Blog - Stori Cymru

Traddodiad Canu Gwerin Cymru

Stori Cymru - Postiwyd 06-03-2020

Mae gan bob llwyth a chenedl drwy’r byd draddodiad o ganeuon ac alawon sy’n ddrych o’u diwylliant, eu cymeriad a’u ffordd o fyw. Gellir dweud felly fod pob un o’r traddodiadau hynny yn unigryw.

Yr hyn sy’n gwneud traddodiad Cymru yn unigryw yn anad dim arall yw iaith y caneuon eu hunain, Cymraeg. O blith y caneuon y gellir eu disgrifio fel rhai ‘traddodiadol’ mae o leiaf 90% yn rhai Cymraeg, am y rheswm syml eu bod yn tarddu o gyfnod yn hanes Cymru pan oedd Cymraeg yn brif iaith mwyafrif llethol y boblogaeth – yn wir, yr unig iaith yn aml iawn.

I unrhyw un sy’n dod at ganeuon gwerin Cymru o’r newydd, daw yn amlwg:
• eu bod wedi chwarae rhan hanfodol bwysig yn niwylliant y Cymry ar hyd y canrifoedd;
• eu bod yn niferus ac yn amrywiol iawn;
• fod yna amrywiaeth rhyfeddol o alawon, llawer ohonynt yn eithriadol o brydferth a chofiadwy.

Gellir yn fras eu dosbarthu fel a ganlyn:

Caneuon Serch
Cariad yw pwnc mwyaf poblogaidd y caneuon gwerin Cymraeg. Amcangyfrif Meredydd Evans yw fod cymaint â 170 ohonynt. Mae cyfran go lew o’r rheiny yn ymdrin â cholli cariad, ac felly yn ganeuon digon trist; eraill yn foliant i’r cariad, eraill yn disgrifio’r helyntion a’r trafferthion sy’n gosod cymaint o rwystrau ar lwybr serch.

Enghreifftiau: Y Gwydr Glas, Beth yw’r Haf i Mi?, Dacw ‘Nghariad i Lawr yn y Berllan, Cariad Cyntaf, Tra Bo Dau.

Hwiangerddi a Chaneuon Plant
Ar hyd y canrifoedd bu mamau yn allweddol yn y gwaith o gyflwyno caneuon i genhedlaeth ar ôl cenhedlaeth o blant. Ystyr llythrennol ‘hwiangerdd’ yw cân i suo plentyn i gysgu, a cheir sawl enghraifft o’r math hwnnw o gân, ond defnyddir y gair yn ehangach hefyd i ddisgrifio caneuon syml eraill i blant.

Enghreifftiau: Suo Gân, Si Hei Lwli ‘Mabi (hwiangerddi); Dacw Mam yn Dwad, Fuoch Chi Rioed yn Morio, Mi Welais Jac y Do.

Caneuon Gwaith
Y caneuon mwyaf nodedig yn y dosbarth hwn yw’r caneuon ‘Gyrru’r Ychen’ o Forgannwg: caneuon i annog ychen i weithio wrth aredig. Cofnodwyd rhai o’r rhain gan Iolo Morgannwg.

Enghreifftiau: Cân yr Ychen, I Ysgafnhau ein Gwaith.

Caneuon Doniol
Mewn cystadlaethau eisteddfodol yn y cyfnod diweddar bu tuedd i roi amlygrwydd i’r caneuon gwerin mwyaf trist. Ond mae lle i gredu mai ar y caneuon hwyliog yr oedd y pwyslais yn yr hen nosweithiau llawen a’r cyfarfodydd anffurfiol. Y gair ‘llawen’ yw’r cliw!

Enghreifftiau: Cân Merthyr, Yr Hen Wyddeles, Mari’r Glwyseg, Ar y Ffordd Wrth Fynd i Lundain, Cân y Cwcwallt.

Caneuon Gwasael
Caneuon yw y rhain sy’n ymwneud yn benodol ag achlysuron arbennig ar wahanol adegau o’r flwyddyn. Ystyr lythrennol y gair gwasael yw ‘Iechyd Da’, a rhan bwysig o’r ddefod oedd diod arbennig, yn cael ei rannu o’r ‘llestr gwasael’. Golyga’r term ‘canu gwasael’ ddefod lle mae criw bychan yn crwydro o dŷ i dŷ, yn dymuno iechyd da i’r teuluoedd a bendith ar eu bywydau – yn y gobaith o dderbyn croeso a lletygarwch. Canu awyr agored ydyw (er fod rhai o’r defodau yn golygu fod cantorion o fewn y tŷ yn ateb ac yn ymryson gyda’r cantorion y tu allan). Mae’r termau ‘canu tan bared’ a ‘canu yn drws’ hefyd yn disgrifio’r arfer. Mae’r canu gwasael yn gysylltiedig â’r defodau canlynol: Y Fari Lwyd, Y Calennig, a Hela’r Dryw (Ionawr), Gŵyl Fair, Dydd Mawrth Ynyd (Chwefror /Dechrau Mawrth), Calan Mai, a hefyd priodasau. Mae sawl ‘cân ymryson’ (y caneuon ‘cynyddol’ lle mae’n rhaid cyflymu pob pennill) yn gysylltiedig â Gŵyl Fair yn arbennig.

Enghreifftiau: Wel Dyma Ni’n Dwad, Hela’r Dryw, Cadi Ha, Mwynen Mai. (Caneuon cynyddol): Cyfri’r Geifr, Un o Fy Mrodyr I.

Baledi
Dyma’r dosbarth mwyaf niferus o ddigon – mae tua 4,000 ohonynt ar gael, y rhan fwyaf o’r ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Digwyddiadau’r dydd oedd eu testun: llofruddiaethau, helyntion fel Rhyfel y Degwm a Helynt Beca, stormydd, llongddrylliadau, agor rheilffyrdd newydd, ac ati. Oherwydd mai yn yr awyr agored, mewn ffair a marchnad, y cenid y baledi hyn, byddai raid i’r baledwr feddu ar lais cryf ac arddull drawiadol, gan mai ei nod oedd gwerthu copïau o’r faled i’w gynulleidfa.

Enghreifftiau: Baled y Blotyn Du, Storm Fawr 1846, Llofruddiaeth Dafydd Lewis.

Caneuon Morwrol
Cymharol brin yw’r shanties môr yn Gymraeg, ond fe gyfansoddodd J. Glyn Davies stôr ohonynt yn yr 1920au, ac ymhen dim o dro fe’u derbyniwyd yn rhan o’r traddodiad gwerin.

Enghreifftiau: Sianti Gymraeg, Fflat Huw Puw, Llongau Caernarfon, Santiana

Canu Penillion
Yn y cyfnod diweddar, fe ddisodlwyd y term ‘canu penillion’ gan y term ‘cerdd dant’, (sef y grefft o ganu darnau o farddoniaeth i gyfeiliant ceinciau gosodedig ar y delyn, yn unol â rheolau pendant). Mae’r grefft bellach wedi datblygu i gyfeiriad gwahanol i ganu gwerin. Ond ar un adeg, difyrrwch y werin bobl oedd canu penillion: crefft fyrfyfyr oedd yn gwneud defnydd helaeth o benillion telyn a cherddi ysgafn, ffwrdd-â-hi, ac ni fyddai neb ar y pryd yn ystyried gosod canu penillion a chanu gwerin mewn categorïau ar wahân.

Enghreifftiau: penillion syml pedair neu chwe llinell ar geinciau megis Cader Idris, Llwyn Onn, Pen Rhaw.

Canu Plygain
Canu crefyddol ei natur yw hwn; math o ganu sy’n gysylltiedig â chyfnod y Nadolig ac a glywir mewn gwasanaethau plygain mewn eglwysi a chapeli. Mae’n ymdebygu mwy i ganu gwerin a chanu baledi nag ydyw i ganu emynau: canu naturiol, dirodres, a dihyfforddiant, bob amser yn ddigyfeiliant, ac yn amlach na pheidio mewn harmoni syml. Alawon gwerin yw llawer iawn o’r alawon y gosodwyd y geiriau arnynt.

Enghreifftiau: Ar Gyfer Heddiw’r Bore, Carol y Swper, Tramwywn, Ffarwel Ned Puw, Y Ceiliog Gwyn.

Wrth gwrs, nid pob cân werin sy’n syrthio’n daclus i’r categorïau uchod. Er enghraifft, y gân Myn Mair, sef cân a genid mewn gwylnos ym mhresenoldeb corff marw. Gweddi sydd yma dros enaid y person ymadawedig. Oherwydd yr erfyniad ar y Fair Forwyn ar ddiwedd pob pennill, mae’n amlwg fod y gân yn tarddu o’r cyfnod cyn y Diwygiad, pan oedd Cymru yn wlad Gatholig.

Erbyn heddiw fe ddiogelwyd y corff hyn o ganeuon gwerin, ond fe ellid yn hawdd fod wedi eu colli am byth. Bu dau gorff yn gyfrifol yn fwy na neb am gasglu a chofnodi’r caneuon: Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru, yn enwedig eu haelodau cynnar ar ddechrau’r ugeinfed ganrif, ac Amgueddfa Sain Ffagan mewn cyfnod diweddarach. Meddai J. Lloyd Williams, un o arweinwyr y Gymdeithas Alawon Gwerin, “Tipyn o beth oedd i’r hen alawon fyw trwy genedlaethau o esgeulustod, a mwy gorchest oedd iddynt wrthod marw dan ddimyg a gwarth y Diwygiad.”

Arfon Gwilym

[Nodyn: Yn y byd modern mae union ystyr y gair ‘gwerin’ yn amrywio’n fawr. I ddibenion yr erthygl hon, fe ganolbwyntir ar y math hwnnw o ganeuon a drosglwyddwyd ar lafar o un genhedlaeth i’r llall dros gyfnod hir o amser: y math o ganeuon y gellir eu disgrifio fel rhai ‘traddodiadol’]

Tarw Gwyllt Llangian a Stori Cymru

Stori Cymru - Postiwyd 21-02-2020

Mae pawb yn hoff o stori dda. Boed hynny mewn llyfr, mewn papur newydd, cartŵn, ar fideo, ar raglen deledu, ar ffilm neu ar lafar.

Mae’r awydd i glywed stori yn ddwfn ym mhob un ohonom ni. Mae ailadrodd storïau yn rhan o’n gwead ni. Ailadrodd straeon a wnawn ni wrth gyfarfod ffrindiau a theulu da ni heb eu gweld ers tro. Mae’r traddodiad yma o adrodd straeon yn dyddio ymhell cyn cof. Dyma’r “traddodiad llafar” a oedd yn ffynhonnell cynnwys y llawysgrifau cynharaf sydd yma yn y Llyfrgell Genedlaethol.

 

 

Ymhlith y 15 miliwn o erthyglau papur newydd a ddigiwyd gan y Llyfrgell Genedlaethol mae hanes Tarw Gwyllt Llangian. Daeth ffermwr â tharw ifanc ar droed i dref Pwllheli heb dennyn. Dychrynwyd y tarw a rhedodd yn wyllt drwy’r dref. Aethpwyd â’r ffermwr i’r llys yn dilyn y digwyddiad. Mae’r adroddiad papur newydd yn creu darlun byw o’r cyfan. Darllenwch stori llawn Tarw Gwyllt Llangian.

 

 

Nid yw’r stori hon yn stori eiconig yn hanes Cymru ond yn gipolwg ar fywyd yng Nghymru yn nechrau’r 20fed ganrif. Clytwaith o storïau yw Stori Cymru, gyda rhai digwyddiadau yn fwy arwyddocaol na’i gilydd ond pob un yn ddilys. Mae gan y stori hon arwyddocâd bersonol i mi oherwydd mai cymydog i fy nhaid oedd perchennog y tarw gwyllt!

Mae casglu, cadw, diogelu a rhannu hanes Cymru yn y byd yn rhan allweddol o waith y Llyfrgell Genedlaethol. Yr her i’r Llyfrgell, ac i ni fel cenedl, yw gwneud hynny yn y ffordd sy’n dod a’r budd mwyaf i ni heddiw ac i genedlaethau’r dyfodol. Y Llyfrgell yw “cof y genedl” ac mae’n dal i gasglu, rheoli a diogelu dros 20 miliwn o lyfrau, llawysgrifau, archifau, mapiau, lluniau, ffotograffau, papurau newydd, sain, fideo a ffilm.

 

 

Dyma waith sy’n gofyn am arbenigedd a chydweithio ac rydym yn ffodus iawn fod gennym staff profiadol, gwirfoddolwyr ymroddedig, unigolion, cymunedau a phartneriaid i’w gyflawni. Mae’r byd wedi newid, ac yn parhau i newid yn gyflym. Gyda hyn daw cyfleon yn ogystal a heriau. Mae digido wedi dod yn rhan o waith y Llyfrgell ers degawdau bellach ac wedi ein galluogi i rannu’r storïau ledled Cymru â’r byd.

 

 

Her arall yw sicrhau y bydd deunydd digidol gwreiddiol ar gael i genedlaethau’r dyfodol. Er mwyn gwneud hyn mae gofyn i’r Llyfrgell gydweithio â sefydliadau ar draws y byd. Mae deunydd digidol yn cynnig cyfleon cyffrous i ni wella ein dealltwriaeth o “stori” Cymru. Un enghraifft syml fyddai dadansoddi amlder defnydd geiriau dros ddegawdau mewn erthyglau papur newydd. Yn ddi-os bydd datblygiad deallusrwydd artiffisial (artificial intelligence) yn ehangu’r posibiliadau yma ymhellach nag y gallwn ni ei ddychmygu ar hyn o bryd.

 

 

Er yr holl ddatblygiadau technolegol mae grym stori dda yn parhau. Mae hi’n byw yn y cof, yn ein diddanu, ein haddysgu ac yn ein hysbrydoli. Mae clytwaith Stori Cymru’n parhau i dyfu ac mae gan y Llyfrgell rôl allweddol yn y dasg o’i diogelu a sicrhau ei bod yn dal i ysbrydoli a chyfoethogi bywydau ymhell i’r dyfodol.

 

Dr Owain Rhys Roberts
Dirprwy Brif Weithredwr a Llyfrgellydd (Casgliadau a Rhaglenni Cyhoeddus)

Y Llychlynwyr yn Llenyddiaeth Gymraeg Ganoloesol

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 07-02-2020

 

Pobl mordwyol oedd y Llychlynwyr a ddaeth i Ynysoedd Prydain rhwng tua’r 8fed a’r 11eg ganrif, yn bennaf o Norwy a Denmarc yn Sgandinafia. Daethant a thrais a dinistr, ond hefyd daethant a’u diwylliant – eu sgiliau, eu crefydd, a’u iaith. Daethant yn rhan o lenyddiaeth Gymraeg ganoloesol, gan gynnwys sawl llawysgrif sydd ar gadw yma yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Beth a ddenodd y Llychlynwyr o Sgandinafia i Gymru? Mae’n bosib fod y Llychlynwyr a ddaeth i Gymru yn chwilio am dir ffrwythlon a nwyddau i’w masnachu. Roedd arfordir Cymru yn ran o lwybr arfordirol o Sgandinafia, gan deithio drwy Ynysoedd Shetland, Ynysoedd Erch, Yr Alban, Iwerddon, gogledd-ddwyrain Lloegr ac Ynys Manaw i Gymru. Roedd cyrchoedd cyntaf y Llychlynwyr yng Nghymru yn targedu lleoedd amlwg ar yr arfordir, a daeth canolfannau eglwysig yn dargedau poblogaidd. Disgrifiwyd y cyrchoedd hyn ar ddiwedd y 13eg/dechrau’r 14eg ganrif ym Mrut y Tywysogion, sy’n rhoi darlun apocalyptaidd o ddinistrio Tyddewi (Mynyw) mewn cyrch yn 810.

‘Deg mlynedd ac wythcant oed oet Krist pan duawd y lleuad duw Nadolic. Ac y llos[get] Mynyw. Ac y bu varwolaeth ar yr ysgrubyl yn holl ynys Brydein.’

Wyth cant a deg oedd blwyddyn oed Crist pan dywyllodd y lleuad ar Ddydd Nadolig. A llosgwyd Mynyw. A bu marwolaeth ar holl anifeiliaid Prydain.’

(Brut y Tywysogion, NLW MS Peniarth 20, t. 67)

Dros y ddwy ganrif nesaf, daeth ymosodiadau’r Llychlynwyr o’r môr yn fwyfwy cyffredin wrth i Gymru gael ei rhoi ar fap y Llychlynwyr a sefydlwyd treflannau Llychlynnaidd parhaol yn Iwerddon. Roedd y Llychlynwyr hefyd yn awyddus i hawlio tiroedd yng Nghymru. Dywed yr Annales Cambriae, a ysgrifennwyd yn gynnar yn y 12fed ganrif, i Llychlynnwr o’r enw Ingimundr ddod i Ynys Môn a meddiannu tir mewn lle o’r enw Maes Osfeilion; mae Liber Landavensis (Llyfr Llandaf) o’r 12fed ganrif yn disgrifio sut bu’r brenin Cymreig Gruffudd ap Llywelyn yn gwrthsefyll ymosodiadau Llychlynnaidd o Denmarc, Ynysoedd Erch, ac Iwerddon. Erbyn diwedd yr 11eg ganrif roedd cysylltiadau Gwyddelig-Llychlynnaidd mor sefydledig nes fod un arall o arweinwyr Cymru yn medru ymdrechu i hawlio tras Llychlynnaidd. Mae Historia Gruffud vab Cynan o’r 13eg ganrif a’i ragflaenydd Lladin Vita Griffini filii Conani yn ymgais i olrhain achres y brenin Cymreig Gruffudd ap Cynan (m.1137) yn ôl i hen frenhinoedd Norwy. Dioddefodd Gruffudd ei hun fwy na’i siâr o drafferth gyda’r Llychlynwyr; yn 1098 fe’i fradychwyd gan ei lynges Wyddelig-Lychlynnaidd ei hun yn dilyn ymosodiad ar Wynedd gan yr ieirll Normanaidd Hugh o Gaer ac Hugh a’r Amwythig. Ar yr un pryd, roedd y brenin Norwyaidd Magnús Berfœtr yn ymosod ar Ynys Môn, ac yn ôl y ffynonellau uchod, lladdwyd Hugh o’r Amwythig gan Magnús  pan saethodd ef yn ei lygad.

 (Liber Landavensis, f.109v)

Roedd gan Gruffudd ap Cynan hefyd duedd i gyrchu mewn modd Llychlynnaidd. Mae Vita Sancti Gundleii (Buchedd Sant Gwynllyw) , a grynhowyd gyntaf yn y 12fed ganrif, yn disgrifio sut y casglodd Gruffudd lynges Wyddelig-Lychlynnaidd at bwrpas môr-ladrad. Wedi glanio yn aber yr afon Wysg, ymosodwyd ar eglwys Sant Gwynllyw, ond pan ddychwelsant fe ddinistriwyd eu llynges a bu bron i Gruffudd gael ei ladd mewn storm ofnadwy, efallai wedi ei danfon yn gosb gan Sant Gwynllyw ei hun. Mae’r syniad hwn o gosb yn cyd-fynd a’r disgrifiad apocalyptaidd o gyrch Llychlynnaidd ym Mrut y Tywysogion, ac nid yw’n syndod; doedd dim rheswm gan fynachlogydd i gyflwyno’r Llychlynwyr mewn goleuni ffafriol, a hwythau yn brif dargedau i’r Llychlynwyr yn ogystal â bod yn gynhyrchwyr o hanesion ysgrifenedig. Oherwydd hyn, a’r bwlch mewn amser rhwng y cofnodion a’r digwyddiadau a ddisgrifir, mae’n rhaid i ni gwestiynu pa mor ddibynadwy ydynt.

Mae hyn yn amlygu un o’r prif wahaniaethau diwylliannol rhwng y Llychlynwyr a’r Cymru – eu crefydd. Yn ystod Oes y Llychlynwyr, nid oedd Denmarc na Norwy wedi cael tröedigaeth lawn i Gristnogaeth, ac felly byddai llawer o’r ymwelwyr wedi bod yn ddilynwyr crefydd paganaidd Llychlynnaidd. Gellir gweld tir diwylliannol cyffredin drwy astudio ffynonellau llenyddol eraill. Roedd y traddodiad barddol canoloesol skald yn Norwy yr un mor hen a datblygedig a’r gogynfeirdd yng Nghymru, ac roedd beirdd yn aml yn bresennol ar achlysuron pwysig ac yn rhoi adroddiadau cyfoesol o’r digwyddiadau. Cyfansoddodd y bardd Meilyr farwnad i Gruffudd, Marwnad Gruffudd ap Cynan, ac mae’r detholiad isod yn rhoi darlun cryf o ryfel:

‘Gwern gwygid, gwanai bawb yn ei gilydd,
Gwaed gwŷr goferai, gwyrai onwydd.’

Malwyd gwaywffyn, rhuthrodd pawb at ei gilydd,
Llifodd gwaed rhyfelwyr, gostyngodd gwaywffyn ynn’

(Marwnad Ruffut ab Kynan, NLW MS 6680B (Llawysgrif Hendregadredd), f1.r)

Yn yr un modd, mae Gisl Illugason, bardd Magnús Berfœtr, yn tystio i’r hyn a welodd a’i lygaid ei hun wrth ddisgrifio marwolaeth Hugh o’r Amwythig yn ei Erfikvæði (marwnad) i Magnús. Mae’r beirdd yn cyfleu delweddau byw tra’n dilyn ffurf mydryddol gaeth; roedd Meilyr yn dilyn cyhydedd naw ban y gynghanedd, tra dilynai Gisl y ffurf Llychlynnaidd fornyrðislag (‘ffurf-iaith-hen’). Cwynodd Iolo Morganwg, y bardd a’r hynfiaethydd o’r 18fed ganrif, fod hen farddoniaeth Llychlynnaidd yn llawn o gymeriadau treisgar a theimladau ffyrnig, termau sydd hefyd yn berthnasol i farddoniaeth Meilyr. Efallai mai yma mae’r Llychlynwyr a’r Cymry yn rhannu diddordebau llenyddol.

Yn ôl y Brut, roedd cyrch Magnús Berfœtr i Ynys Môn yn 1098 yn un o ymosodiadau diwethaf y Llychlynwyr yng Nghymru. Nid yw olion llenyddol y Llychlynwyr yng Nghymru yn amlwg bob tro, ond mae’r etifeddiaeth yn parhau, nid yn unig mewn llawysgrifau, ond mewn ffurfiau mwy cyfarwydd, beunyddiol megis enwau lleoedd. Er mor gyfarwydd ydynt, mae’n hynnod meddwl ein bod yn byw ochr yn ochr a’r treftadaeth Llychlynnaidd hwn a ddaethpwyd i Gymru bron i fil o flynyddoedd yn ôl.

Lucie Hobson

Archifydd dan Hyfforddiant

Ffynonellau:

Annales Cambriae, A.D. 682-954: Texts A-C in Parallel, gol. & chyf. gan David N. Dumville (Caergrawnt: ASNC, 2002)

Brut y Tywysogion or The Chronicle of the Princes: Peniarth MS 20 Version, cyf. Thomas Jones (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1952)

Historia Gruffud vab Kenan, gol. D. Simon Evans (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1977)

Jesch, Judith, ‘Norse Historical Traditions and Historia Gruffud vab Kenan: Magnús berfœtr and Harald hárfagri’, yn Gruffudd ap Cynan: A Collaborative Biography, gol. K. L. Maund (Woodbridge: Boydell, 1996), tt. 117-148

Vita Griffini filii Conani, gol. & chyf. Paul Russell (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2005)

Vitae Sanctorum Britanniae et Genealogie, gol. & chyf. A. W. Wade-Evans (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1944)

Williams, J. E. Caerwyn, ‘Meilyr Brydydd and Gruffudd ap Cynan’, yn Gruffudd ap Cynan: A Collaborative Biography, gol. K. L. Maund (Woodbridge: Boydell, 1996), tt. 165-186

Ystadau boneddigion Cymru: Trysorfa o wybodaeth

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 24-01-2020

Am ganrifoedd, roedd cyfran uchel o dir Cymru wedi ei ganoli yn nwylo cyfran gymharol fechan o deuluoedd bonedd. Roedd rhai ystadau yn anferth, er enghraifft Wynnstay, tra’r oedd eraill yn eithaf bychan, er enghraifft, Allt-lwyd yn Sir Aberteifi. Fe gafodd bodolaeth ystadau’r boneddigion effaith ddofn ar dirwedd a hanes Cymru. Roedd eu pŵer yn amlwg drwy’r plastai mawreddog a amgylchynwyd gan erddi helaeth a pharcdiroedd. Roedd hollbresenoldeb yr ystadau yn y dirwedd yn amlwg trwy ffermydd y tenantiaid, y bythynnod, y fforestydd, cysgod yr helgig, amgáu y tiroedd comin, tollbyrth, gweithfeydd mwyngloddio, y rheilffyrdd a datblygiadau trefol.

Teimlwyd dylanwad yr ystadau ym mron pob agwedd o fywyd Cymreig. Roeddent yn cynnig cyflogaeth i bobl leol fel gweithwyr amaethyddol, stiwardiaid, garddwyr, gweision ystafelloedd, gweision y tŷ a nyrsys plant. Roedd y gweithwyr hyn i gyd ar drugaredd yr ystadau. Roedd perchnogion ystadau yn priodi i mewn i deuluoedd eraill uchel eu statws, ac felly’n ehangu eu tiroedd ac yn ymestyn eu pŵer i bob agwedd ar fywyd cyhoeddus. Roeddent yn dal swyddogaethau uchel fel gweision i Goron Lloegr, aelodau seneddol, is-gapteiniaid, siryfion sirol, meiri ac ynadon heddwch. Roeddent yn rheoli’r etholiadau sirol, penodiadau offeiriaid y plwyf a chasgliad y degwm. Roeddent yn cyfrannu at adeiladu ac adfer eglwysi, ysgolion, ysbytai, neuaddau pentref ac ystafelloedd darllen cyhoeddus.

Mewn bywyd preifat, roeddent yn noddi beirdd a cherddorion gan gynnal y traddodiad barddol. Roeddent hefyd yn casglu llyfrgelloedd o lawysgrifau prin a llyfrau, yn llenwi eu tai â chelfi crand, ac yn casglu gweithiau celf a threfnu peintio eu portreadau eu hunain i’w rhoi ar gof a chadw.

Yn ffodus, fe greodd ystadau’r boneddigion lawer iawn o gofnodion, sy’n nefoedd i haneswyr modern. Mae archif ystâd arferol yn cynnwys gweithred eiddo, rhentol, cyfrifon yr ystâd, cofnodion y tŷ, arolygon a phrisiadau, mapiau, cytundebau teuluol ac ewyllysiau, dyddiaduron, llythyrau, papurau cyfreithiol a phapurau gweinyddol y sir. Fe greodd rhai ystadau nifer helaeth o gofnodion yn ymwneud ag amaeth, mwyngloddio plwm neu chwareli llechi. Mae cofnodion ystadau eraill yn adlewyrchu diddordeb penodol y perchennog, er enghraifft hela llwynogod yn Gogerddan neu gasglu cerddoriaeth, celf a cherfluniau yn Wynnstay. Mae’r cofnodion hyn i gyd yn cynnig ystod eang o gyfleoedd ymchwil i haneswyr teulu, haneswyr lleol, plant ysgol, archeolegwyr, haneswyr tirwedd, myfyrwyr hanes gwleidyddol, artistiaid a cherddorion.

Mae gweithredoedd eiddo, cytundebau teuluol ac ewyllysiau yn esbonio sut roedd perchnogion ystadau yn cronni tiroedd ac yn eu pasio i’w disgynyddion. Mae rhai dogfennau o bwys cenedlaethol. Mae archifau ystadau Wynnstay, Penrice a Margam yn cynnwys siarteri canoloesol pwysig o Ystrad Fflur ac Abaty Margam, yn y drefn honno, gan ddangos dosraniad tiroedd cyn diddymiad y mynachlogydd.

Mae’r dogfennau rhent, llyfrau cyflog a chofnodion tŷ yn cynnig enwau stiwardiaid yr ystâd, y tenantiaid, y labrwyr a’r gweision. Mae’r cyfrifon yn aml yn dangos cofnod codi neu atgyweirio adeiladau, sydd o bosib yn parhau hyd heddiw. Mae’n bosib y byddai’r rhestrau eiddo yn nodi pethau fel platiau arian, lluniau a chreiriau eraill. Mae arolygon a mapiau’n dangos lle lleolwyd y tiroedd a sut y defnyddiwyd hwy.

Mae’n bosib y byddai dyddiaduron a llythyrau’n disgrifio bywyd dyddiol perchnogion yr ystâd a’u cyflogai, perthnasau o fewn y teulu, digwyddiadau lleol, straeon cymdeithasol, bywyd milwrol, teithio ac uchelgais gwleidyddol. Mae papurau gwleidyddol yn cynnwys llawer o dystiolaeth, yn taenu golau ar gysylltiadau teuluol coll ac amodau cymdeithasol. Mae gweithiau celf yn portreadu’r tai a’u perchnogion mewn cyd-destun, gan ddangos y dirwedd, pensaernïaeth, herodraeth, dodrefn, dillad, steiliau gwallt ac weithiau hoff anifeiliaid nai rai gwethfawr.

Mae tynged ystadau’r boneddigion yn amrywio. Boddodd nifer dan bwysau eu dyled, a dyfodd o wariant uchel, morgeisi, cytundebau teuluol a thollau marwolaeth. Gwerthwyd eangderau o dir ystadau yng Nghymru yn ystod diwedd y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed ganrif. Aeth peth plastai i ddistryw, troswyd eraill yn fflatiau, ysbytai, gwallgofdai ac ysgolion. Diogelwyd rhai, megis Castell Powys a Llanerchaeron, gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Tra bod ambell un, fel Rhug a Mostyn, yn parhau i weithredu fel ystadau yn y byd modern.

Felly, ble’r ewch chi i ganfod mwy? Cedwir papurau ystadau mewn nifer o storfeydd trwy Gymru. Mae nifer ohonynt yma yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Gallwch bori rhestr o 50 o’r casgliadau ystadau mwyaf poblogaidd yn y Llyfrgell ar ein gwefan. Gallwch hefyd bori Catalog y Llyfrgell arlein o unrhyw le. Os oes well gennych chi ymweld â ni, mae staff proffesiynol yr Ystafelloedd Darllen wrth law i’ch helpu.

Cedwir nifer o gofnodion ystadau mewn archifdai sirol hefyd. Mae rhai yn parhau mewn dwylo preifat gyda’r perchnogion presennol neu eu cyfreithwyr. Mae Prifysgol Bangor wedi sefydlu canolfan arbennig ar gyfer hanes ystadau Cymreig: Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru.

Darganfyddwch gofnodion yr ystadau Cymreig drosoch eich hunain. Gyda cymaint o amrywiaeth o feysydd diddordeb, mae rhywbeth yma i bawb.

Gwybodaeth bellach

 

Bywydau mewn trosedd: Hanes cymdeithasol a diwylliannol Cymru yn Llys y Sesiwn Fawr

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 10-01-2020

Mae brawddegau fel ‘Hanes Cymru’ yn aml yn cynhyrchu delweddau o dywysogion a thywysogesau Cymreig o’r oesoedd canol, fel Llywelyn Fawr, Owain Glyndŵr a Gwenllian ferch Gruffydd, a digwyddiadau oedd yn drobwynt mewn hanes, fel y concwest Edwardaidd neu Ddeddf Uno’r Tuduriaid. Fel arall, mae ‘Hanes Cymru’ yn corddi delweddau o newid cymdeithasol, economaidd a gwleidyddol yn y 19eg ganrif. Y rhain wedi eu nodweddu gan y pyllau glo, diwydiannu a thŵf Methodistiaeth, mudiad y Siartwyr a Therfysgoedd Beca. Mae’r rhain i gyd yn bynciau diddorol a chyfoethog, ac yn haeddu’r sylw y maent yn ei dderbyn. Serch hynny, yn aml fe anghofir am y cyfnod hwnnw rhwng y Ddeddf Uno a’r Chwildro diwydiannol, yn arbennig o safbwynt hanes sy’n archwilio bywyd dyddiol gwerin Cymru.

Fel hanesydd â diddordeb mewn hanes cymdeithasol a diwylliannol y 18fed ganrif yng Nghymru, ryw’n gweithio i newid hyn. Yn ffodus, mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru y ffynhonnell orau o dystiolaeth am fywyd dyddiol y Cymry yn ystod y cyfnod hwn. Er syndod o bosib, y ffynhonnell rwy’n cyfeirio ati, yw cofnodion ffeiliau carchar Llys y Sesiwn Fawr – y llys uchaf yng Nghymru cyn yr 1830au. Mae’r cofnodion hyn yn cynnig manylion cyfoethog am drefn ddyddiol bobl, eu gwaith a’u bywyd teuluol, eu gwerthoedd, rhagdybiaethau a’u perthynas rhyngbersonol ayb.

Crëwyd dogfennau cyn-treial, er enghraifft deponiadau, archwiliadau, cwynion a ‘gwybodaeth’, ynghyd â chyfaddefiadau, pan y cyfeiriwyd troseddau fel llofruddiaeth, terfysg, ymosodiad, lladrad, dynwarediad, dwywreiciaeth, neu hyd yn oed fwystfilaidd-dra, at Lys y Sesiwn Fawr. Byddai clercod neu ynadon yn cyfweld tystion a’r diffynnydd ac yn cadw cofnod o’u hymatebion, ar ôl eu cyfieithu o’r Gymraeg i’r Saesneg yn aml. Er yn bur anaml, os byth, y cofnodwyd hwy air am air. Roedd y cofnodion yn ganolog i broses treial mewn gwlad lle’r oedd nifer o’r tystion yn siarad iaith wahanol i’r llys, a’r trafodion cyfreithiol yn digwydd yn Saesneg. Am y rheswm hwn, mae dogfennau cyn-treial Llys y Sesiwn Fawr wedi goroesi’n dda o gymharu â chofnodion tebyg o’r Brawdlys yn Lloegr. Ynghyd â darparu tystiolaeth gymhellol am drosedd a gwyredigaeth, mae’r cofnodion cyn-treial yma’n cynnwys manylion trylwyr am yr hyn oedd yr unigolion yn gwneud pan welson nhw drosedd, y cyflawnon nhw drosedd neu y dioddefont drosedd. Mae’r cofnodion hyn felly yn arbennig o ddefnyddiol i unrhyw un sydd â diddordeb yn hanes gymdeithasol neu ddiwylliannol Cymru.

Mae achos o gynnai tân yn fwriadol yn Sir Fôn yn 1799 yn dangos pa mor gyfoethog gall y cofnodion hyn fod. Yn yr achos hwn, cyhuddwyd merch ifanc, ddi-briod, feichiog o gynnai tân yn fwriadol yn nhŷ dynes arall. Meistr y ferch ifanc a gyhuddwyd, yn ôl y sôn, oedd tad y babi. Roedd hefyd yn canlyn y ddynes y llosgwyd ei thŷ, fel y profwyd gan y ffaith fod ganddo ei gardas (garter). Mae’r achos cywilyddus hwn o driongl serch o’r 18fed ganrif yn dangos yn glir cymhlethdodau a manylion gweithgareddau carwriaeth rhai cylchoedd. Serch hynny, mae deponiadau rhai tystion yn cynnig tystiolaeth ddiddorol o fywyd ‘bob dydd’. Er enghraifft sut y rhannwyd tân rhwng aelwydydd a chartrefi (yn defnyddio gwellt a thywarchen o dân cymydog). A’r lletygarwch a ddangoswyd i forwynion ifanc a oedd yn canfod eu hunain ymhell o adre wrth iddi nosi (fe’u cymerwyd i mewn i dai a’u caniatáu i gysgu gyda’r morwynion am y noson). Dyma un enghraifft, o nifer, o’r drefn ddyddiol arferol, y gymdogaeth a’r perthnasau rhyngbersonol a ganfyddir yn y cofnodion llys ‘anhygoel’ hyn.

Mae’r cofnodion carchar yn ganolog i’m hymchwil ar anghyfreithlondeb a bydwreigiaeth yng Nghymru’r 18fed ganrif, ac yn ffurfio rhan ganolog o’m dysgu ym Mhrifysgol Caerlŷr. Fodd bynnag, gyda mynegai arlein ar gyfer y blynyddoedd 1730-1830, a chofnodion mewn Saesneg (yn bennaf gan ddefnyddio llaw italig ac ysgrifenyddol) o 1730 ymlaen, mae’r cofnodion carchar yn arbennig o hygyrch yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Dr Angela Muir

Adnoddau Perthnasol

Y Plygain yng Nghymru

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 20-12-2019

Unwaith mae’r hydref drosodd a phawb yn dechrau cwyno ei bod hi’n oer, dyna’r amser i fynd am drip i sir Drefaldwyn. Pam? Wel, i ganu’r hen garolau plygain – nid mewn cyngerdd nac eisteddfod, ond fel rhan o wasanaeth naturiol y gymdeithas mewn eglwys a chapel, drwy’r Adfent ac ymlaen tan Ŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror.

Mae’n debyg mai o’r Lladin pullicantio ‘caniad y ceiliog’ y daw’r gair plygain. Cynhelid y gwasanaeth yn wreiddiol am 3 a.m., cyn ei symud i 4, yna 5, yna 6 o’r gloch ar fore’r Nadolig. Un o wasanaethau’r Eglwys Gatholig oedd y plygain tan y Diwygiad Protestannaidd pan fabwysiadwyd ef gan yr Anglicaniaid, ac yna’n ddiweddarach gan yr Anghydffurfwyr. Erbyn heddiw, gyda’r nos y cynhelir y gwasanaeth, gan mwyaf.

Mae’r gwasanaeth yn agor gyda’r Hwyrol Weddi (mewn eglwys) neu wasanaeth byr (mewn capel). Yna daw’r datganiad ‘Mae’r plygain yn awr yn agored’, sef yn agored i unrhyw un gyflwyno carol blygain. Plant sy’n agor, wedyn pobol ifanc, wedyn parti’r eglwys neu’r ardal, ac yna’r bobl sydd wedi teithio yno o bell; os oes mwy nag un parti lleol bydd un o’r rheini yn cloi. Does byth raglen. Mae’r carolwyr, yn unigolion a phartïon, yn gwneud eu ffordd drwy’r gynulleidfa niferus i lawr i’r gangell neu’r sêt fawr, taro nodyn â seinfforch, a chanu’n ddi-lol. Y carolwyr sy’n penderfynu trefn y noson er mwyn osgoi cael dau unawdydd yn dilyn ei gilydd, neu ddwy ddeuawd, i gael amrywiaeth yn nhrefn yr eitemau.

Mae pawb yn canu’n anffurfiol, heb arweinydd. Rhaid cofio ym mha drefn y canodd pawb er mwyn dilyn yr un drefn yn ail hanner y noson (sef yn yr ail gylch), a chofio pa garolau a ganwyd, i osgoi ailganu. Ar y diwedd mae’r dynion sydd eisoes wedi cyflwyno carol yn cael eu galw ymlaen i gydganu ‘Carol y Swper’. Ar eu gorau, maen nhw’n wefreiddiol.

Mae plygain gyntaf y tymor yn hudolus, wrth i’r cantorion ailgyfarfod ar ôl prysurdeb y flwyddyn. Mae cyfeillgarwch dwfn ymhlith y carolwyr ac mae’r swper ar ôl y gwasanaeth yn elfen bwysig ar y noson.

Rhaid diolch i drigolion sir Drefaldwyn a’r rhannau hynny o Wynedd sy’n ffinio â sir Drefaldwyn – Mallwyd, a Llanymawddwy yn enwedig – am gynnal y traddodiad yn ddi-feth dros y canrifoedd. Dyma gadarnle’r plygain hyd heddiw. Er hynny, cenid yr hen garolau ledled Cymru ar un cyfnod, ac mae’r traddodiad yn agor unwaith eto i gynnwys rhannau helaeth o’r wlad.

Yn draddodiadol roedd y partïon yn aelodau o’r un teulu, er enghraifft Parti Bronheulog, ac yn ymarfer gartref ar yr aelwyd. Mae gan y carolwyr lyfr o garolau teuluol, a dim ond y teulu sy’n cael eu canu.

Parti Bronheulog yn canu’r garol Plygain ‘Ar Gyfer Heddiw’r Bore’

Gan fod cymaint heddiw yn symud o’u cynefin i fyw, mae nifer o’r partïon cyfoes yn bartïon newydd a’r rheini’n seiliedig ar gyfeillgarwch yn hytrach na llinach a gwaed.

Mae’n bosib mai cwndidwyr Morgannwg yn yr unfed ganrif ar bymtheg a ddechreuodd ganu carolau yn y gwasanaethau plygain. Lledodd yr arfer drwy Gymru gan ddod â phregeth ar gân i’r plwyfolion a honno’n ymdrin ag athrawiaeth yr Iawn ac â threfn yr Iachawdwriaeth yng Nghrist, yn ogystal â sôn am ei enedigaeth, ei farwolaeth, a’i atgyfodiad. Mae’r hen garolau yn aml yn ymestyn dros ugain a rhagor o benillion, ac yn drwm o ddiwinyddiaeth achubol. Ond erbyn yr ugeinfed ganrif a fflam y Diwygiad Mawr wedi tawelu, nid yw cynnwys y carolau yn gyson gryf yn yr un ffordd.

Cenid llawer o’r carolau ar alawon poblogaidd y dydd, a’r mesurau Cymreig hynny’n cynnwys ‘Ffarwel Ned Puw’, ‘Clychau Rhiwabon’ a ‘Difyrrwch Gwŷr Caernarfon’. Nid dim ond mesurau Cymreig oedd yn boblogaidd, ond mesurau o Loegr hefyd, a’r rheini’n cynnwys ‘Charity Mistress’, ‘Let Mary Live Long’ ac ambell alaw faled. Un arall y mae llawer iawn o ganu arni yn y plygeiniau yw’r alaw ‘Annie Lisle’, alaw faled o America a ysgrifennwyd yn 1857 gan H. S. Thompson, Boston, Massachusetts.

Geiriau cryf, alawon hyfryd, cwmni ffrindiau, a swper blasus. Beth mwy sydd ei angen ar neb ar noson oer o aeaf?

Dr Rhiannon Ifans

Salem a hynny oll…

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 06-12-2019

Pan ysgrifennais gyntaf am ddarlun Sidney Curnow Vosper, Salem yng nghylchgrawn Planet yn 1988, gallwn gymryd yn ganiataol y byddai mwyafrif fy narllenwyr yn gwybod rhywbeth am stori’r llun, neu o leiaf yn gyfarwydd â’i edrychiad. Roedd y print lliw mawr yn dal i hongian ar y wal yng nghartrefi nifer o neiniau a theidiau. Dyna pam y teimlais yn hyderus yn defnyddio’r term ‘Eicon Cenedlaethol’ i’w ddisgrifio. Ond, tua pum mlynedd yn ôl, cefais sioc tra’n dysgu hanes celf i fyfyrwyr israddedig, blwyddyn gyntaf, ym Mhrifysgol Abertawe. Doedd neb yn y dosbarth yn adnabod y llun, a neb wedi clywed amdano. Roedd yr ‘eicon cenedlaethol’ wedi diflannu o ymwybyddiaeth y genhedlaeth newydd.

Nid y ffaith ei fod wedi mynd yn angof oedd y syndod fel y cyfryw, ond pa mor gyflym y digwyddodd hynny. Wedi’r cyfan mae presenoldeb byw y llun mewn diwylliant wedi ei ategu ym mhob cenhedlaeth, o’i greadigaeth yn 1909, i 1997 pan ailddyfeisiodd Golwg y darlun ar gyfer clawr y cylchgrawn yn ystod yr ymgyrch refferendwm datganoli y flwyddyn honno. Mi addasodd y cylchgrawn y ddelwedd i ddangos Sian Owen yn gadael y capel gan groesi ei bysedd – ar ei ffordd i bleidleisio ‘Ie’ yn y festri, y tybiwn.

Wedi ei greu’n ddarlun pictiwrésg o grefydd ymysg y Cymry, yn wreiddiol, roedd Salem yn cyflwyno neges gysurol o genedl ddof at bwrpas ei werthu yn y Farchnad gelf Seisnig. Petai popeth wedi mynd fel y bwriadwyd, mae’n annhebygol y byddai mwy na llond llaw o Gymry wedi ei weld. Serch hynny, mi brynodd William Hesketh Lever, AS, y darlun a’i ddefnyddio’n ddiniwed fel poster i hyrwyddo gwerthiant ‘Sunlight Soap’, a gynhyrchwyd gan ei gwmni. Gosododd hyn y darlun yn y sffêr cyhoeddus, gan arwain at drawsnewidiad ei ystyr maes o law. Er fod camau cychwynnol y trawsnewidiad yn parhau yn annelwig, erbyn yr 1920au roedd y darlun wedi magu stori newydd ymysg cynulleidfa wahanol. Arweiniodd ‘darganfod’ y diafol yn siôl bersli Sian Owen at ailddyfeisio Salem fel dameg pechod balchder. Wedi dweud hynny, ni thybiaf y byddai mwy na’r Cristnogion mwyaf piwritanaidd wedi cymryd egwyddor y stori ormod o ddifrif – does bosib mai natur hudol ymddangosiad y wyneb yn y siôl oedd yn apelio fwyaf. Roedd gan y stori fwy yn gyffredin â’r Mabinogi nag Anghydffurfiaeth, ac eithrio ei hyrwyddo yng ngherdd ddefosiynol T. Rowland Hughes, a ysgrifennwyd yn nyddiau tywyll yr Ail Ryfel Byd. Fe’i ailwampiwyd eto mewn naws fyfyriol, gyda dos go dda o hiraeth, ar gyfer clawr LP Endaf Emlyn yn 1974. Gan symud i fan uchaf y farchnad, fe ddiweddarodd yr arlunydd Hywel Harris y darlun i mewn i waith olew mewn arddull ciwbyddol-cwilt clytwaith.

Newidiodd methiant refferendwm datganoli 1979 y naws, ond fe ailddyfeisiwyd Salem eto yn y cyfnod o weithgarwch gwleidyddol a ddilynodd. ‘Deffrwch y bastards. Mae Cymru’n marw’ oedd y neges o gwmpas y ddelwedd ar y pamffled a gynhyrchwyd yn 1989 gan Cymdeithas Cyfamod y Cymry Rhydd. Y cyd-destun y tro hwn oedd yr ymateb i’r mudo mewnol a’r ymgyrch llosgi tai haf. Wedi hynny, defnyddiwyd Salem gan amgylcheddwyr yn erbyn cwmni cemegol aml-genedlaethol, Montsanto, Wrexham, drwy wyrdroi wyneb Sian Owen a wyneb y diafol ar ffurf arbennig o erchyll.

Ond mae’n bosib iawn mai dyna ddiwedd y daith ar gyfer Salem fel grym weithredol yn ein diwylliant ni. Os yw myfyrwyr Abertawe yn fesur, efallai bod y dirywiad mewn Cristnogaeth Anghydffurfiol a ddarluniwyd yn y llun, a dieithrwch bywyd cymdeithasol a oedd yn cylchdroi o gwmpas y capel, wedi tanseilio, o’r diwedd, botensial y darlun ar gyfer ei ailddefnyddio. Yn sicr mae’r ffaith bod y Llyfrgell Genedlaethol wedi prynu copi o’r gwaith wedi atgyfodi diddordeb yn ei hanes. Peintiwyd yr ail fersiwn yma ar gyfer Frank Treharne James, cyfreithiwr o Ferthyr, a brawd-yng-nghyfraith yr artist. Roedd y gŵr hwn yn rhwystredig gan ei fod wedi dymuno prynu’r gwreiddiol pan y gwerthwyd ef i’r gŵr a fyddai’n dod yn Arglwydd Leverhulme, am 100 gini, yng Nghymdeithas Brenhinol y Dyfrliwiau yn Llundain. Ond rwy’n amau erbyn hyn fod y Salem gwreiddiol wedi symud o’r lle byw hwnnw yn y diwylliant, a ganiataodd iddo ail fathu ei hun a pharhau’n berthnasol drwy gydol yr ugeinfed ganrif, i fod yn ffosil diddorol. Mor drist ag yw hyn, mae Salem bellach yn bodoli yn bennaf fel tystiolaeth o gyfnod a fu, a gwrthrych ymchwil i haneswyr.

Peter Lord

Margaret Jones a Dawn Chwedleua Gweledol

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 22-11-2019

 

Yn 1982, derbyniodd Margaret Jones gomisiwn gan Gyngor Celfyddydau Cymru i ddarlunio Pedair Cainc y Mabinogi. (1) O ganlyniad i’w chariad oes at chwedlau a llên gwerin, roedd yn ymwybodol fod cenedlaethau wedi tyfu i fyny gyda’r cymeriadau yn y straeon diwylliannol, eiconig hyn, a gwyddau y gallai chwalu breuddwydion gydag un linell bensil. Roedd lleisiau o’r gorffennol yn ei rhybuddio i droedio’n ofalus. (2) Ni ddylai fod wedi poeni. Trwy ei dychymyg a’i gallu naturiol fel darlunydd ac ymchwilydd, mae darluniau Margaret wedi dod i ddiffinio chwedlau Cymreig cymaint â’r geiriau eu hunain.

Ganwyd Margaret yn Bromley, Kent yn ystod ‘Oes Air Darlunio’, ddim yn hir wedi diwedd y rhyfel byd cyntaf. Tyfodd i fyny wedi ei hysbrydoli gan lyfrau Arthur Rackham a mawrion y byd darlunio ar ddechrau’r 20fed Ganrif. Yn ferch fach, bu’n tynnu lluniau ar y papur wal, yn cerfio wyneb yn y silff ben tan, ac yn braslunio dyn yn llithro ar groen banana. Bob dydd, byddai’n darlunio, thrwy ei dyddiau ysgol yn Birmingham a Southport, ac yn ystod ei bywyd priodasol cynnar yn India. Yn 1954, symudodd gyda’i theulu ifanc i Aberystwyth, lle’r oedd ei gŵr Basil wedi derbyn swydd fel athro Methodistaidd. Yn teithio trwy Tre Taliesin ar y bws, gwyddau mai dyma lle y byddai’n magu ei phlant, gwneud sioeau pypedau a datblygu’n ddarlunydd.

Arweiniodd arddangosfa o ddarluniau Margaret yng Nghanolfan Celfyddydau newydd Aberystwyth yn 1979, at gomisiwn gan Ganolfan Celfyddydau Cymru i ddarlunio rhifyn newydd o Y Mabinogi. Dyma ei chomisiwn cyntaf am lyfr. Roedd yn chwech deg pedwar, wedi ei hysbrydoli, ac yn bryderus.

Cyrhaeddodd y llawysgrif o’r cyhoeddwr. Dysgodd Margaret Gymraeg trwy ei darllen mewn llyfrau plant, gan ddefnyddio ei llygaid yn hytrach na’i chlustiau, ffeindiodd yr iaith ysgrifenedig llawer haws na’r un llafar. Ni chafodd unrhyw gysylltiad â’r llenor Gwyn Thomas tan ddiwedd y prosiect pan gwrddodd y ddau yn yr Eisteddfod.

 

Sylweddolodd Margaret fod y cymeriadau yn y straeon yn byw mewn tirwedd Gymreig, fyw. Mae’r rhain yn straeon am y llwyth, am ymgais i osgoi gwrthdaro gydag Iwerddon yn yr ail gainc, mudo a dadleoli yn y drydedd, ac ymdriniaeth greulon o ferched yn y bedwaredd. Gwyddai Margaret mai rôl y darlunydd yw i gyfoethogi’r testun, nid ei ail-greu, felly mi ychwanegodd eitemau a delweddau o’r byd real i ychwanegu at yr hud.

Fe ymchwiliodd i mewn i’r gwisgoedd yn drwyadl, nes bod bob esgid a broetsh yn adlewyrchu’r cyfnod, ac mi ddarluniodd ei thirluniau ei hun. Darluniwyd y darlun o Manawydan yn casglu pysgod yng Nghapel Bangor, tra y dylanwadwyd ar yr anifeiliaid a’r adar gan lyfrau Ladybird a ddarluniwyd gan yr artist Charles Tunnicliffe o Ynys Môn.

Fel Rackham o’i blaen, gosododd gyntaf ddyfrlliw o felyn ocr, glas Prwsiaidd neu fermiliwn, a oedd yn tawelu’r lliwiau a baentiwyd dros y dyfrlliw. Roedd y cyhoeddwyr yn anfodlon gyda hyn gan eu bod wedi mynnu cael lliwiau primaidd llachar, fel oedd ffasiwn anwybodus y cyfnod. Roedd Margaret, ar y llaw arall, yn hoffi archwilio’r ffiniau mwy tywyll rhwng y sentimental a’r grotésg, ac felly mi ysgrifennodd at Gyngor Celfyddydau Cymru i ddweud wrthynt na fyddai Arthur Rackham yn cael y fath drafferth.

Fel cyfaddawd, mi baentiodd bedwar lythyren cyflwyniad, lliwgar ar gyfer y ceinciau.

 

Gorffennodd Margaret eu darluniau ar gyfer Y Mabinogi yn 1982 ac fe gyhoeddwyd y gyfrol ddwy flynedd yn ddiweddarach wedi’r troeon arferol o gyhoeddi llyfr.

 

Mi aeth ymlaen i ddarlunio mwy o lyfrau i’r Cyngor Celfyddydau, yn cynnwys ei hoff stori Gymreig, Culwch ac Olwen. Fe ddilynodd hwn gyda Taliesin, lle lliwiodd y darluniau gyda’i hiwmor coeglyd a’i dealltwriaeth o’r ffraethineb a’r parodi sy’n rhan annatod o rai o’r straeon epig yma, elfennau sy’n dod yn fwy amlwg wrth glywed y stori, yn hytrach na’i darllen.

 

Ar un adeg, gwelwyd mapiau fel drych i’r hen fyd, felly doedd hi’n fawr o syndod pan grëodd Margaret ei map o’r Mabinogion. Dilynwyd hwn yn 1988 gan fap o Chwedlau Gwerin Cymreig, a ysbrydolwyd gan gasgliad Robin Gwyndaf o straeon yn amgueddfa werin Sain Ffagan, a gyhoeddwyd yn hwyrach fel ‘Chwedlau Gwerin Cymru / Welsh Folk Tales’. Ar droad y mileniwm gwahoddodd y Llyfrgell Genedlaethol, Margaret i ddarlunio map o fywyd Owain Glyndŵr. Fe wnaeth hi hyd yn oed ddarlunio map o Narnia nas cyhoeddwyd. Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol hefyd gasgliad o 12 darlun heb eu cyhoeddi, o gerddi Dafydd ap Gwilym, a ddanfonwyd i Wasg Gregynnog fel calendr.

 

Dilynodd mwy o straeon o’r byd chwedlonol, Madog, Dewi Sant, Arthur, Twm Siôn Cati, a’i stori hi ei hun am blentyn cyfnewid o’r enw Nat, sy’n gadael byd y Tylwyth Teg am y dyffrynnoedd diwydiannol. Defnyddiodd hefyd ei hatgofion o’i chyfnod yn India yn fuan wedi’r rhaniad i ddarlunio set o Straeon Hindŵaidd.

 

Enillodd wobr Tir na n-Og yn 1989, 2000 a 2003, wedyn yn 2008 cydweithiodd â Robin Gwyndaf ar Llyfr Datguddiad Ioan. Gellir dadlau mai dyma ei champwaith, o bosib gan fod straeon y Datguddiad i Ioan yn golygu mwy i Margaret nag unrhyw stori arall. Cyhoeddwyd y llyfr yn breifat gan Robin yn 2008, ac mae’n ddarn coeth o waith.

Erbyn hyn, chwedleua gweledol Margaret yw ein llygaid i weld chwedlau Cymru. Mae ei nerfusrwydd dealladwy yn y dyddiau cynnar hynny wedi ei droi ar ei ben. Mae ei llyfrau’n ysbrydoli artistiaid eraill, sydd yn eu tro yn dychmygu gweledigaeth newydd ar gyfer yr hen chwedlau. Yn ei chanfed blwyddyn, mae’n cymryd ei lle’n haeddiannol, ymysg yr artistiaid sydd wedi ddiffinio chwedlau gweledol eu gwledydd, Arthur Rackham, Virginia Sterrett, John Bauer, Kay Neilsen, Tove Jansson, Maurice Sendak, Jessie Wilcox Smith, Lotte Reiniger a gymaint mwy. Pa mor addas yw hi felly fod chwedlau Cymru, sy’n enwog am straeon Branwen, Blodeuwedd, Arianrhod, Rhiannon a Goewin, yn cael eu diffinio gan ddynes ysbrydoledig arall, Margaret Jones.

Daw’r detholiad hwn o sgwrs ar 20 Tachwedd 2019 sy’n gosod gwaith Margaret yn ei gyd-destun rhyngwladol o artistiaid sydd wedi diffinio chwedlau eu gwledydd.

  • Thomas, Gwyn: Kevin: Y Mabinogi, (Cyngor Celfyddydau Cymru, 1984)
  • Jones, Margaret: It Came, To Pass (Apecs Press 20??)

Cyfeiriadau Pellach

Cyflwyniad gan Robin Gwyndaf i hunangofiant Margaret Jones (2007)

Cynnwys Perthnasol

The Moon-eyed People

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 25-10-2019

Chwedl o Gymru ac Appalachia ar gyfer Calan Gaeaf

Ar ddiwedd mis Mai 2019, agorodd arddangosfa o gelf werinol Gymreig o’r enw ‘Meddygon, Swynion a Melltithion / Curers, Charms and Curses’ yng Nghanolfan Celfyddydau Monongalia yng nghanol Morgantown, Gorllewin Virginia, yn cynnwys gwaith wyth artist, sef darlunwyr, ffotograffwyr, artistiaid sain, gwneuthurwyr doliau a gwneuthurwyr crancis. ‘Roeddwn i wedi cludo’r gwaith celf ar hyd un o hen lwybrau ymfudo Ewropeaid y bedwaredd ganrif ar bymtheg, dros gefnau mynyddoedd yr Allegheny i Pittsburgh, dinas dur a glo, ac i lawr afon Monongahela i gyrraedd Appalachia. Er nad oeddwn ar fwrdd sgwner o Aberaeron yn brwydro stormydd yr Iwerydd, nac wedi clymu fy holl eiddo ar gefn wagen do a mul yn ei thynnu, yn hytrach yn cario gwarbac mawr ar 747 nad oedd yn gyfeillgar i’r amgylchedd, ac yna ar y Megabus dros nos.

Wrth gyrraedd Morgantown, fe gefais fy nghyfweld yn drwyadl am gelf werin Cymru ac Appalachia gan Caitlin Tan, gohebydd bywyd gwerin dros West Virginia Public Broadcasting. Yng nghanol hyn, cynigiodd Larry, y dyn camera, sylw annisgwyl ar y Mabinogi. Esboniodd ei fod wedi astudio ieithyddiaeth ganoloesol yn y coleg, lle roedd yn arbenigo yn yr hen chwedlau Cymreig. Ar noson agoriadol yr arddangosfa, ffilmiodd Jesse Wright, pennaeth newyddion WVPB, y digwyddiad cyfan. Dywedodd wraig wrthyf bod ei mam wedi trefnu eisteddfod Gymraeg ym Morgantown tan y 1960au cynnar; rhoddodd JoAnn Evans o’r St David’s Society of Pittsburgh lond bag i fi o recordiau finyl Cymraeg a gasglwyd gan ei thad; darganfu amgueddfa’r ddinas bod ganddynt bamffledyn gyda’r teitl Mining A career for Welsh Boys; perfformiodd y Gweinidog Bob Dayton o Bennsylvania, Gadwaladr a’r Afr, stori o Eryri, gyda llond bag o bypedau defaid. ‘Roedd rhywbeth ar droed.

Nid oedd hyn yn syndod i mi. Mae gennyf deulu yn Appalachia ac roeddwn yn gwybod bod olion y Cymry yno yn nhalaith y mynyddoedd. Sefydlwyd Morgantown gan Zackquil Morgan, mab Morgan Morgan o Forgannwg, a gyrhaeddodd yn y 1730au yn yr hyn a ddaeth yn nes ymlaen yn Orllewin Virginia. Mae mynwent y ddinas yn llawn beddfeini yn dwyn yr enwau Davies, Griffith, Evans, Jones, Williams, Price, ac wrth gwrs Morgan, ond eto ychydig iawn o dystiolaeth ysgrifenedig sydd am eu cyndeidiau. Ymddengys i’r Cymry angof ddiflannu i’r coedydd mawr tywyll a dod yn Appalachiaid coll.

Yn yr 1800au cynnar, roedd comins Ceredigion wrthi’n cael eu prynu gan foneddigion cefnog, a doedd gan y gweithwyr tlawd, y buont yn ffermio yno ers cenedlaethau, ddim llawer o ddewis ond i ymadael. Cyrhaeddasant Appalachia fel ymfudwyr, gan ymsefydlu ar dir lle roedd y bobl gynhenid yn byw ac yn gweithio, a hwythau yn eu tro yn cael eu gorfodi i ymadael o ganlyniad. Erbyn 1830, roedd ‘Deddf Allgludo Indiaid’ yr Arlywydd Jackson yn gyfraith, gan arwain at allgludo’r Cherokee o ddeheubarth Appalachia. Bu farw hanner y boblogaeth ar ‘Drywydd y Dagrau’ wrth iddynt gael eu tywys ymaith i Oklahoma o dan olwg gwarchodwyr arfog. Wrth i ddagrau’r gwragedd drwytho’r pridd sych, fe dyfodd flodeuyn hardd. Rhosyn y Cherokee.

Rhyw gan mlynedd yn ddiweddarach, daeth glowyr a golygianwyr i weithio yn Osage a Scott’s Run yn ymylon Morgantown, lle siaradwyd y Gymraeg ochr yn ochr a’r Almaeneg, Sbaeneg, Romaneg, Groeg, Eidaleg a llawer o ieithoedd eraill. Golyga’r sustem sgrip a’r tai cwmni nad oedd y glowyr a’u teuluoedd ond yn ychydig mwy na gwrthrychau’n perthyn i berchenogion y glofaoedd – anghyfiawnder roedden nhw’n meddwl eu bod nhw wedi ei adael ar eu holau yng Nghymru.

Enw’r Cherokee ar gyfer y glowyr Cymreig oedd ‘Y Bobl a’r Lleuad yn eu Llygaid’, oherwydd eu gallu i weld mewn tywyllwch a’u bod yn byw o dan y ddaear.

Cyn agor yr arddangosfa, ychydig o atgof o’r Cymry a barhaodd yng Ngorllewin Virginia. Wedi tair neu bedair genhedlaeth, ‘roedd sŵn y llyffaint yn crawcian yn y corsydd a’r cychod glo yn pwffian ar hyd afon Monongahela wedi boddi sŵn yr iaith Gymraeg. Mae pobl yn ystyried eu hunain yn Appalachiaid Americanaidd erbyn hyn.

Eto mae eu lleisiau tawel wedi gadael atgof, nid yn unig yn niwydiant y glofaoedd, ond mewn straeon a chelf werin a gydrennir. Dathlodd yr arddangosfa leisiau colledig mamguod Appalachia a Chymru fel ei gilydd, a allai swyno, iachau a melltithio, a feddai ar feddyginiaeth ar gyfer pob gwaeledd, ac a ystyrid a drwgdybiaeth a pharch yn gydradd o fewn eu cymunedau.

Roedd Beti Grwca, Cei Newydd, yn fawr ei bri oherwydd ei dognau serch, fel yr oedd Nancie Gore, Cherokee o fynyddoedd yr Ozark, a garai ceffylau, a gasaodd meddygon, ac a oedd wedi dysgu meddyginiaeth gan yr hen swyngyfareddwyr roedd hi’n eu hadnabod. Gallai Agnes Dolan o Orllewin Virginia iachau twymynau a melltithion trwy ddarlunio calon ar ddarn o bapur a dodi piniau trwyddo, tra y gallai Anna Ddu, Llanfairfechan, fwrw melltith trwy dyllu doli glai gyda phin het ei mam faeth. Saethodd ddyn yn Clay County racoon yn ei goes a bu hen Martha Pringle yn hercian byth a beunydd wedi hynny, tra y saethodd ffermwr yn Nhregaron ysgyfarnog gyda bwled arian a fe dynnodd meddyg yr un bwled allan o goes hen wraig a drigai gerllaw.

Mae Appalachia a Chymru yn cydrannu traddodiad o wneud cwiltiau. Yn yr arddangosfa y mae cwilt glas a gwyn a wnaethpwyd yn Oak Hill, Ohio, ym 1894 ar gyfer y Parch. a Mrs J. Mostyn Jones, sydd wedi’i frodio â llofnodion rhyw chwe deg o wragedd Cymreig o’r bron.

Mae chwedlau gwerin a chelf werin yn archifo atgofion y rhai a fu’n dwyn gwybodaeth a doethineb. Nhw yw ein cysylltiad ni â’r meirw.

Rydyn ni’ n eu cofio nhw ar ddiwrnod Calan Gaeaf.

Peter Stevenson

Wedi’i addasu o:

Stevenson, Peter: The Moon-eyed People, Folk Tales from Welsh America (Stroud, The History Press, 2019)

Stevenson, Peter: Chwedlau, Cwiltiau a Chranci / Stories, Quilts and a Crankie (Amgueddfa Ceredigion Museum, 2019)

Cyfieithiad Cymraeg: David Moore, Llyfrgell Genedlaethol Cymraeg

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog