Blog - Stori Cymru

Y Plygain yng Nghymru

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 20-12-2019

Unwaith mae’r hydref drosodd a phawb yn dechrau cwyno ei bod hi’n oer, dyna’r amser i fynd am drip i sir Drefaldwyn. Pam? Wel, i ganu’r hen garolau plygain – nid mewn cyngerdd nac eisteddfod, ond fel rhan o wasanaeth naturiol y gymdeithas mewn eglwys a chapel, drwy’r Adfent ac ymlaen tan Ŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror.

Mae’n debyg mai o’r Lladin pullicantio ‘caniad y ceiliog’ y daw’r gair plygain. Cynhelid y gwasanaeth yn wreiddiol am 3 a.m., cyn ei symud i 4, yna 5, yna 6 o’r gloch ar fore’r Nadolig. Un o wasanaethau’r Eglwys Gatholig oedd y plygain tan y Diwygiad Protestannaidd pan fabwysiadwyd ef gan yr Anglicaniaid, ac yna’n ddiweddarach gan yr Anghydffurfwyr. Erbyn heddiw, gyda’r nos y cynhelir y gwasanaeth, gan mwyaf.

Mae’r gwasanaeth yn agor gyda’r Hwyrol Weddi (mewn eglwys) neu wasanaeth byr (mewn capel). Yna daw’r datganiad ‘Mae’r plygain yn awr yn agored’, sef yn agored i unrhyw un gyflwyno carol blygain. Plant sy’n agor, wedyn pobol ifanc, wedyn parti’r eglwys neu’r ardal, ac yna’r bobl sydd wedi teithio yno o bell; os oes mwy nag un parti lleol bydd un o’r rheini yn cloi. Does byth raglen. Mae’r carolwyr, yn unigolion a phartïon, yn gwneud eu ffordd drwy’r gynulleidfa niferus i lawr i’r gangell neu’r sêt fawr, taro nodyn â seinfforch, a chanu’n ddi-lol. Y carolwyr sy’n penderfynu trefn y noson er mwyn osgoi cael dau unawdydd yn dilyn ei gilydd, neu ddwy ddeuawd, i gael amrywiaeth yn nhrefn yr eitemau.

Mae pawb yn canu’n anffurfiol, heb arweinydd. Rhaid cofio ym mha drefn y canodd pawb er mwyn dilyn yr un drefn yn ail hanner y noson (sef yn yr ail gylch), a chofio pa garolau a ganwyd, i osgoi ailganu. Ar y diwedd mae’r dynion sydd eisoes wedi cyflwyno carol yn cael eu galw ymlaen i gydganu ‘Carol y Swper’. Ar eu gorau, maen nhw’n wefreiddiol.

Mae plygain gyntaf y tymor yn hudolus, wrth i’r cantorion ailgyfarfod ar ôl prysurdeb y flwyddyn. Mae cyfeillgarwch dwfn ymhlith y carolwyr ac mae’r swper ar ôl y gwasanaeth yn elfen bwysig ar y noson.

Rhaid diolch i drigolion sir Drefaldwyn a’r rhannau hynny o Wynedd sy’n ffinio â sir Drefaldwyn – Mallwyd, a Llanymawddwy yn enwedig – am gynnal y traddodiad yn ddi-feth dros y canrifoedd. Dyma gadarnle’r plygain hyd heddiw. Er hynny, cenid yr hen garolau ledled Cymru ar un cyfnod, ac mae’r traddodiad yn agor unwaith eto i gynnwys rhannau helaeth o’r wlad.

Yn draddodiadol roedd y partïon yn aelodau o’r un teulu, er enghraifft Parti Bronheulog, ac yn ymarfer gartref ar yr aelwyd. Mae gan y carolwyr lyfr o garolau teuluol, a dim ond y teulu sy’n cael eu canu.

Parti Bronheulog yn canu’r garol Plygain ‘Ar Gyfer Heddiw’r Bore’

Gan fod cymaint heddiw yn symud o’u cynefin i fyw, mae nifer o’r partïon cyfoes yn bartïon newydd a’r rheini’n seiliedig ar gyfeillgarwch yn hytrach na llinach a gwaed.

Mae’n bosib mai cwndidwyr Morgannwg yn yr unfed ganrif ar bymtheg a ddechreuodd ganu carolau yn y gwasanaethau plygain. Lledodd yr arfer drwy Gymru gan ddod â phregeth ar gân i’r plwyfolion a honno’n ymdrin ag athrawiaeth yr Iawn ac â threfn yr Iachawdwriaeth yng Nghrist, yn ogystal â sôn am ei enedigaeth, ei farwolaeth, a’i atgyfodiad. Mae’r hen garolau yn aml yn ymestyn dros ugain a rhagor o benillion, ac yn drwm o ddiwinyddiaeth achubol. Ond erbyn yr ugeinfed ganrif a fflam y Diwygiad Mawr wedi tawelu, nid yw cynnwys y carolau yn gyson gryf yn yr un ffordd.

Cenid llawer o’r carolau ar alawon poblogaidd y dydd, a’r mesurau Cymreig hynny’n cynnwys ‘Ffarwel Ned Puw’, ‘Clychau Rhiwabon’ a ‘Difyrrwch Gwŷr Caernarfon’. Nid dim ond mesurau Cymreig oedd yn boblogaidd, ond mesurau o Loegr hefyd, a’r rheini’n cynnwys ‘Charity Mistress’, ‘Let Mary Live Long’ ac ambell alaw faled. Un arall y mae llawer iawn o ganu arni yn y plygeiniau yw’r alaw ‘Annie Lisle’, alaw faled o America a ysgrifennwyd yn 1857 gan H. S. Thompson, Boston, Massachusetts.

Geiriau cryf, alawon hyfryd, cwmni ffrindiau, a swper blasus. Beth mwy sydd ei angen ar neb ar noson oer o aeaf?

Dr Rhiannon Ifans

Salem a hynny oll…

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 06-12-2019

Pan ysgrifennais gyntaf am ddarlun Sidney Curnow Vosper, Salem yng nghylchgrawn Planet yn 1988, gallwn gymryd yn ganiataol y byddai mwyafrif fy narllenwyr yn gwybod rhywbeth am stori’r llun, neu o leiaf yn gyfarwydd â’i edrychiad. Roedd y print lliw mawr yn dal i hongian ar y wal yng nghartrefi nifer o neiniau a theidiau. Dyna pam y teimlais yn hyderus yn defnyddio’r term ‘Eicon Cenedlaethol’ i’w ddisgrifio. Ond, tua pum mlynedd yn ôl, cefais sioc tra’n dysgu hanes celf i fyfyrwyr israddedig, blwyddyn gyntaf, ym Mhrifysgol Abertawe. Doedd neb yn y dosbarth yn adnabod y llun, a neb wedi clywed amdano. Roedd yr ‘eicon cenedlaethol’ wedi diflannu o ymwybyddiaeth y genhedlaeth newydd.

Nid y ffaith ei fod wedi mynd yn angof oedd y syndod fel y cyfryw, ond pa mor gyflym y digwyddodd hynny. Wedi’r cyfan mae presenoldeb byw y llun mewn diwylliant wedi ei ategu ym mhob cenhedlaeth, o’i greadigaeth yn 1909, i 1997 pan ailddyfeisiodd Golwg y darlun ar gyfer clawr y cylchgrawn yn ystod yr ymgyrch refferendwm datganoli y flwyddyn honno. Mi addasodd y cylchgrawn y ddelwedd i ddangos Sian Owen yn gadael y capel gan groesi ei bysedd – ar ei ffordd i bleidleisio ‘Ie’ yn y festri, y tybiwn.

Wedi ei greu’n ddarlun pictiwrésg o grefydd ymysg y Cymry, yn wreiddiol, roedd Salem yn cyflwyno neges gysurol o genedl ddof at bwrpas ei werthu yn y Farchnad gelf Seisnig. Petai popeth wedi mynd fel y bwriadwyd, mae’n annhebygol y byddai mwy na llond llaw o Gymry wedi ei weld. Serch hynny, mi brynodd William Hesketh Lever, AS, y darlun a’i ddefnyddio’n ddiniwed fel poster i hyrwyddo gwerthiant ‘Sunlight Soap’, a gynhyrchwyd gan ei gwmni. Gosododd hyn y darlun yn y sffêr cyhoeddus, gan arwain at drawsnewidiad ei ystyr maes o law. Er fod camau cychwynnol y trawsnewidiad yn parhau yn annelwig, erbyn yr 1920au roedd y darlun wedi magu stori newydd ymysg cynulleidfa wahanol. Arweiniodd ‘darganfod’ y diafol yn siôl bersli Sian Owen at ailddyfeisio Salem fel dameg pechod balchder. Wedi dweud hynny, ni thybiaf y byddai mwy na’r Cristnogion mwyaf piwritanaidd wedi cymryd egwyddor y stori ormod o ddifrif – does bosib mai natur hudol ymddangosiad y wyneb yn y siôl oedd yn apelio fwyaf. Roedd gan y stori fwy yn gyffredin â’r Mabinogi nag Anghydffurfiaeth, ac eithrio ei hyrwyddo yng ngherdd ddefosiynol T. Rowland Hughes, a ysgrifennwyd yn nyddiau tywyll yr Ail Ryfel Byd. Fe’i ailwampiwyd eto mewn naws fyfyriol, gyda dos go dda o hiraeth, ar gyfer clawr LP Endaf Emlyn yn 1974. Gan symud i fan uchaf y farchnad, fe ddiweddarodd yr arlunydd Hywel Harris y darlun i mewn i waith olew mewn arddull ciwbyddol-cwilt clytwaith.

Newidiodd methiant refferendwm datganoli 1979 y naws, ond fe ailddyfeisiwyd Salem eto yn y cyfnod o weithgarwch gwleidyddol a ddilynodd. ‘Deffrwch y bastards. Mae Cymru’n marw’ oedd y neges o gwmpas y ddelwedd ar y pamffled a gynhyrchwyd yn 1989 gan Cymdeithas Cyfamod y Cymry Rhydd. Y cyd-destun y tro hwn oedd yr ymateb i’r mudo mewnol a’r ymgyrch llosgi tai haf. Wedi hynny, defnyddiwyd Salem gan amgylcheddwyr yn erbyn cwmni cemegol aml-genedlaethol, Montsanto, Wrexham, drwy wyrdroi wyneb Sian Owen a wyneb y diafol ar ffurf arbennig o erchyll.

Ond mae’n bosib iawn mai dyna ddiwedd y daith ar gyfer Salem fel grym weithredol yn ein diwylliant ni. Os yw myfyrwyr Abertawe yn fesur, efallai bod y dirywiad mewn Cristnogaeth Anghydffurfiol a ddarluniwyd yn y llun, a dieithrwch bywyd cymdeithasol a oedd yn cylchdroi o gwmpas y capel, wedi tanseilio, o’r diwedd, botensial y darlun ar gyfer ei ailddefnyddio. Yn sicr mae’r ffaith bod y Llyfrgell Genedlaethol wedi prynu copi o’r gwaith wedi atgyfodi diddordeb yn ei hanes. Peintiwyd yr ail fersiwn yma ar gyfer Frank Treharne James, cyfreithiwr o Ferthyr, a brawd-yng-nghyfraith yr artist. Roedd y gŵr hwn yn rhwystredig gan ei fod wedi dymuno prynu’r gwreiddiol pan y gwerthwyd ef i’r gŵr a fyddai’n dod yn Arglwydd Leverhulme, am 100 gini, yng Nghymdeithas Brenhinol y Dyfrliwiau yn Llundain. Ond rwy’n amau erbyn hyn fod y Salem gwreiddiol wedi symud o’r lle byw hwnnw yn y diwylliant, a ganiataodd iddo ail fathu ei hun a pharhau’n berthnasol drwy gydol yr ugeinfed ganrif, i fod yn ffosil diddorol. Mor drist ag yw hyn, mae Salem bellach yn bodoli yn bennaf fel tystiolaeth o gyfnod a fu, a gwrthrych ymchwil i haneswyr.

Peter Lord

Margaret Jones a Dawn Chwedleua Gweledol

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 22-11-2019

Yn 1982, derbyniodd Margaret Jones gomisiwn gan Gyngor Celfyddydau Cymru i ddarlunio Pedair Cainc y Mabinogi. (1) O ganlyniad i’w chariad oes at chwedlau a llên gwerin, roedd yn ymwybodol fod cenedlaethau wedi tyfu i fyny gyda’r cymeriadau yn y straeon diwylliannol, eiconig hyn, a gwyddau y gallai chwalu breuddwydion gydag un linell bensil. Roedd lleisiau o’r gorffennol yn ei rhybuddio i droedio’n ofalus. (2) Ni ddylai fod wedi poeni. Trwy ei dychymyg a’i gallu naturiol fel darlunydd ac ymchwilydd, mae darluniau Margaret wedi dod i ddiffinio chwedlau Cymreig cymaint â’r geiriau eu hunain.

Ganwyd Margaret yn Bromley, Kent yn ystod ‘Oes Air Darlunio’, ddim yn hir wedi diwedd y rhyfel byd cyntaf. Tyfodd i fyny wedi ei hysbrydoli gan lyfrau Arthur Rackham a mawrion y byd darlunio ar ddechrau’r 20fed Ganrif. Yn ferch fach, bu’n tynnu lluniau ar y papur wal, yn cerfio wyneb yn y silff ben tan, ac yn braslunio dyn yn llithro ar groen banana. Bob dydd, byddai’n darlunio, thrwy ei dyddiau ysgol yn Birmingham a Southport, ac yn ystod ei bywyd priodasol cynnar yn India. Yn 1954, symudodd gyda’i theulu ifanc i Aberystwyth, lle’r oedd ei gŵr Basil wedi derbyn swydd fel athro Methodistaidd. Yn teithio trwy Tre Taliesin ar y bws, gwyddau mai dyma lle y byddai’n magu ei phlant, gwneud sioeau pypedau a datblygu’n ddarlunydd.

Arweiniodd arddangosfa o ddarluniau Margaret yng Nghanolfan Celfyddydau newydd Aberystwyth yn 1979, at gomisiwn gan Ganolfan Celfyddydau Cymru i ddarlunio rhifyn newydd o Y Mabinogi. Dyma ei chomisiwn cyntaf am lyfr. Roedd yn chwech deg pedwar, wedi ei hysbrydoli, ac yn bryderus.

Cyrhaeddodd y llawysgrif o’r cyhoeddwr. Dysgodd Margaret Gymraeg trwy ei darllen mewn llyfrau plant, gan ddefnyddio ei llygaid yn hytrach na’i chlustiau, ffeindiodd yr iaith ysgrifenedig llawer haws na’r un llafar. Ni chafodd unrhyw gysylltiad â’r llenor Gwyn Thomas tan ddiwedd y prosiect pan gwrddodd y ddau yn yr Eisteddfod.

Sylweddolodd Margaret fod y cymeriadau yn y straeon yn byw mewn tirwedd Gymreig, fyw. Mae’r rhain yn straeon am y llwyth, am ymgais i osgoi gwrthdaro gydag Iwerddon yn yr ail gainc, mudo a dadleoli yn y drydedd, ac ymdriniaeth greulon o ferched yn y bedwaredd. Gwyddai Margaret mai rôl y darlunydd yw i gyfoethogi’r testun, nid ei ail-greu, felly mi ychwanegodd eitemau a delweddau o’r byd real i ychwanegu at yr hud.

Fe ymchwiliodd i mewn i’r gwisgoedd yn drwyadl, nes bod bob esgid a broetsh yn adlewyrchu’r cyfnod, ac mi ddarluniodd ei thirluniau ei hun. Darluniwyd y darlun o Manawydan yn casglu pysgod yng Nghapel Bangor, tra y dylanwadwyd ar yr anifeiliaid a’r adar gan lyfrau Ladybird a ddarluniwyd gan yr artist Charles Tunnicliffe o Ynys Môn.

Fel Rackham o’i blaen, gosododd gyntaf ddyfrlliw o felyn ocr, glas Prwsiaidd neu fermiliwn, a oedd yn tawelu’r lliwiau a baentiwyd dros y dyfrlliw. Roedd y cyhoeddwyr yn anfodlon gyda hyn gan eu bod wedi mynnu cael lliwiau primaidd llachar, fel oedd ffasiwn anwybodus y cyfnod. Roedd Margaret, ar y llaw arall, yn hoffi archwilio’r ffiniau mwy tywyll rhwng y sentimental a’r grotésg, ac felly mi ysgrifennodd at Gyngor Celfyddydau Cymru i ddweud wrthynt na fyddai Arthur Rackham yn cael y fath drafferth.

Fel cyfaddawd, mi baentiodd bedwar lythyren cyflwyniad, lliwgar ar gyfer y ceinciau.

Gorffennodd Margaret eu darluniau ar gyfer Y Mabinogi yn 1982 ac fe gyhoeddwyd y gyfrol ddwy flynedd yn ddiweddarach wedi’r troeon arferol o gyhoeddi llyfr.

Mi aeth ymlaen i ddarlunio mwy o lyfrau i’r Cyngor Celfyddydau, yn cynnwys ei hoff stori Gymreig, Culwch ac Olwen. Fe ddilynodd hwn gyda Taliesin, lle lliwiodd y darluniau gyda’i hiwmor coeglyd a’i dealltwriaeth o’r ffraethineb a’r parodi sy’n rhan annatod o rai o’r straeon epig yma, elfennau sy’n dod yn fwy amlwg wrth glywed y stori, yn hytrach na’i darllen.

Ar un adeg, gwelwyd mapiau fel drych i’r hen fyd, felly doedd hi’n fawr o syndod pan grëodd Margaret ei map o’r Mabinogion. Dilynwyd hwn yn 1988 gan fap o Chwedlau Gwerin Cymreig, a ysbrydolwyd gan gasgliad Robin Gwyndaf o straeon yn amgueddfa werin Sain Ffagan, a gyhoeddwyd yn hwyrach fel ‘Chwedlau Gwerin Cymru / Welsh Folk Tales’. Ar droad y mileniwm gwahoddodd y Llyfrgell Genedlaethol, Margaret i ddarlunio map o fywyd Owain Glyndŵr. Fe wnaeth hi hyd yn oed ddarlunio map o Narnia nas cyhoeddwyd. Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol hefyd gasgliad o 12 darlun heb eu cyhoeddi, o gerddi Dafydd ap Gwilym, a ddanfonwyd i Wasg Gregynnog fel calendr.

Dilynodd mwy o straeon o’r byd chwedlonol, Madog, Dewi Sant, Arthur, Twm Siôn Cati, a’i stori hi ei hun am blentyn cyfnewid o’r enw Nat, sy’n gadael byd y Tylwyth Teg am y dyffrynnoedd diwydiannol. Defnyddiodd hefyd ei hatgofion o’i chyfnod yn India yn fuan wedi’r rhaniad i ddarlunio set o Straeon Hindŵaidd.

Enillodd wobr Tir na n-Og yn 1989, 2000 a 2003, wedyn yn 2008 cydweithiodd â Robin Gwyndaf ar Llyfr Datguddiad Ioan. Gellir dadlau mai dyma ei champwaith, o bosib gan fod straeon y Datguddiad i Ioan yn golygu mwy i Margaret nag unrhyw stori arall. Cyhoeddwyd y llyfr yn breifat gan Robin yn 2008, ac mae’n ddarn coeth o waith.

Erbyn hyn, chwedleua gweledol Margaret yw ein llygaid i weld chwedlau Cymru. Mae ei nerfusrwydd dealladwy yn y dyddiau cynnar hynny wedi ei droi ar ei ben. Mae ei llyfrau’n ysbrydoli artistiaid eraill, sydd yn eu tro yn dychmygu gweledigaeth newydd ar gyfer yr hen chwedlau. Yn ei chanfed blwyddyn, mae’n cymryd ei lle’n haeddiannol, ymysg yr artistiaid sydd wedi ddiffinio chwedlau gweledol eu gwledydd, Arthur Rackham, Virginia Sterrett, John Bauer, Kay Neilsen, Tove Jansson, Maurice Sendak, Jessie Wilcox Smith, Lotte Reiniger a gymaint mwy. Pa mor addas yw hi felly fod chwedlau Cymru, sy’n enwog am straeon Branwen, Blodeuwedd, Arianrhod, Rhiannon a Goewin, yn cael eu diffinio gan ddynes ysbrydoledig arall, Margaret Jones.

Daw’r detholiad hwn o sgwrs ar 20 Tachwedd 2019 sy’n gosod gwaith Margaret yn ei gyd-destun rhyngwladol o artistiaid sydd wedi diffinio chwedlau eu gwledydd.

  • Thomas, Gwyn: Kevin: Y Mabinogi, (Cyngor Celfyddydau Cymru, 1984)
  • Jones, Margaret: It Came, To Pass (Apecs Press 20??)

Cyfeiriadau Pellach

Cyflwyniad gan Robin Gwyndaf i hunangofiant Margaret Jones (2007)

Cynnwys Perthnasol

The Moon-eyed People

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 25-10-2019

Chwedl o Gymru ac Appalachia ar gyfer Calan Gaeaf

Ar ddiwedd mis Mai 2019, agorodd arddangosfa o gelf werinol Gymreig o’r enw ‘Meddygon, Swynion a Melltithion / Curers, Charms and Curses’ yng Nghanolfan Celfyddydau Monongalia yng nghanol Morgantown, Gorllewin Virginia, yn cynnwys gwaith wyth artist, sef darlunwyr, ffotograffwyr, artistiaid sain, gwneuthurwyr doliau a gwneuthurwyr crancis. ‘Roeddwn i wedi cludo’r gwaith celf ar hyd un o hen lwybrau ymfudo Ewropeaid y bedwaredd ganrif ar bymtheg, dros gefnau mynyddoedd yr Allegheny i Pittsburgh, dinas dur a glo, ac i lawr afon Monongahela i gyrraedd Appalachia. Er nad oeddwn ar fwrdd sgwner o Aberaeron yn brwydro stormydd yr Iwerydd, nac wedi clymu fy holl eiddo ar gefn wagen do a mul yn ei thynnu, yn hytrach yn cario gwarbac mawr ar 747 nad oedd yn gyfeillgar i’r amgylchedd, ac yna ar y Megabus dros nos.

Wrth gyrraedd Morgantown, fe gefais fy nghyfweld yn drwyadl am gelf werin Cymru ac Appalachia gan Caitlin Tan, gohebydd bywyd gwerin dros West Virginia Public Broadcasting. Yng nghanol hyn, cynigiodd Larry, y dyn camera, sylw annisgwyl ar y Mabinogi. Esboniodd ei fod wedi astudio ieithyddiaeth ganoloesol yn y coleg, lle roedd yn arbenigo yn yr hen chwedlau Cymreig. Ar noson agoriadol yr arddangosfa, ffilmiodd Jesse Wright, pennaeth newyddion WVPB, y digwyddiad cyfan. Dywedodd wraig wrthyf bod ei mam wedi trefnu eisteddfod Gymraeg ym Morgantown tan y 1960au cynnar; rhoddodd JoAnn Evans o’r St David’s Society of Pittsburgh lond bag i fi o recordiau finyl Cymraeg a gasglwyd gan ei thad; darganfu amgueddfa’r ddinas bod ganddynt bamffledyn gyda’r teitl Mining A career for Welsh Boys; perfformiodd y Gweinidog Bob Dayton o Bennsylvania, Gadwaladr a’r Afr, stori o Eryri, gyda llond bag o bypedau defaid. ‘Roedd rhywbeth ar droed.

Nid oedd hyn yn syndod i mi. Mae gennyf deulu yn Appalachia ac roeddwn yn gwybod bod olion y Cymry yno yn nhalaith y mynyddoedd. Sefydlwyd Morgantown gan Zackquil Morgan, mab Morgan Morgan o Forgannwg, a gyrhaeddodd yn y 1730au yn yr hyn a ddaeth yn nes ymlaen yn Orllewin Virginia. Mae mynwent y ddinas yn llawn beddfeini yn dwyn yr enwau Davies, Griffith, Evans, Jones, Williams, Price, ac wrth gwrs Morgan, ond eto ychydig iawn o dystiolaeth ysgrifenedig sydd am eu cyndeidiau. Ymddengys i’r Cymry angof ddiflannu i’r coedydd mawr tywyll a dod yn Appalachiaid coll.

Yn yr 1800au cynnar, roedd comins Ceredigion wrthi’n cael eu prynu gan foneddigion cefnog, a doedd gan y gweithwyr tlawd, y buont yn ffermio yno ers cenedlaethau, ddim llawer o ddewis ond i ymadael. Cyrhaeddasant Appalachia fel ymfudwyr, gan ymsefydlu ar dir lle roedd y bobl gynhenid yn byw ac yn gweithio, a hwythau yn eu tro yn cael eu gorfodi i ymadael o ganlyniad. Erbyn 1830, roedd ‘Deddf Allgludo Indiaid’ yr Arlywydd Jackson yn gyfraith, gan arwain at allgludo’r Cherokee o ddeheubarth Appalachia. Bu farw hanner y boblogaeth ar ‘Drywydd y Dagrau’ wrth iddynt gael eu tywys ymaith i Oklahoma o dan olwg gwarchodwyr arfog. Wrth i ddagrau’r gwragedd drwytho’r pridd sych, fe dyfodd flodeuyn hardd. Rhosyn y Cherokee.

Rhyw gan mlynedd yn ddiweddarach, daeth glowyr a golygianwyr i weithio yn Osage a Scott’s Run yn ymylon Morgantown, lle siaradwyd y Gymraeg ochr yn ochr a’r Almaeneg, Sbaeneg, Romaneg, Groeg, Eidaleg a llawer o ieithoedd eraill. Golyga’r sustem sgrip a’r tai cwmni nad oedd y glowyr a’u teuluoedd ond yn ychydig mwy na gwrthrychau’n perthyn i berchenogion y glofaoedd – anghyfiawnder roedden nhw’n meddwl eu bod nhw wedi ei adael ar eu holau yng Nghymru.

Enw’r Cherokee ar gyfer y glowyr Cymreig oedd ‘Y Bobl a’r Lleuad yn eu Llygaid’, oherwydd eu gallu i weld mewn tywyllwch a’u bod yn byw o dan y ddaear.

Cyn agor yr arddangosfa, ychydig o atgof o’r Cymry a barhaodd yng Ngorllewin Virginia. Wedi tair neu bedair genhedlaeth, ‘roedd sŵn y llyffaint yn crawcian yn y corsydd a’r cychod glo yn pwffian ar hyd afon Monongahela wedi boddi sŵn yr iaith Gymraeg. Mae pobl yn ystyried eu hunain yn Appalachiaid Americanaidd erbyn hyn.

Eto mae eu lleisiau tawel wedi gadael atgof, nid yn unig yn niwydiant y glofaoedd, ond mewn straeon a chelf werin a gydrennir. Dathlodd yr arddangosfa leisiau colledig mamguod Appalachia a Chymru fel ei gilydd, a allai swyno, iachau a melltithio, a feddai ar feddyginiaeth ar gyfer pob gwaeledd, ac a ystyrid a drwgdybiaeth a pharch yn gydradd o fewn eu cymunedau.

Roedd Beti Grwca, Cei Newydd, yn fawr ei bri oherwydd ei dognau serch, fel yr oedd Nancie Gore, Cherokee o fynyddoedd yr Ozark, a garai ceffylau, a gasaodd meddygon, ac a oedd wedi dysgu meddyginiaeth gan yr hen swyngyfareddwyr roedd hi’n eu hadnabod. Gallai Agnes Dolan o Orllewin Virginia iachau twymynau a melltithion trwy ddarlunio calon ar ddarn o bapur a dodi piniau trwyddo, tra y gallai Anna Ddu, Llanfairfechan, fwrw melltith trwy dyllu doli glai gyda phin het ei mam faeth. Saethodd ddyn yn Clay County racoon yn ei goes a bu hen Martha Pringle yn hercian byth a beunydd wedi hynny, tra y saethodd ffermwr yn Nhregaron ysgyfarnog gyda bwled arian a fe dynnodd meddyg yr un bwled allan o goes hen wraig a drigai gerllaw.

Mae Appalachia a Chymru yn cydrannu traddodiad o wneud cwiltiau. Yn yr arddangosfa y mae cwilt glas a gwyn a wnaethpwyd yn Oak Hill, Ohio, ym 1894 ar gyfer y Parch. a Mrs J. Mostyn Jones, sydd wedi’i frodio â llofnodion rhyw chwe deg o wragedd Cymreig o’r bron.

Mae chwedlau gwerin a chelf werin yn archifo atgofion y rhai a fu’n dwyn gwybodaeth a doethineb. Nhw yw ein cysylltiad ni â’r meirw.

Rydyn ni’ n eu cofio nhw ar ddiwrnod Calan Gaeaf.

Peter Stevenson

Wedi’i addasu o:

  • Stevenson, Peter: The Moon-eyed People, Folk Tales from Welsh America (Stroud, The History Press, 2019)
  • Stevenson, Peter: Chwedlau, Cwiltiau a Chranci / Stories, Quilts and a Crankie (Amgueddfa Ceredigion Museum, 2019)

Cyfieithiad Cymraeg: David Moore, Llyfrgell Genedlaethol Cymraeg

T Llew Jones: Brenin Llenyddiaeth Plant Cymru

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 11-10-2019

Un prynhawn Gwener, mewn ysgol fechan yn Nyffryn Teifi, cafodd crwtyn ifanc ei wahodd i ddosbarth y plant mawr er mwyn clywed y prifathro yn darllen darn o stori. Roedd y stori yn un gyffrous. Roedd hi’n sôn am noson stormus, dywyll ac am dollborth unig yn y wlad. Dyma geidwad y tollborth yn clywed sŵn carnau ceffyl yn agosáu o’r pellter, ac yna’r marchog yn gweiddi ‘Gêt’. Wrth fentro mas i agor y gât, dyma’r marchog yn estyn rhywbeth iddo – rhyw barsel wedi ei lapio mewn clogyn – cyn gyrru i ffwrdd i’r tywyllwch. A beth oedd yn y parsel? Daeth y ceidwad i wybod ar ôl dychwelyd i’r tŷ – baban.

Y crwtyn ifanc a oedd yn gwrando’n gegrwth ar y stori hon oedd neb llai na T. Llew Jones. Ni chafodd glywed rhagor ohoni am ryw reswm, ond fe adawodd argraff ddofn ar ei ddychymyg am yn hir wedyn. Daeth i wybod yn ddiweddarach yn ei oes mai Y Golud Gwell (1910) gan Anthropos (Robert David Rowland; 1853?-1944) oedd y stori, ond nid cyn ysgrifennu ei fersiwn ei hun a’i chyhoeddi o dan y teitl Un Noson Dywyll (1973).

Cyffro, rhamant, dirgelwch – dyna’r hyn sy’n nodweddu’r hanesyn uchod. Dyma hefyd nodweddion a ymddengys yn aml yn llenyddiaeth plant T. Llew – yn ei farddoniaeth a’i ryddiaith. Y gŵr hwn a ddefnyddiodd gymeriadau hanesyddol a lled-hanesyddol fel y môr-ladron, Harry Morgan a Barti Ddu, a’r lleidr pen-ffordd, Twm Siôn Cati, fel ei ddeunydd crai. Y gŵr hwn hefyd a greodd fabinogi o’i fywyd ei hun, gyda photswyr Pentre-cwrt, sipsiwn y ‘Pishyn Padis’ ac anturiaethau Beirdd y Cilie yn rhan o un saga amryliw a ddefnyddiwyd i ddiddanu cynulleidfaoedd o blant ac oedolion fel ei gilydd.

Mae’n hawdd rhamantu T. Llew. Rhamantydd oedd e. A’r un mor rhamantus ar yr un olwg yw’r teitl anrhydeddus ac arwrol hwnnw y cysylltir T. Llew ag ef, sef ‘Brenin Llenyddiaeth Plant Cymru’. Ond eto i gyd, mae tadogi teitl o’r fath arno yn dangos cymaint yw ei gyfraniad i’r maes.

Yn y cyfnod wedi’r Ail Ryfel Byd, roedd y diwydiant cyhoeddi Cymraeg mewn cyflwr truenus. Yn 1950, o’r can llyfr a gyhoeddwyd yn Gymraeg, dim ond 13 oedd yn gyhoeddiadau i blant. Gŵr a oedd yn effro i’r argyfwng hwn oedd y llyfrgellydd o Geredigion, Alun R. Edwards. Ym mis Medi 1951, trefnodd y gynhadledd gyntaf o blith nifer yn ystod yr 1950au ym mhlas y Cilgwyn ger Castellnewydd Emlyn, gyda’r nod o annog darpar ysgrifenwyr i greu deunydd darllen Cymraeg ar gyfer plant. Gwahoddwyd 48 o athrawon yr hen sir Aberteifi i’r gynhadledd arbennig hon, ac yn eu plith roedd T. Llew – bardd lled-ifanc ac ysgolfeistr Tre-groes ar y pryd.

Yn ei hunangofiant, Yr Hedyn Mwstard (1980), mae Alun R. Edwards yn cyfeirio at T. Llew fel “y pysgodyn mwyaf a ddaliwyd gan y Cilgwyn.” Roedd yn ysgrifennu’r geiriau hyn ar ddiwedd ei yrfa, ac ar adeg pan oedd T. Llew eisoes wedi ymsefydlu fel un o brif awduron plant Cymru. Bu farw T. Llew bron i dri degawd yn ddiweddarach yn 2009, a rhwng hynny a chynhadledd gyntaf y Cilgwyn yn 1951, fe gyhoeddodd tua hanner cant o gyfrolau – a’r rhan fwyaf ohonyn nhw’n rhai ar gyfer plant.

Fel athro – yn ysgolion Tre-groes (1951-1957) a Choed-y-bryn (1958-1976) – gwyddai T. Llew am yr angen i ddenu plant at ddarllen, ac i ddarparu deunydd cyffrous ar eu cyfer a fyddai’n eu haddysgu a’u diddanu ar yr un pryd. Yn y categori hwn y gosodir straeon fel Trysor y Môr-ladron (1960), Corn, Pistol a Chwip (1969) a Cri’r Dylluan (1974), sy’n cymryd darnau o hanes Cymru a’u troi’n anturiaethau cyffrous llawn arwyr a dihirod. Mae ei farddoniaeth i blant wedyn – a gyhoeddwyd yn Penillion y Plant (1965) a Cerddi Newydd i Blant (1973) – yn mentro mas o’r stafell ddosbarth i’r awyr agored, ac yn ceisio agor llygaid y darllenydd i ryfeddod y byd o’i gwmpas.

Mewn cyfweliad yn y cylchgrawn Llais Llyfrau yn 1968, dywed T. Llew iddo deimlo “mai’r hyn oedd eisiau fwyaf ar blant Cymru oedd arwyr.” Mae arwyr yn cael eu creu ar adeg o angen. Ac yn y Gymru Gymraeg ynghanol yr ugeinfed ganrif, roedd yna angen am awdur fel T. Llew Jones ar lenyddiaeth plant.

Endaf Griffiths

Cynnwys Perthnasol

Campwaith Tryweryn yn ysbrydoli cenhedlaeth newydd i drafod ei hanes

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 27-09-2019

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Fel rhan o raglen Estyn Allan y Gwasanaeth Addysg, bob blwyddyn cynhelir Diwrnod Campweithiau Mewn Ysgol pan fydd eitem wreiddiol o gasgliad celf y Llyfrgell yn cael ei gludo i ysgol rhywle yng Nghymru i fod yn ganolbwynt i weithdy addysgol. Yn ystod y dair blynedd diwethaf aethpwyd â phaentiad William Turner o Gastell Dolbadarn i ysgol yn Llanberis, a chludwyd cyfres o ddarluniau gan Kyffin Williams i ysgolion Dyffryn Nantlle a Bro Lleu yn Mhenygroes. Mae’r achlysuron yma’n bwysig gan eu bod yn enghreifftiau gwŷch o sut gall casgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol ysbrydoli cynulleidfa iau, a’i chynorthwyo i ddysgu am, a dehongli gweithiau celf a’r hanes sy’n gysylltiedig â hwy.

Eleni, dan arweiniad rhaglen Sculpture Masterpieces in Schools Art UK (elusen sy’n ceisio amlygu gweithiau celf ym meddiant cyrff cyhoeddus ym Mhrydain) , gwahoddwyd Ffederasiwn Cysgod y Foel – sy’n cynnwys Ysgol Bro Tryweryn, Frongoch ac Ysgol Ffridd y Llyn, Cefnddwysarn – i gymryd rhan mewn prosiect a oedd yn canolbwyntio ar un o gerfluniau mwyaf arwyddocaol y Llyfrgell, Cofeb Tryweryn gan John Meirion Morris. Crëwyd y cerflun gyda’r bwriad o gomisiynu fersiwn maint llawn (30 troedfedd o uchder) ar lan Llyn Celyn i goffáu boddi Cwm Tryweryn yn y 1960au.

Penderfynwyd gwahodd Iola Edwards, artist lleol a merch John Meirion Morris, i arwain sesiwn ar gyfer disgyblion Blwyddyn 5 a 6, a bu hi’n ymweld â’r Llyfrgell Genedlaethol i chwilio’r casgliadau am ddarnau o waith a ysbrydolwyd gan stori Capel Celyn, yn ogystal â cherflun ei thad, wrth baratoi a darparu gweithgareddau addas ar gyfer y gweithdy.

Ar ddydd Iau, Medi 12fed, cludwyd y cerflun i ardal y Bala i’w ddefnyddio am ddiwrnod yn ganolbwynt i weithdy celf. Cychwynwyd y diwrnod gyda chyfle i ddisgyblion y ddwy ysgol weld y gofeb yn ystod gwasanaeth y bore.

Er mwyn rhoi ychydig o gefndir i hanes y gofeb, dangosodd Iola ffotograffau a dynnwyd gan Geoff Charles i’r disgyblion. Maent yn adrodd stori boddi pentref Capel Celyn, a’r protestio brwd a fu’n cymryd lle mewn gwrthwynebiad i’r cynllun.

Tasg gyntaf y disgyblion oedd astudio ffurf y cerflun a chreu brasluniau ohono, er mwyn iddynt werthfawrogi siap deinamig yr aderyn yn ymestyn o’r dŵr. Roeddynt yn gweithio mewn golosg er mwyn gadael marc cryf sy’n llifo’n hwylus.

Rhoddwyd cyfle i’r plant edrych yn agos iawn ar y gofeb, a gweld manylder yr wynebau ym mhlu yr aderyn. Cafwyd trafodaeth am deimladau’r pentrefwyr y mae’r wynebau yma yn eu cynrychioli, eu tristwch a’u pryder, oll yn protestio yn erbyn yr hyn a oedd yn digwydd iddynt. Ar ôl cinio aeth y plant ymlaen i siapo ffigyrau 3D allan o bapur yn dangos wynebau yn bloeddio a sgrechian am yr anghyfiawnder a ddioddefwyd.

Roedd rhan o’r gweithdy yn bwrw golwg ar bentref Capel Celyn a’r gymuned a gollwyd o dan y dŵr. Gan ymarfer eu sgiliau dylunio, bu’r disgyblion yn creu darlun o adeiladau’r pentref, ac yn creu gludwaith o olygfeydd yr ardal a’r bobl sy’n ymddangos yn ffotograffau Geoff Charles.

Yn ystod rhan olaf y gweithdy bu’r disgyblion yn trafod sut rydym yn cofio am hanes Tryweryn, a’r wal eiconig sy’n sefyll ger Llanrhystud yng Ngheredigion. Trwy ddefnyddio proses argraffu â sgrîn, bu’r plant yn ail greu y graffiti sydd bellach wedi cael ei ailadrodd mewn nifer o leoliadau ar draws Cymru.

Roedd Diwrnod Campweithiau Mewn Ysgol eleni yn gyfle i ddisgyblion ddysgu a chofio am yr hyn a ddigwyddodd dafliad carreg o Ysgol Bro Tryweryn dros hanner canrif yn ôl, ac i wneud hynny ym mhresenoldeb cerflun arbennig a grëwyd i goffáu yr hanes. Dan arweiniad Iola Edwards, ysbrydolodd y cerflun griw o blant i ymarfer dulliau celf newydd a chreu murlun fel eu cofeb eu hunain i ddigwyddiad hynod bwysig yn hanes fodern Cymru.

Dolenni Perthnasol

Rhodri Morgan
Rheolwr Gwasanaeth Addysg

Y Bywgraffiadur Cymreig

Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Stori Cymru / Ymchwil - Postiwyd 13-09-2019

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Datblygu llinell amser ryngweithiol

Mae Cymru’n genedl fach ond un balch iawn, cenedl sydd wedi cyfrannu mwy na’i siâr o ddiwygwyr, dyfeiswyr ac arloeswyr i gymdeithas. O Wasanaeth Iechyd Aneurin Bevan, i ddatblygiad Radar gan Edward George Bowen, ni ddylid tanbrisio cyfraniad Cymru i dechnoleg a gwareiddiad yn ei gyfanrwydd. A pheidiwch anghofio, mae Cymru hefyd wedi ein diddanu gyda mawrion chwaraeon, actorion fel Richard Burton a llu o dalent gerddorol.

Mae’r Bywgraffiadur Cymreig wedi cofnodi bywydau ein henwogion ers blynyddoedd, fel na fyddwn yn anghofio eu cyfraniad i Gymru a’r byd. Ers 2004, mae’r holl gofiannau wedi bod ar gael yn ddwyieithog ar wefan y Bywgraffiadur Cymreig, ac mae’n cael ei diweddaru’n rheolaidd gyda chofnodion newydd – dros 5000 erbyn hyn.

Er mwyn gwneud y wefan mor agored a defnyddiol â phosib, dros y blynyddoedd diwethaf, mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi bod yn rhannu’r data sy’n gyrru wefan gyda Wikidata. Dyma chwaer llai adnabyddus y Wikipedia enwog, ac fe’i dyluniwyd er mwyn rhannu gwybodaeth yn agored fel data, yn hytrach na rhyddiaith. Fel efo Wikipedia gall unrhyw un olygu a gwella’r data yn Wikidata ac erbyn hyn mae gennym adnodd cyfoethog o ddata am ein 5000 o unigolion pwysig. Mae Wikidata yn caniatáu inni nodi lleoedd geni pawb ar fap, mae’n caniatáu inni gysylltu data am addysg pobl â data ar gyfer yr ysgolion a’r prifysgolion a fynychwyd, a gallwn weld pa sefydliadau eraill sydd â chofnodion perthnasol, fel portreadau neu archifau.

Mae ein tîm o wirfoddolwyr hefyd wedi bod yn brysur yn defnyddio’r Bywgraffiadur i greu erthyglau Wikipedia ar gyfer y bobl, fel bod gennymi bob pwrpas, ddau fersiwn o bob erthygl – un yn gofnod hanesyddol wedi’i adolygu a’i reoli’n ofalus gan arbenigwyr, a’r llall yn gofnod cymunedol a reolir gan bawb, erthygl sy’n esblygu’n gyson y gall unrhyw un gyfrannu ati a’i hailddefnyddio at unrhyw bwrpas.

Yn dilyn lansiad gwefan newydd y Bywgraffiadur llynedd, llwyddom i sicrhau cyllid i weithio gyda datblygwyr i ychwanegu nodwedd newydd a chyffrous. Gan ddefnyddio’r data cyfoethog o Wikidata, a miloedd o ddelweddau digidol o gasgliadau’r Llyfrgell, rydym yn datblygu llinell amser rhyngweithiol fydd yn caniatáu i ddefnyddwyr archwilio pob un o’r 5000 person yn y geiriadur yn gronolegol. Cliciwch ar berson yn y llinell amser a gallwch weld y cofnod Bywgraffiadur perthnasol a’r erthygl Wikipedia.

Yn fwy na hynny, bydd y llinell amser yn caniatáu i ddefnyddwyr hidlo’r cofnodion yn seiliedig ar ble cawsant eu geni, lle cawsant eu haddysgu, eu galwedigaeth a mwy. A gellir defnyddio’r hidlwyr yma mewn cyfuniad, felly os hoffech chi weld yr holl bêl-droedwyr a anwyd yn Aberdâr yn unig, mae hynny’n iawn! Mae’r Llyfrgell hefyd wedi curadu llinell amser o ddigwyddiadau pwysig yn hanes Cymru y gellir ei gweld dros y linell amser i roi mwy o gyd-destun i fywydau’r bobl hyn.

Bydd y lefel hyn o ryngweithio ac addasu yn helpu i ddod â’r Bywgraffiadur Cymraeg yn fyw. Bydd yn haws nag erioed i chwilio a darganfod bywydau ein dinasyddion pwysicaf – y bobl a helpodd i lunio stori Cymru.

Dylai’r llinell amser fod yn fyw cyn diwedd y flwyddyn.

Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , , ,

Hunaniaeth Gymreig, Symbolau a’r Eisteddfod Genedlaethol

Stori Cymru - Postiwyd 02-08-2019

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Dreigiau, telynau, gwisgoedd a blodau: maent oll yn dweud rhywbeth wrthym am ddatblygiad hunaniaeth Gymreig!

Bu’r symbolau uchod yn gynhwysion allweddol wrth hyrwyddo digwyddiadau o wedd ‘Gymreig’; er enghraifft, yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae’r ŵyl wedi gwneud defnydd helaeth o symbolau o’r fath yn ei hymgyrchoedd marchnata ar hyd y blynyddoedd.

Daeth pasiantau, symbolau a seremonïau i fod yn elfennau allweddol ym mywydau’r Cymry yn ystod y 19eg a’r 20fed ganrif. Roedd yr arferion yn cynrychioli’r ymdrech a fu i arddangos hunaniaeth Gymreig, ar adeg lle roedd diwylliannau cynhenid ar draws Ewrop yn mynd ati’n fwriadol i ddangos eu nodweddion unigryw.

Yn y blog hwn, byddwn yn defnyddio rhaglenni swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol i ddangos sut oedd symbolau yn cael eu defnyddio i gyflwyno delwedd o ‘Gymreictod’.

Crynodeb o hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

  • Y dechreuad: Yn 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr ‘eisteddfod’ gyntaf y gwyddwn amdani. Cynhaliodd ddwy gystadleuaeth fawr yng Nghastell Aberteifi; un mewn barddoniaeth a’r llall mewn cerddoriaeth.
  • Dirywiad cyflym: Cynhaliwyd cystadlaethau tebyg yn ystod y 15fed a’r 16eg ganrif. Yn ystod y cyfnod hwn y cafodd y term ‘eisteddfod’ ei fathu. Fodd bynnag, dirywiodd y digwyddiadau hyn yn ystod teyrnasiad Harri VIII.
  • Adfywiad: Rhoddodd y cymdeithasau Cymreig yn Llundain fywyd newydd i’r traddodiad eisteddfodol ar ddiwedd y 18fed ganrif. Fe wnaeth Iolo Morganwg, sylfaenydd seremonïau Gorsedd y Beirdd, chwarae rhan bwysig yn y gwaith o adfywio’r eisteddfod ar raddfa genedlaethol, drwy gysylltu’r Orsedd â’r sefydliad.
  • ‘Eisteddfod Genedlaethol’ Swyddogol: Yn Ninbych yn 1860 etholwyd Cyngor a Phwyllgor Cyffredinol i reoli’r ‘Eisteddfod’, sefydliad cenedlaethol newydd sbon. Cynhaliwyd yr ‘Eisteddfod Genedlaethol’ swyddogol gyntaf y flwyddyn ganlynol yn Aberdâr.

Symbolau poblogaidd a’u gwreiddiau

  • Mae’r Ddraig Goch yn un o symbolau mwyaf adnabyddus Cymru. Credwyd i’r ddraig gael ei defnyddio gan y Brenin Arthur ac arweinwyr Celtaidd eraill – mae’n symbol o wreiddiau hynafol Cymru ac yn cynrychioli ei chyn-ryfelwyr anfarwol.
  • Ystyrir mai’r Delyn Deires yw offeryn cenedlaethol Cymru. Fe’i defnyddiwyd am ganrifoedd fel cyfeiliant i ganu gwerin, dawnsio ac adrodd barddoniaeth, ac mae’n crynhoi treftadaeth lenyddol a cherddorol gyfoethog Cymru.
  • Cafodd y Wisg Gymreig ei datblygu’n bennaf yn ystod y 19eg ganrif gan noddwr diwylliannol ymroddgar o’r enw Augusta Hall, neu Arglwyddes Llanofer. Roedd y wisg draddodiadol Gymreig fwyaf sylfaenol yn cynnwys clogyn gwlanog coch a het ddu uchel. Credai Hall y byddai defod o’r fath yn hyrwyddo diwydiannau a hunaniaeth Cymru.
  • Cafodd y Nod Cyfrin – y symbol /|\ – ei ddyfeisio gan Iolo Morgannwg. Mae’n cynrychioli rhinweddau Cariad, Cyfiawnder a Gwirionedd. Cafodd y symbol ei ddefnyddio’n helaeth ar raglenni’r Eisteddfod ac roedd yn cynrychioli presenoldeb yr Orsedd yn y digwyddiad. Arferai’r Orsedd gael ei hystyried yn gylch hynafol o Dderwyddon a oedd yn mawrygu traddodiad barddol cyfoethog Cymru.

Adfywio Diwylliant Cymru

Gallai’r defnydd o symbolau ar raglenni’r Eisteddfod gael ei ystyried mewn cyd-destun ehangach, sef ymdrech gyffredinol i adfywio diwylliant Cymru. Mae’n amlwg bod ymgyrch o’r fath yn edrych tua’r gorffennol am ei ysbrydoliaeth ac yn annog y Cymry i ymfalchïo yn eu treftadaeth a’u hanes.>

Elen Haf Jones, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect Europeana ‘The Rise of Literacy’

Gosod troed ym Mhatagonia

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 19-07-2019

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru. Cliciwch ar Stori Cymru o dan y categorïau i weld gweddill y cofnodion. Gallwch hefyd danysgrifio i’r blog i dderbyn ebyst am yr holl gofnodion.

Safai torf o dros 150 o bobl, yn oedolion a phlant, ar fwrdd llong yn craffu ar y wlad a fyddai’n gartref newydd iddyn nhw. Dydd Iau 27 Gorffennaf 1865 oedd hi. Roedd y Mimosa wedi bwrw ei hangor o’r diwedd a’r ymfudwyr yn disgwyl yn eiddgar i osod troed ar dir Patagonia.

Aeth bron i ddeufis union heibio ers iddynt gychwyn eu mordaith o ddociau Lerpwl, ac roedd yn rhyfeddod i’r fenter ddod mor bell â hyn. Wedi blynyddoedd o drafodaethau gyda Llywodraeth Buenos Aires, y bwriad gwreiddiol oedd iddyn nhw deithio i Batagonia ar fwrdd yr Halton Castle, llong ddwywaith maint y Mimosa. Methodd honno ddychwelyd yn brydlon o’i mordaith flaenorol a bu’n rhaid gwneud trefniadau newydd. Bu’r ymfudwyr – unigolion, cyplau a theuluoedd o leoedd fel Aberpennar, Aberdâr, Rhosllanerchrugog, Ffestiniog yn ogystal â Lerpwl a Phenbedw – yn aros am fis tra oedd y Mimosa yn cael ei haddasu ar gyfer y daith.

O ran y fordaith ei hun, dechreuodd gyda thywydd stormus wrth adael Lerpwl, cafwyd gwyntoedd cryfion ar y ffordd a dyddiau eraill pan oedd y môr yn dawel a’r haul yn grasboeth. Bu farw tri o blant ar y llong a ganwyd dau, a chafwyd priodas hefyd. Roedd cyrddau gweddi yn cael eu cynnal yn ddyddiol.

Roedden nhw wedi cyrraedd Patagonia er gwaethaf popeth, a dau o arweinwyr y fenter, Lewis Jones ac Edwin Cynrig Roberts, yno i’w cyfarch. Mae Joseph Seth Jones, argraffydd i20 oed o Ddinbych oedd ar fwrdd y llong, yn nodi yn ei ddyddiadur bod Lewis Jones wedi dod atynt mewn cwch a’i fod wedi’i groesawu â llawenydd mawr. ‘Yr oedd ei adroddiad yn bodloni yn gyffredinol a thu hwnt i’n disgwyliadau o lawer.’ ysgrifennodd, ‘Dywedai mai trwy rwystrau anghyffredin yr oedd wedi llwyddo.’ Mae’r dyddiadur yn gofnod gwerthfawr o’r fordaith trwy lygaid un o’r teithwyr, ac mae ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Dechreuodd pennod newydd yn hanes y fenter gyda’r glanio ar dir Patagonia; byddai’n rhaid iddynt wynebu taith arall o tua 40 milltir i gyrraedd dyffryn yr afon Chupat (a ddaeth i’w adnabod wedyn fel Dyffryn Camwy), heb sôn am yr her fawr o wneud cartref newydd i’w hunain ar dir mor sych a diffaith. Bu adegau wedyn pan y bu bron iawn i’r fenter ddod i ben yn llwyr, ond, er syndod i lawer, mae’r iaith Gymraeg yn dal i gael ei siarad ym Mhatagonia heddiw.

O ran y nifer y Cymry a aeth yno (cyfanswm o tua 4,000 erbyn 1900), darn bach yn unig yw’r Wladfa yn holl hanes yr ymfudo o Gymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Aeth llawer mwy i’r Unol Daleithiau ac Awstralia, er enghraifft, a symudodd rhai o’r bobl hynny eto er mwyn ymuno â’r Wladfa. Ond mae’r swyn sy’n perthyn i Batagonia yn parhau hyd heddiw ac wedi rhoi amlygrwydd i’r bennod hon yn hanes y genedl. Mae’n deillio o’r darlun rhamantus o’r wlad a’i thirwedd, o ddewrder a dyfalbarhad yr ymfudwyr eu hunain, ac wrth gwrs o’r freuddwyd a ysgogodd y fenter: y dyhead i sefydlu gwladwriaeth annibynnol ble byddai’r iaith Gymraeg yn brif gyfrwng i bob agwedd o fywyd, gan gynnwys cyfraith, gwleidyddiaeth, addysg a masnach. Roedd uchelgais y fenter, yn ymarferol ac yn ideolegol, yn ddadleuol a rhyfeddol bryd hynny fel ag y mae heddiw.

Mae gan y Llyfrgell nifer o ddeunyddiau amrywiol ar-lein i’ch helpu i ddarganfod mwy am hanes y Cymry ym Mhatagonia. Ceir detholiad o’r 25 llawysgrif bwysicaf a gedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol sy’n ymwneud â Phatagonia, gyda dyddiadur Joseph Seth Jones yn eu plith. Mae hefyd rhestr o lyfrau ac erthyglau am Y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia, De America.

Dafydd Tudur,

Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Game of Thrones a chwedloniaeth Gymreig – beth yw’r cysylltiad?

Casgliadau / Stori Cymru - Postiwyd 05-07-2019

Dyma gofnod gwâdd fel rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn gartref i rai o’r llawysgrifau allweddol sy’n cynnwys rhai o destunau mwyaf dylanwadol chwedloniaeth Gymreig ac sydd wedi goroseu hyd heddiw.

Yn ei plith mae Llyfr Gwyn Rhydderch, sy’n cynnwys y fersiwn gynharaf o’r Mabinogi – y storïau mwyaf adnabyddus yn chwedloniaeth Cymru.

Nid peth newydd yw bod awduron yn troi at hanes a chwedloniaeth Gymreig am ysbrydoliaeth. Roedd glo Cymru yn dannwydd i’r chwyldro diwydiannol, ac felly hefyd mae awduron wedi cloddio ein mytholeg am dannwydd i yrru boelerdai rhai o gyfresi ffantasi mwyaf poblogaidd y byd.

Y gyfres uchaf ei phroffil o’r rhain yw The Lord of the Rings, ac ynddi mae Cymru wedi dylanwadu popeth o iaith yr ‘Elves’ i briodasau rhwng rhyfelwyr a merched teg arallfydol, ac o gleddyfau tynghedus i deithiau niferus i leoedd tanddaearol tebyg i Annwn.

Mae cyfres Harry Potter hefyd yn llawn tebygrwydd i chwedloniaeth Gymreig. Sylwais yn arbennig ar yr olygfa lle mae’r anfad Arglwydd Voldemort yn cael ei atgyfodi  o grochan mewn rhediad stori sydd yn ddigon tebyg i un y Pair Dadeni yn Ail Gainc y Mabinogi.

Mae dylanwad chwedloniaeth Gymreig wedi ymestyn ymhell tu hwnt i’r byd gorllewinol hefyd – mae tua 500,000 o chwaraewyr gan Mabinogi, gêm amlchwaraewr anferth o Corea sydd wedi ei seilio ar y chwedlau o’r un enw.

Y gyfres ffantasi uchaf ei phroffil a’r mwyaf proffidiol ar hyn o bryd yw Game of Thrones. Mae’r olaf o wyth cyfres deledu newydd orffen gyda mwy na 38 miliwn yn gwylio’r bennod gyntaf. Mae dau lyfr arall i ddod, sef The Winds of Winter ac A Dream of Spring, ac mae’n siwr y bydd nifer o ffilmiau a chyfresi deilliedig yn dilyn hefyd.

Mae nifer o gyffelybiaethau rhwng cyfres Game of Thrones a chwedloniaeth a hanes Cymru, ond dyma rai a sylwais arnynt tra’n gwylio a darllen.

Cweryla

Un o’r themâu amlycaf yn y gyfres yw bod o dan warchae gan ‘eraill’ bygythiol – yn achos Game of Thrones, y Cerddwyr Gwyn o ‘du hwnt i’r Wal’.

Efallai mai’r gymhariaeth agosaf i’r stori hon yw’r waliau a adeiladwyd gan y Rhufeiniaid i gadw allan y Pictiaid. Ond mae tebygrwydd hefyd i ddyfodiad yr Eingl-Sacsoniaid i Brydain, a ddisgrifiwyd gan Sieffre o Fynwy ym Mrut y Brenhinoedd fel cosb gan Dduw.

Yn bennaf, mae’r Prydeinwyr yn hanes Sieffre yn gadael ei hunain yn ddiamddiffyn i oresgynnwyr drwy ymddwyn yn anfoesol a chweryla ymysg ei gilydd.

Adlewyrchir hyn yn y modd mae’r gwahanol Deuluoedd yng nghyfres George RR Martin yn gwanhau ei hunain yn ystod Rhyfel y Pum Brenin, yn treisio ac yn ysbeilio, heb sylweddoli fod bygythiad llawer mwy ar drothwy Westeros.

Mae tebygrwydd i hanes Prydain hefyd yn y ffaith bod y ‘Dynion Cyntaf’, sy’n siarad yr ‘Hen Iaith’ ac yn addoli’r Hen Dduwiau, yn poblogi ardaloedd ymylol Westeros.

Yn y cyfamser, mae’r Andaliaid o Essos, a ddaeth a’r ‘Iaith Gyffredin’ gyda nhw, wedi goresgyn y rhan fwyaf o’r tiroedd ffrwythlon, heulog a llewyrchus.

‘Fy nheyrnas am ddraig!’

Cadarnhaodd George RR Martin hefyd bod cyffelybiaethau cryf rhwng Game of Thrones a Rhyfeloedd y Rhosod yn y 15fed ganrif, lle chwaraeodd Cymru rhan fawr.

Yn debyg i Joffrey Baratheon yn Game of Thrones, roedd etifeddion ifanc yn Rhyfeloedd y Rhosod – y Tywysogion yn y Tŵr – y credir iddynt gael eu llofruddio i alluogi rhywun arall – Richard III – i gymryd yr orsedd.

Mae rhan Harri VII, a anwyd yn Sir Benfro ond a alltudiwyd dros y môr, ac sydd yn parhau i gynllwynio i gymryd yr orsedd, yn cael ei gymryd gan Daenerys Targaryen.

Yn ogystal â bod o dras Cymreig, glaniodd Harri VII yng Nghymru gan recriwtio lluoedd milwrol yn y wlad cyn eu harwain i fuddugoliaeth ar Faes Bosworth.

Coed sanctaidd

Roedd coed megis derw ac yw yn sanctaidd i’r Celtiaid, fel ag y maent i’r ‘Dynion Cyntaf’ sydd dal i ddilyn yr ‘Hen Dduwiau’ yn Game of Thrones.

Nid cyd-ddigwyddiad chwaith yw pren gwyn a dail coch y coed Weirwood sydd yn Godswood yn Game of Thrones. Dyma luwiau’r goruwchnaturiol yn chwedloniaeth Cymru.

Pan ddaw Pwyll ar draws cnud o gŵn ar ddechrau’r Mabinogi – Cŵn Annwn – maent yn wyn â chlustiau coch.

Mae sôn hefyd yn Game of Thrones am Blant y Goedwig, sydd yn addoli anifeiliaid a choed, ac mae tebygrwydd clir rhyngddynt a’r Tylwyth Teg yn chwedloniaeth Cymru.

Anifeiliaid

Llosgach, trais a phobl yn troi i mewn i anifeiliaid – mae gan Game of Thrones ddigonedd o’r tri.

Ond mae’n anodd i George RR Martin wneud hyn yn well na Phedwaredd Cainc Y Mabinogi.

Wedi i Gilfaethwy dreisio morwyn ei ewythr, mae dewin pwerus yn ei droi ef a’i frawd Gwydion yn bâr cyplysol o anifeiliaid; yn gyntaf yn hydd ac ewig, yna yn faedd a hwch, ac yn olaf yn flaidd a bleiddast.

Mae’r ddau frawd yn cymharu tra’u bod yn eu ffurfiau anifeilaidd ac yn cael tri o feibion; Hyddwn, Hychddwn a Bleiddwn.

Yn Game of Thrones mae Joffrey wedi ei eni o berthynas losgachaidd rhwng ei fam a’i brawd.  Mae nifer o gymeriadau hefyd sydd yn medru meddiannu cyrff anifieiliaid cyfagos.

Camdriniaeth

Mae cyfeiriadau cyson yn llyfrau a chyfresi teledu Game of Thrones at ryfel a ddigwyddodd yn y gorffennol a arweiniodd at orseddu Robert Baratheon yn frenin.

Y gwreichionyn a daniodd y rhyfel oedd pan herwgipiodd Rhaegar Targaryen (brawd Daenerys) chwaer Edward Stark a darpar wraig Robert, Lyanna.

Mae Robert a Ned yn mynd ar ei hôl, ac mae hyn yn arwain at ryfel cartref sydd yn dymchwel y Teulu Targaryen. Mae rhai wedi cyfeirio at Helen o Gaerdroia fel ysbrydoliaeth amlwg – yr wyneb a lansiodd fil o longau.

Ond mae yma debygrwydd cryf iawn i stori Branwen ferch Llŷr yn Ail Gainc y Mabinogi.

Mae camdriniaeth Branwen gan y brenin Gwyddelig Matholwch yn dechrau rhyfel gyda Phrydain. Mae ei brodyr, Bendigeidfran, Brenin y Prydeinwyr, ac Efnisien, yn mynd ati i’w hachub.

Fel yn Game of Thrones, mae’r cyrff yn pentyrru. Mae’r prif gymeriadau i gyd wedi marw erbyn diwedd y rhyfel rhwng Prydain ac Iwerddon, gan gynnwys Matholwch, Bendigeidfran, Efnisien a Branwen.

Enwau

Mae gan nifer o gymeriadau Game of Thrones enwau Cymreig sydd yn rhoi syniad i ni o’u cymeriad neu eu ffawd.

Un o’r rhai mwyaf amlwg yw ‘Tyrion’ – enw sydd yn agos iawn i’r gair Cymraeg ‘tirion’.

Mae’r corrach, er ei fod yn gallu bod yn greulon, yn un o gymeriadau mwyaf hoffus y gyfres oherwydd y gamdriniaeth mae ef ei hun yn ei ddioddef.

Ond cymeriad Bran Stark yw’r enghraifft fwyaf amlwg o George RR Martin yn cael ysbrydoliaeth o chwedloniaeth Gymreig.

Mae tebygrwydd amlwg rhyngddo a’r cymeriad chwedlonol Bran, neu Bendigeidfran fel y gelwir ef yn y Mabinogi.

Mae Bran yn Game of Thrones yn datblygu pwerau arbennig wedi iddo golli defnydd ei goesau ar ôl cael ei daflu o ffenestr uchel mewn castell.

Mae ei goesau hefyd yn fan gwan i Bendigeidfran, ac mae ei bwerau yn cynyddu wedi iddo gael ei ‘ladd’ gan waywffon yn ei droed.

Fel y Bran sy’n cael ei gario o gwmpas Westeros gan Hodor, mae Bran y Mabinogi yn cael ei gario o gwmpas Prydain cyn cael ei gladdu ar y Gwynfryn (safle Tŵr Llundain heddiw).

Gwaed

Mae Game of Thrones yn adnabyddus iawn am fod yn arbennnig o waedlyd, ac mae hynny yn deillio o ddylanwad mytholeg Cymreig hefyd.

Mae gan Ramsey Bolton (sy’n cael ei chwarae gan y Cymro Iwan Rheon) hoffder o ddatgymalu cyrff sydd yn debyg iawn i hanner brawd drygionus Bendigeidfran, Efnisien.

Mae’r Efnisien gwallgof yn mwynhau torri clustiau a gwefusau, gwasgu pennau pobl gyda’i ddwylo, a llosgi plant bychain yn fyw.

Mae hanes Cymru hefyd yn llawn trais. Mae rhai pobl wedi tynnu sylw at y tebygrwydd rhwng y Briodas Goch, ble mae’r teuluoedd Stark a Tully yn cael eu llofruddio yn ystod priodas a gynhalwyd gan yr Arglwydd Walder Frey, a’r lladdfa yng Nghastell Y Fenni ar Ddydd Nadolig 1175.

Yno, gwahoddodd y barwn Normanaidd, William de Braose, un o benaethiaid y Cymry, Seisyll ap Dyfnwal, i wledd yn y castell, cyn cloi’r drysau a’i lofruddio ef a’i ddynion i gyd.

Gwreiddiau

Mae’n drawiadol faint o bobl yng Nghymru sydd yn gyfarwydd â’r hanesion hyn yn ail-law drwy storïau Tolkien, Martin a Rowling, ond nad ydynt yn ymwybodol fod iddynt wreiddiau Cymreig.

Mae llawer o waith i’w wneud yng Nghymru i ddod i wybod am ein hanes a’n chwedloniaeth ni ein hunain. Dyna pam yr ysgrifennais fy nhrydedd nofel, Dadeni,  er mwyn cyflwyno nifer o bobl newydd yng Nghymru i’n chwedloniaeth ni ein hunain.

Os nad ydych wedi gwneud hynny eisioes, beth am ymweld â’r Llyfrgell Genedlaethol neu ddewis llyfr am hanes neu chwedloniaeth Cymru.

Efallai y cewch eich ysbrydoli i ysgrifennu y Game of Thrones nesaf!

Ifan Morgan Jones

<- Cofnodion Hŷn Cofnodion Newydd ->

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog