniwyd er mwyn rhannu gwybodaeth yn agored fel data, yn hytrach na rhyddiaith. Fel efo Wikipedia gall unrhyw un olygu a gwella’r data yn Wikidata ac erbyn hyn mae gennym adnodd cyfoethog o ddata am ein 5000 o unigolion pwysig. Mae Wikidata yn caniatáu inni nodi lleoedd geni pawb ar fap, mae’n caniatáu inni gysylltu data am addysg pobl â data ar gyfer yr ysgolion a’r prifysgolion a fynychwyd, a gallwn weld pa sefydliadau eraill sydd â chofnodion perthnasol, fel portreadau neu archifau.

Lleoliad geni pawb yn y Bywgraffiadur. Archwilio      –      Map yndangos teithiau a gymerwyd gan genhadon Cymreig. Crëwyd efo Wikidata.

 

Mae ein tîm o wirfoddolwyr hefyd wedi bod yn brysur yn defnyddio’r Bywgraffiadur i greu erthyglau Wikipedia ar gyfer y bobl, fel bod gennymi bob pwrpas, ddau fersiwn o bob erthygl – un yn gofnod hanesyddol wedi’i adolygu a’i reoli’n ofalus gan arbenigwyr, a’r llall yn gofnod cymunedol a reolir gan bawb, erthygl sy’n esblygu’n gyson y gall unrhyw un gyfrannu ati a’i hailddefnyddio at unrhyw bwrpas.

Yn dilyn lansiad gwefan newydd y Bywgraffiadur llynedd, llwyddom i sicrhau cyllid i weithio gyda datblygwyr i ychwanegu nodwedd newydd a chyffrous. Gan ddefnyddio’r data cyfoethog o Wikidata, a miloedd o ddelweddau digidol o gasgliadau’r Llyfrgell, rydym yn datblygu llinell amser rhyngweithiol fydd yn caniatáu i ddefnyddwyr archwilio pob un o’r 5000 person yn y geiriadur yn gronolegol. Cliciwch ar berson yn y llinell amser a gallwch weld y cofnod Bywgraffiadur perthnasol a’r erthygl Wikipedia.

Fersiwn cynnar o’r llinell amser sy’n cael ei ddatblygu

Yn fwy na hynny, bydd y llinell amser yn caniatáu i ddefnyddwyr hidlo’r cofnodion yn seiliedig ar ble cawsant eu geni, lle cawsant eu haddysgu, eu galwedigaeth a mwy. A gellir defnyddio’r hidlwyr yma mewn cyfuniad, felly os hoffech chi weld yr holl bêl-droedwyr a anwyd yn Aberdâr yn unig, mae hynny’n iawn! Mae’r Llyfrgell hefyd wedi curadu llinell amser o ddigwyddiadau pwysig yn hanes Cymru y gellir ei gweld dros y linell amser i roi mwy o gyd-destun i fywydau’r bobl hyn.

Bydd y lefel hyn o ryngweithio ac addasu yn helpu i ddod â’r Bywgraffiadur Cymraeg yn fyw. Bydd yn haws nag erioed i chwilio a darganfod bywydau ein dinasyddion pwysicaf – y bobl a helpodd i lunio stori Cymru.

Dylai’r llinell amser fod yn fyw cyn diwedd y flwyddyn.

Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , ,

Prosiect WiciLlên

Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil - Postiwyd 10-09-2019

Rhannu data a gwybodaeth am lenyddiaeth Gymraeg gyda’r byd

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru mewn partneriaeth â Menter Iaith Môn am yr ail dro, wedi sicrhau grant gan Lywodraeth Cymru ar gyfer prosiect WiciLlên, er mwyn cyflwyno prosiect uchelgeisiol sy’n canolbwyntio ar rannu gwybodaeth yn agored am lenyddiaeth Cymru ar brosiectau Wikimedia.

Bydd y prosiect yn cynnwys dau brif linyn. Yn gyntaf, bydd y Llyfrgell Genedlaethol yn dechrau rhannu set data enfawr o’r holl lyfrau o ddiddordeb Cymreig a gyhoeddwyd erioed yng Nghymru. Mae’r set data hwn yn cynnwys gwybodaeth am bron i hanner miliwn o lyfrau.

Delwedd yn dangos data agored am lyfrau Cymreig a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru

Fel rhan o brosiect WiciLlên bydd y 50,000 cyntaf o’r cofnodion hynny’n cael eu cyfoethogi a’u rhannu fel data agored cysylltiedig ar Wikidata. Bydd modd chwilio’r data a’i ailddefnyddio mewn nifer o ieithoedd, gan gynnwys y Gymraeg, a’r gobaith yw y gellir defnyddio hwn i wella dyfyniadau ar Wicipedia a chreu cyfleoedd i ddatblygwyr ac ymchwilwyr sy’n dymuno ail defnyddio’r data.

Bydd ail linyn y prosiect yn canolbwyntio ar wella cynnwys ar y Wicipedia Cymraeg. Bydd y Llyfrgell Genedlaethol yn cyflwyno digwyddiad Hacathon a chyfres o olygathonau Wicipedia, tra bod Wicipediwr Preswyl Menter Iaith Môn yn cyflwyno digwyddiadau i blant ysgol o wahanol oedrannau.

Digwyddiadau i olygu Wicipedia a gynhaliwyd yn ddiweddar gan Menter Iaith Môn a Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Dywedodd Nia Wyn Thomas, sy’n arwain Menter Iaith Môn:  “Braint, fel pob tro, yw cael cydweithio gyda WiciMedia UK a’r Llyfrgell Genedlaethol i gyfoethogi cynnwys agored yn y Gymraeg a hynny drwy ddwylo medrus plant Ynys Môn. Dros gyfnod y cydweithio, rydym yn ymfalchio yn y gwaith sydd wedi ei gyflawni, ac effaith y gwaith ar ddatblygiad cymhwysedd digidol y plant drwy gyfrwng y Gymraeg, bod yn eu hiaith gyntaf, neu yn ail iaith. Gwych hefyd ydi dylanwad y gwaith ar ddatblygiad y Gymraeg mewn maes, lle nad ydy’r iaith yn cael ei gweld yn flaengar bob tro.”

Mae’r prosiect eisoes wedi cychwyn a bydd yn rhedeg tan fis Mawrth 2020.

Jason Evans

Wicipediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , ,

Wikimedia a’r sector diwylliant – Astudiaeth effaith newydd

Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil - Postiwyd 16-05-2019

Ym mis Rhagfyr 2017 dechreuodd Wicimediwr Cenedlaethol y Llyfrgell weithio ar brosiect a ariennir gan Lywodraeth Cymru i wella ansawdd gwybodaeth am bobl sy’n gysylltiedig â Chymru ar y Wicipedia Cymraeg.

Cynlluniwyd y prosiect gan ddefnyddio’r ‘Impact Playbook’ newydd gan Europeana gyda’r nod o archwilio a dogfennu’r newidiadau (neu impacts), i wahanol grwpiau rhandaliad o gyflwyno ystod o weithgareddau Wikimedia yn seiliedig ar gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Mae adroddiad effaith llawn ar gyfer y prosiect bellach wedi’i gyhoeddi.

Mae’r Playbook yn gweithio trwy greu llwybrau newid sydd wedi’u diffinio’n glir yn ystod y broses gynllunio gyda chanlyniadau mesuradwy, gan sicrhau y gellir asesu a mesur ystod eang o ganlyniadau ac effeithiau dymunol ar ddiwedd y prosiect.

Dyma’r tro cyntaf i brosiect sy’n canolbwyntio ar weithgareddau Wikipedia gael ei asesu fel hyn, felly roedd hwn yn gyfle gwych i archwilio a dogfennu effaith gweithio gyda Wikimedia yn y sector diwylliant.

Canolbwyntiodd y prosiect ar ryddhau 4,862 o bortreadau o Gymru i Comin Wikimedia gyda phwyslais ar wella mynediad at gynnwys Cymraeg a darparu cyfleoedd i’r cyhoedd ymgysylltu trwy gyfrwng y Gymraeg.

Crëwyd Wikidata dwyieithog ar gyfer pob portread. Defnyddiwyd y data hwn i helpu i greu bron i 1,500 o erthyglau newydd ar y Wicipedia Cymraeg, gan ddefnyddio 25% o’r delweddau. Cynhyrchodd y delweddau 1.6 miliwn hit mewn 55 o ieithoedd o fewn mis, gan gynyddu mynediad at wybodaeth am bobl Cymru yn fawr.

 

 

Trwy weithio gyda Menter Iaith Môn, cynhaliwyd cyfres o ddigwyddiadau mewn ysgolion gan amlygu sut y gall dysgu gyda Wikipedia gyfrannu’n gadarnhaol at dargedau ysgolion ar gyfer yr iaith Gymraeg a’r Fframwaith Cymhwysedd Digidol.

Dangosodd digwyddiad Hacathon y gwerth o ddata agored i’r diwydiannau creadigol yng Nghymru a chofnodwyd nifer o achosion defnydd.

Mae’r prosiect yn dangos sut y gall gweithio gyda Wikimedia helpu sefydliadau treftadaeth ddiwylliannol i adeiladu a chefnogi cymunedau newydd a chyflawni canlyniadau sy’n cyd-fynd â’u gwerthoedd craidd wrth gynyddu mynediad i’w casgliadau digidol a’u defnydd ohonynt.

Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , ,

Difa Twbercwlosis yng Nghymru: 1912 – 1948

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil - Postiwyd 24-03-2019

Ar 24 Mawrth eleni cynhelir diwrnod rhyngwladol Twbercwlosis. Dydd i godi ymwybyddiaeth am effaith dinistriol yr aflwydd ar iechyd, cymdeithas ac economi. Dyma hanes sefydlu ymgyrch i ddifa’r darfodedigaeth yng Nghymru sef Cymdeithas Goffa Genedlaethol Gymreig Brenin Edward VII (King Edward VII Welsh National Memorial Association) WNMA.

 

 

Roedd Twbercwlosis (TB) yn broblem mawr yng Nghymru yn 1900. Yn 1910 roedd saith o’r pymtheg sir a effeithiwyd waethaf trwy Gymru a Lloegr yng Nghymru ac roedd y pum sir gyda chyfraddau marwolaeth uchaf yng Nghymru. Roedd wir angen cynllun i ddelio gyda’r afiechyd a chyda gweledigaeth un dyn David Davies, AS (1880-1944) daeth y WNMA i fodolaeth.

 

Yn Amwythig ar 30 Medi 1910 bu cyfarfod i benderfynu sut i goffau Brenin Edward VII a chytunwyd i gychwyn ymgyrch i ddileu TB yng Nghymru a Sir Fynwy. Casglwyd £300,000 gan y cyhoedd – rhoddwyd hanner y swm gan David Davies.  Cyfeiriodd y Brenin Edward VII at yr angen i atal TB rai blynyddoedd ynghynt: ‘If preventable, why not prevented?’ Davies oedd llywydd cyntaf y WNMA â ymgorfforwyd ar 17 Mai 1912.  Roedd pedwar prif nod gan yr Ymgyrch:

 

  • Ariannu fferyllfeydd ledled Cymru
  • Cynnal sefydliadau preswyl gan gynnwys sanatoria yn Ysbyty Sully, Caerdydd a Chraig-y-Nos yn Sir Frycheiniog
  • Creu adran addysgiadol i gynhyrchu deunydd addysgol a chynnal darlithoedd gwrth-dwbercwlosis
  • Ariannu adran ymchwil yn Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru, gan gynnwys Cadeirydd Twbercwlosis David Davies.

 

Sefydlwyd swyddfa yn y Drenewydd a ffurfiwyd pwyllgor ymgynghorol o 6 arbenigwr meddygol i weithio ym meysydd addysg, darganfod y clefyd, triniaeth, gofal wedi’r driniaeth, ac ymchwil. Darparodd David Lloyd George, oedd yn Ganghellor y Drysorlys ar y pryd, gyllid ar gyfer sanatoria er lles y boblogaeth gyfan trwy Ddeddf Yswiriant Gwladol 1911.  Erbyn dyfodiad y Ddeddf Iechyd (Twberculosis) yn 1921 trosglwyddodd pob awdurdod lleol Cymru eu cyllid i’r WNMA. Bellach, roedd un corff cenedlaethol gyda chyfrifoldeb llwyr dros drin a rheoli twbercwlosis yng Nghymru.

 

Roedd yr ymgyrch addysgiadol yn hyfforddi unigolion sut i osgoi dal TB.  Rhwng Hydref 1911 a Mawrth 1913, caed 80 arddangosfa teithiol, prynwyd carafán i deithio i addysgu 11,500 o blant ysgolion gwledig Cymru a chaed darlithoedd ar ‘Gyfreithiau Iechyd ac Atal Twbercwlosis’. Trafodwyd cwsg, awyr iach yn y nos, golau yn y cartref, bwyd iachus, glanweithdra dannedd, dillad, corff a gwallt, a pherthynas llefrith a phoer gyda lledaeniad TB.

 

 

Adeiladodd yr Ymgyrch 2 Iechydfa newydd a phrynwyd ysbytai a phlasdai (megis Craig-y Nos, Abertawe). Dros yr ugain mlynedd nesaf crëwyd rhwydwaith o fferyllfeydd ac ysbytai:

 

  • 5 Sanitoria (Porthaethwy, Dinbych, Talgarth, Llanybydder a Llandrindod)
  • 12 Ysbyty (cyfanswm 1,600 o welyau)
  • 14 Fferyllfa
  • 85 Gorsafoedd Ymweld
  • 22 Gorsaf Pelydr-x.

 

Erbyn dechrau’r 1930au gwelwyd 11,000 o achosion newydd y flwyddyn. Bu nyrsys ac ymwelwyr iechyd yn ymweld â 40,000 o gartrefi’n flynyddol. Roedd Cymdeithas Goffa Genedlaethol y Brenin Edward VII wedi datblygu i fod yn un o’r cynlluniau mwyaf cynhwysfawr erioed i ddelio â thwbercwlosis. Gwelwyd ffrwyth yr ymgyrch yn gynnar gyda gostyngiadau cyson yn y cyfraddau marwolaeth o’r diciâu. Dywed yr awdur Glynne R. Jones:

 

‘There are few families in Wales without reason for gratitude to the WNMA, which had grown to be the foremost anti-tuberculosis organisation in the British Empire, if not the world – a fitting memorial to a king, which has ensured the WNMA a place of honour in Welsh History.’

 

Mae gan LlGC gasgliad cyflawn o adroddiadau blynyddol a chofnodion y WNMA sy’n rhan bwysig o’r Casgliad Meddygol. Bydd prosiect ‘Meddygaeth ac Iechyd yng Nghymru cyn y GIG’ yn digido casgliad y WNMA a’i arddangos ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn.

 

Am wybodaeth bellach, cysylltwch â Branwen Rhys.

branwen.rhys(at)llgc.org.uk
01970 632996

Twitter   @PrintaMwyLLGC    #HanesMeddygCym  @NLWPrintandMore    #MedHistWales

 

 

Llawysgrifau Peniarth: cynhaeaf cymysg

Casgliadau / Collections / Digido / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil - Postiwyd 15-10-2018

Yn ôl ym mis Mawrth, cyhoeddwyd y grŵp cyntaf o Lawysgrifau Peniarth a ddigidwyd fel rhan o gynllun uchelgeisiol i gyflwyno holl gynnwys y casgliad ar-lein.

Yr wythnos hon, gyda’r Llyfrgell yn dathlu eitemau a chasgliadau sydd wedi eu cynnwys ar Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol, dan adain UNESCO, mae’n bleser cyhoeddi fod delweddau 25 llawysgrif arall o Gasgliad Peniarth newydd ymddangos ar ein gwefan. Dyma nhw, wedi eu dosbarthu fesul cyfnod:

O’r bedwaredd ganrif ar ddeg, fe groesawn lawysgrif Gymraeg 190, sy’n cynnwys testunau crefyddol megis Lucidar ac Ymborth yr Enaid, ynghyd â dwy lawysgrif gyfreithiol Seisnig, 328 a 329, yr ola’n cynnwys testun y Magna Carta.

O ddechrau’r bymthegfed ganrif, croesewir testunau crefyddol Lladin a Saesneg 334. O ganol y ganrif honno, wele, lawysgrif Ladin o Rydychen 336, sy’n cynnwys gwaith Petrarch, ynghyd â thestun pwysig  Gwassanaeth Meir yn 191. Mae’r cnwd yn fwy toreithiog yn ail hanner y ganrif, gyda llawysgrif 175 o Gyfraith Hywel  yn ymddangos am y tro cyntaf, ynghyd â chalendr yn llaw Gutun Owain (186), a cherddi yn llaw Huw Cae Llwyd (189).

Yn ofer y chwiliais am gynnyrch dechrau’r unfed ganrif ar bymtheg, ond fe gynrychiolir ail hanner y ganrif honno’n helaeth gan lawysgrifau Roger Morris, Coed-y-talwrn (169), Thomas Evans, Hendreforfudd (187), Thomas Wiliems y geiriadurwr (188), Simwnt Fychan (189), a thestun arall o Gwassanaeth Meir (192). Nac anghofier hefyd yr achau a geir yn 193, a’r testunau meddygol yn 184, 206 a 207.

Ni fyddai Robert Vaughan yn esgeuluso casglu llawysgrifau ei oes ei hunan, wrth reswm, ac o’r ail ganrif ar bymtheg, cyhoeddir  casgliad cywyddau ac englynion 184, gramadegau a geirfâu yn llaw John Jones, Gellilyfdy (295, 296, 302, 304 a 305), a llawysgrifau yn llaw Robert Vaughan ei hunan (180 a 185).

Ac yna, ar ei phen ei hun megis, un llawysgrif yn unig o’r ddeunawfed ganrif, sef  pregethau Cymraeg 324, efallai o sir Drefaldwyn.

Am restr gyflawn o holl lawysgrifau Peniarth sydd ar gael yn ddigidol, gweler y dudalen Casgliad Peniarth a neilltuir i’r casgliad ar ein gwefan. Ac mae’n braf gallu dweud fod y gwaith o ddigido’n parhau, diolch i’n digidwyr dyfal!

Maredudd ap Huw
Curadur Llawysgrifau

Papurau Newydd Cymru Arlein – Ysgrifennu ‘Notorious’

Casgliadau / Digido / Heb ei gategoreiddio / Ymchwil - Postiwyd 26-06-2018

Dyma gofnod gwadd gan Anthony Rhys.

Mae croeso i chi gynnig cofnodion i’w hystyried yn y Gymraeg neu’r Saesneg. Mae’n rhaid i bob cofnod ymwneud â gwaith neu gasgliadau’r Llyfrgell, yr iaith Gymraeg neu Gymru. Rydym yn cadw pob hawl golygu dros unrhyw gofnodion a gyhoeddir. Danfonwch eich cofnodion trwy’r Gwasanaeth Ymholiadau os gwelwch yn dda.

Dwy flynedd yn ôl dechreuais y gwaith ymchwil ar gyfer ysgrifennu hanes dwy stryd yng Nghaerdydd, sef Stryd Charlotte a Lôn Whitmore, ardal enwog am ei phuteindai, ei thafarndai, a’i thai llety. Prosiect celf oedd y gwaith ar y dechrau, ond datblygodd yn gyflym i fod yn llyfr llawn o’r enw ‘Notorious’ sy’n dilyn bywydau tri deg o bobl ar y ddwy stryd hyn dros gyfnod o dri deg mlynedd.

Ni fyddai’r llyfr wedi bodoli oni bai fy mod wedi gallu defnyddio Papurau Newydd Cymru Ar-lein i chwilio am gynifer o enwau a lleoedd dros gyfnod mor eang. Rwy’n amcangyfrif bod 60% o’r ffynonellau a ddefnyddiais ar gyfer y llyfr wedi dod o’r wefan hon.

Ni fyddai wedi bod yn bosibl i mi adrodd storïau bywydau’r bobl yn y llyfr heb ddefnyddio Papurau Newydd Cymru Ar-lein. Byddai chwilio â llaw drwy gofnodion ar ficroffish wedi cymryd chwe mis o weithio 9 tan 5 yn ddyddiol. Amhosibl fyddai i rywun sydd hefyd yn gweithio’n feunyddiol ymroi cymaint o’i hamser. Allweddol hefyd oedd y gallu i ddychwelyd at y ffynonellau dro ar ôl tro i ymchwilio enwau a thrywyddion newydd fel y byddent yn dod i’r golwg. Heb fynediad parhaus i wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein ni fyddwn wedi medru adrodd hanesion y bobl hyn.

Anthony Rhys

Blog Anthony Rhys: Two Notorious Cardiff Streets: Charlotte Street and Whitmore Lane 1841-1870

Carto-Cymru Symposiwm Mapiau Cymru 2018: Crynodeb o “Siartio’r Moroedd …” 18fed Mai

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Ymchwil - Postiwyd 23-05-2018

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi dynodi 2018 yn ‘Flwyddyn y Môr’ ac felly roedd yn  briodol fod siartiau morol a materion morwrol eraill yn cael eu cynnwys fel pynciau’r dydd yn Symposiwm Carto-Cymru a gynhaliwyd yn y Llyfrgell Genedlaethol ar 18 Mai.

Thema’r symposiwm eleni oedd ‘Siartio moroedd ac arfordiroedd y Byd – sut mae mapiau’n darlunio’r môr a’r arfordir, a sut y defnyddir mapio o’r fath i ehangu’n dealltwriaeth o’r amgylcheddau hyn’.

 

Roedd y cyflwyniadau’n cynnwys:

 

From the Air, on Land and Sea: 21st century mapping of the seas and coast of Wales and Ireland – The CHERISH Project

James Barry, Geowyddonydd Morol, Arolwg Daearegol o Iwerddon, Rob Shaw, Uwch Geo-Arolygydd, Rhaglen Darganfod, Canolfan Archaeoleg ac Arloesi Iwerddon  a Daniel Hunt, Ymchwilydd – Prosiect CHERISH, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

 

Dewiswyd safleoedd treftadaeth ar y tir a’r arfordir y disgwylir iddynt gael eu heffeithio gan newid hinsawdd, a chynhelir arolwg ohonynt a’u mapio o fewn nifer o ardaloedd astudiaeth ar draws y ddwy wlad. Archwiliwyd y gwaith a wnaed yn ystod blwyddyn gyntaf y prosiect ac edrychwyd ymlaen at y pedair blynedd nesaf.

 

Bureaucracy, Cartography and the Hydrographic Office of the British Admiralty: Marine Charts and Charting in the Nineteenth Century

Dr Megan Barford, Curadur Cartograffeg, Amgueddfeydd Brenhinol Greenwich

 

Cynhyrchu a defnyddio siartiau’r Llynges yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

 

The collections, history and work of the Hydrographic Office

Dr Adrian Webb, Pennaeth yr Archif, Swyddfa Hydrograffeg y Deyrnas Unedig

 

Sut daeth y casgliad enfawr hwn i fod, sut y cafodd ei ddatblygu a pham ei fod wedi symud o’i leoliad di-nod yn y Llynges i archifdy pwrpasol yn Taunton.

 

 

Ffuglen a ffaith: mapio glannau ac aberoedd Cymru

Dr Hywel Griffiths, Uwch-ddarlithydd mewn Daearyddiaeth Ffisegol a Cyfarwyddwr Astudiaethau Israddedig, Adran Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear, Prifysgol Aberystwyth

 

Trosolwg o’r mapio a wnaed o nodweddion geomorffolegol glannau Cymru a sut y mae glannau a moroedd Cymru wedi cael eu mapio ym marddoniaeth a rhyddiaith beirdd a nofelwyr Bae Ceredigion yn benodol.

 

Cist siartiau Cymreig: Casgliad siartiau morol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Gwilym Tawy, Curadur Mapiau, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

Arolwg o gasgliad y Llyfrgell yn canolbwyntio ar siartiau hanesyddol o ddyfroedd Cymru, tra hefyd yn ystyried siartiau o Brydain, Ewrop a thu hwnt, siartiau llyngesol, siartiau arbenigol,  cynlluniau datblygu porthladdoedd a’r anarferol. Hefyd talwyd teyrnged i Olwen Caradoc Evans, awdurdod ar fapiau a siartiau hynafiaethol Cymru.

 

Charting the Welsh Seas

Deanna Groom, Uwch Ymchwilydd (Arforol), Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

 

Ymchwil y mae’r Comisiwn Brenhinol yn ei wneud i gofnodi archaeoleg yn yr ardaloedd arfordirol ac o dan y môr yng Nghymru a chyflwynwyd straeon safleoedd archeolegol lle mae siartiau hanesyddol wedi bod yn hollbwysig i sefydlu enwau llongddrylliadau a’r dyddiadau.  Edrychwyd hefyd ar y Prosiect Llongau Tanfor ar hyd Arfordir Cymru.

 

 

Eto symposiwm diddorol, llawn gwybodaeth a llwyddiannus arall yng nghyfres Carto-Cymru!
Diolch yn fawr i bawb a fynychodd a chyfrannodd, yn enwedig y siaradwyr a diolch arbennig, fel arfer, i’r prif drefnydd Huw Thomas a’r Pwyllgor Llywio dan gadeiryddiaeth Sally am eich gwaith caled a llywio cymwys dros y misoedd blaenorol ac ar y dydd.

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Edrych nôl ar Refferendwm ’97 drwy ddefnyddio adnoddau electronig y Llyfrgell

Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil - Postiwyd 22-09-2017

Yr wythnos hon, mae ugain mlynedd ers refferendwm Cymru, a arweiniodd at ddatganoli a chreu Cynulliad Cenedlaethol i Gymru. Penderfynais ymchwilio yn nhanysgrifiadau ar-lein amrywiol y Llyfrgell am yr achlysur hanesyddol hwn (*Er mwyn cael mynediad i’r adnoddau hyn o’r tu allan i adeilad y Llyfrgell bydd rhaid defnyddio eich tocyn darllen. Os nad oes gennych docyn darllen gallwch gofrestru ar-lein yn hawdd iawn yma).

.
Er bod cefnogaeth i ddatganoli yn isel pan gynhaliwyd y refferendwm gyntaf yn 1979, dros y degawd a hanner nesaf arweiniodd y tirwedd gwleidyddol ac economaidd at alwadau am ail refferendwm. O ganlyniad, addawodd y blaid Lafur ail refferendwm yn eu maniffesto yn 1992, ac ar ôl eu buddugoliaeth yn etholiad cyffredinol 1997, dechreuodd y gwaith paratoi.

.

Drwy’r Ddeddf Refferenda (Yr Alban a Chymru) gofynnwyd i bleidleiswyr os oeddent o blaid datganoli ar gyfer yr Alban a Chymru. Dadansoddodd lawer o sylwebwyr beth fyddai datganoli yn ei olygu i ddyfodol y Deyrnas Unedig, fel y gwelir yn yr erthygl hon o The World Today:

 

Cynhaliwyd y refferendwm ar y 18fed o Fedi 1997, ac yn wahanol i’r refferendwm yn 1979, roedd y canlyniad yn hynod o agos. Mewn gwirionedd, gan fod y pleidleisiau mor agos, roedd y canlyniad yn dibynnu ar y cyhoeddiad o Sir Gaerfyrddin. Wrth i’r canlyniad gyrraedd, bu dathliadau gwyllt ymysg yr ymgyrch ‘Ie’ wrth i ddatganoli gael ei sicrhau o 6,721 o bleidleisiau.

.

Gellir darllen enghreifftiau o adroddiadau’r Guardian am y dyddiau ar ôl refferenda Cymru yma ac yma.

 

O ganlyniad i’r fuddugoliaeth gul hon, pasiwyd Deddf Llywodraeth Cymru 1998 gan y llywodraeth Lafur i greu Cynulliad Cenedlaethol i Gymru:

 

Roedd pryder bod y nifer isel o bleidleisiwr yn golygu bod y cyhoedd yn teimlo’n ddifater tuag at y syniad o gynulliad cenedlaethol, ond yn ôl yr astudiaeth hon gan Roger Scully, Richard Wyn Jones a Dafydd Trystan, nid oedd hyn yn wir:

 

Fodd bynnag, er bod y canlyniad mor agos, roedd Richard Wyn Jones a Bethan Lewis yn awyddus i nodi bod y canlyniad yn gamp sylweddol i’r rheiny yn yr ymgyrch ‘Ie’:

 

Yn dilyn newid mor fawr i dirwedd gwleidyddol y wlad, ac yn dilyn refferendwm pellach yn 2006 a 2011, mae’n naturiol bod sylwebwyr ac ysgolheigion wedi ceisio trafod a gwerthuso effaith datganoli ar wahanol agweddau o fywyd Cymru:

 

Evaluating Devolution in Wales by Adrian Kay

Serving the Nation: Devolution and the Civil Service in Wales by Alistair Cole

New Labour, Education and Wales: the devolution decade by David Reynolds

Devolution and the shifting political economic geographies of the United Kingdom

 

Paul Jackson

Llyfrgellydd Adnau Cyfreithiol, Electronig a Derbyn

 

 

 

 

Wici-Iechyd

Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil - Postiwyd 15-09-2017

Gwella mynediad ar-lein at wybodaeth ar iechyd yn yr iaith Gymraeg

Bydd y Wicimediwr Cenedlaethol, a benodwyd yn ddiweddar gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru, yn dechrau yn ei rôl newydd trwy fynd i’r afael â phwnc pwysig sy’n wynebu siaradwyr Cymraeg – rhoi mynediad am ddim at wybodaeth, o ansawdd uchel, ar faterion sy’n ymwneud ag iechyd a lles yn y Gymraeg.

Wicipedia yw’r wefan Gymraeg fwyaf yn y byd gyda thros 90,000 o erthyglau. Datgelodd archwiliad diweddar o’r cynnwys mai dim ond nifer fechan o erthyglau a geir ar iechyd ar Wicipedia. Er hyn, mae hynny o erthyglau sy’n bodoli, ar gyfartaledd, yn fwy poblogaidd nag erthyglau ar unrhyw bwnc arall. Mae hyn yn awgrymu bod siaradwyr Cymraeg yn dymuno darllen gwybodaeth am eu hiechyd ar Wicipedia drwy gyfrwng y Gymraeg.

  • Mae gan Wicipedia 1,500 o erthyglau ar iechyd yn y Gymraeg o’i gymharu â 84,000 yn Saesneg.
  • Ceir 2.09% o erthyglau Cymraeg ar iechyd  ar Wicipedia o gymharu â 6.67% yn Saesneg.
  • Mae ymweliadau ag erthyglau Cymraeg sy’n ymwneud ag Iechyd yn cyfrif am 12% o’r holl ymweliadau tudalennau, mwy nag unrhyw bwnc arall.

Credir mai Wikipedia yw’r adnodd ar iechyd a ddefnyddir fwyaf yn y byd  (yn seiliedig ar 4.8 biliwn o dudalennau yn 2013) ac felly mae’n hanfodol ei fod yn cynnwys gwybodaeth ddibynadwy a chynhwysfawr ar bob agwedd o iechyd- o feddyginiaethau a gweithdrefnau llawfeddygol, i ffitrwydd , lles, a gwybodaeth hanesyddol.

Amcangyfrifir bod afiechydon yn costio biliynau i Gymru bob blwyddyn, a byddai sicrhau mynediad hawdd ac am ddim at wybodaeth am iechyd drwy gyfrwng y Gymraeg (ar Wicipedia) yn helpu i drosglwyddo’r wybodaeth sydd ei angen ar y cyhoedd mewn ffurf y maent yn gyfarwydd ag o.

Bydd y prosiect, a ariennir gan Lywodraeth Cymru, yn gweld y Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cynnal cyfres o ddigwyddiadau cyhoeddus ledled Cymru, i addysgu ac annog gweithwyr iechyd proffesiynol, myfyrwyr meddygol a’r cyhoedd yn gyffredinol i wella cynnwys iechyd ar Wicipedia.

Bydd y Wicimediwr Cenedlaethol hefyd yn ceisio llunio partneriaethau gydag elusennau a sefydliadau sydd eisoes yn cynhyrchu cynnwys ar iechyd yn y Gymraeg. Trwy gydweithio â hwy, anelir i ddarparu mynediad at y cynnwys hwn drwy Wicipedia, gan osod dolenni yn y testun i dywys y defnyddwyr yn ôl at wasanaethau ar lein y cyfranogwyr.

Y gobaith yw y bydd y prosiect 9 mis yn arwain at greu 3000 o erthyglau newydd yn ymwneud ag iechyd drwy gyfrwng y Gymraeg ar Wicipedia.

Mae’r prosiect hwn yn cyd-fynd â nodau’r Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol

(Cymru) 2015, sef helpu i ddatblygu Cymru iachach a Chymru â diwylliant bywiog lle mae’r Gymraeg yn ffynnu. Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn un o bartneriaid allweddol y Llywodraeth wrth gyflwyno’r ddeddf hon.

Bydd y prosiect hefyd yn helpu’r Llyfrgell i ymgysylltu â chymunedau newydd a datblygu partneriaethau newydd yn y sectorau addysg ac iechyd er mwyn hyrwyddo a datblygu’r defnydd o’r Gymraeg fel iaith ddigidol.

Tagiau: , , , , ,

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog