Blog - Darganfod Sain

Pam na ddylem ni ganu?

Darganfod Sain - Postiwyd 21-05-2021

Gyda gofid bu rhaid i’r pwyllgor a drefnodd yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer 2021 wneud y penderfyniad i ohirio’r gystadleuaeth am yr ail flwyddyn oherwydd parhad y pandemig COVID-19. Teitl llawn y clip sain a amlygwyd yn y blog hwn yw “Pam na ddylem ni ganu mewn Rhyfel?”

Ar hyn o bryd rydym yn ymladd rhyfel â’r firws trwy frechlynnau, pellhau cymdeithasol a chyfnodau clo; bu llawer o glwyfedigion yn y rhyfel hwn ac mae’r Eisteddfod yn un o lawer o sefydliadau sydd wedi cael eu heffeithio’n andwyol hefyd.

Mae’r ŵyl, gyda’i hanes yn olrhain nôl i 1176, yn ddathliad o iaith a diwylliant Cymreig, a gynhelir yn ystod wythnos gyntaf mis Awst ers 1861, ar wahân i 1914, pan fu rhaid gohirio am flwyddyn oherwydd cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn 1916, atebodd yr Ysgrifennydd Gwladol newydd dros y Rhyfel, David Lloyd George yn angerddol i lythyr a gyhoeddwyd yn y Times, yn beirniadu’r penderfyniad i gynnal yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel. Gwnaeth ei araith yn agoriad Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth ym mis Awst, ac er na all yr ŵyl gael ei chynnal eleni, gallwn gymryd ei eiriau i’n hatgoffa, er bod adfyd yn taro eto, fel y mae wedi gwneud lawer gwaith yn ystod hanes Cymru, bydd ei phobl yn parhau i ganu.

 

 

Er i’r araith gael ei gwneud yn 1916, recordiwyd y ffeil sain sydd gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn stiwdios y BBC ar 15 Chwefror 1934, pan oedd Lloyd George yn Llywydd Ymddiriedolaeth Cymru Llundain. Cafodd ei digido gan y prosiect Datgloi ein Treftadaeth Sain (DETS).

Erbyn y pwynt yma yn ei fywyd, roedd Lloyd George wedi ei ymyleiddio o Wleidyddiaeth Prydain, ond rhoddodd ei araith wreiddiol ychydig fisoedd cyn iddo gael ei wahodd i ffurfio llywodraeth ym mis Rhagfyr 1916, gan ddal ei swydd tan 1922, fel y Cymro cyntaf a’r unig Gymro i ddod yn Brif Weinidog Prydain Fawr.

Ganed Lloyd George ym Manceinion ond cafodd ei fagu yng nghartref teulu ei fam yn Llanystumdwy, ger Cricieth. Cadwodd gysylltiadau gydol oes â’r ardal hon, gan gael ei wneud yn Iarll Dwyfor ym 1944, y flwyddyn cyn ei farwolaeth yn 82. Fe’i claddwyd ar lannau Afon Dwyfor yn Llanystumdwy.

 

 

Roedd yn angerddol dros wleidyddiaeth a hawliau Cymru, ac yn siaradwr huawdl, sy’n amlwg trwy’r ffeil sain hon. Gan ddechrau gyda hisian a chrac y recordiad 78rpm, mae Lloyd George yn arwain gyda chwestiwn at ei feirniaid: “Pam na ddylem ni ganu yn ystod y rhyfel… pam yn arbennig na ddylen ni ganu ar y cam hwn o’r rhyfel?” Mae’n egluro fod Prydain yn fwy nag erioed, felly er bod rhyfel yn golygu dioddefaint a thristwch, dylai’r wlad fod fel yr eos, gan roi ei chân yn y tywyllwch ac felly’n fuddugoliaethus dros boen.

Roedd y cyfeiriad hwn at chwedl Hans Christian Andersen o’r ymerawdwr Tsieineaidd lle mae ei gân yn symud marwolaeth fel bod bywyd yr ymerawdwr yn cael ei arbed, yn destun opera yn 1914 gan Igor Stravinsky, “La Rossignol”. Efallai fod Lloyd George yn gyfarwydd â’r opera neu efallai ei fod wedi hoffi darllen straeon tylwyth teg i’w blant, ond yn ôl ei amcangyfrif, er nad yw’r eos yn hysbys ar ochr Cymru o’r Hafren, “… gallwn ddarparu’n well. Mae aderyn yn ein pentrefi sy’n gallu curo’r gorau ohonynt. Gelwir ef Y Cymro. ”

Fel yr eos sy’n canu yn y nos, mae’r Cymry yn canu yn y nos ac yn ystod y dydd, mewn llawenydd a thristwch, yn y gwaith ac wrth chwarae, mewn ffyniant a thrwy adfyd, mewn heulwen a storm, yn ystod adegau o heddwch – ac felly pam oni ddylent ganu yn ystod y rhyfel?

 

Gellir gweld cyfieithiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae Lloyd George yn parhau, gan gyfeirio at hanes cythryblus Cymru a’i gallu i gynnal hunaniaeth ddiwylliannol drwyddi draw: “Mae cannoedd o ryfeloedd wedi ysgubo dros y bryniau hyn, ond nid yw calon Cymru erioed wedi ei distewi gan un ohonynt.”

Yn yr oes sydd ohoni, ni all yr Eisteddfod gael ei dawelu’n llwyr, hyd yn oed gan firws. Mae technoleg fodern yn caniatáu i’r Eisteddfod AmGen ddigwydd ar amrywiol lwyfannau ar-lein a chyfryngau cymdeithasol gydag elfen gystadleuol gref. Mae’r rhyddid hwn fel diwedd chwedl yr eos, lle mae dyfodol cryf yn cael ei drafod i sicrhau bod yr aderyn yn byw yn ei wir amgylchedd fel y gall barhau i ffynnu a chael ei glywed.

Wrth wraidd araith Lloyd George mae sicrwydd y byddwn yn ei wneud trwy’r adfyd presennol hwn a gyda’n gilydd gallwn aros mewn tiwn.

 

Gan Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Trawsgrifiad: Pam na ddylem ni ganu?
[Cyfieithiad]

Y Cymro.
Mae’n canu mewn llawenydd mae’n canu hefyd mewn tristwch.
Mae’n canu mewn ffyniant mae’n canu hefyd mewn adfyd.
Mae’n canu wrth chwarae mae’n canu yn y gwaith hefyd.
Mae’n canu yn yr heulwen mae’n canu yn y storm.
Mae’n canu yn ystod y dydd y mae’n canu hefyd yn y nos.
Mae’n canu mewn heddwch; pam na ddylai ganu mewn rhyfel?

 

Cwrs Bywyd Merched

Darganfod Sain - Postiwyd 18-05-2021

Mewn cydweithrediad â Phrosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Llyfrgell Brydeinig Prydain, mae ein grŵp, myfyrwyr ôl-raddedig sy’n astudio ar gyfer MA mewn Rheoli Archifau a Chofnodion ym Mhrifysgol Aberystwyth, wedi bod yn catalogio casgliad o recordiadau hanes llafar digidol o Butetown, Cymru. Cafodd y recordiadau eu creu yn ystod yr 1980au gan academydd a oedd yn ymchwilio i Butetown, a elwir hefyd yn Tiger Bay, ac a oedd yn cyfweld â thrigolion am eu hatgofion o’r ugeinfed ganrif. Roedd Butetown yn un o’r cymdeithasau amlddiwylliannol cyntaf ym Mhrydain ac roedd ei dociau’n ddosbarthwr mawr o lo a nwyddau eraill yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif ac oherwydd hyn, roedd gan drigolion safbwyntiau unigryw.

Blynyddoedd yn ddiweddarach cynhaliwyd cyfweliadau a thrafodaethau pellach gyda’r nod o warchod hanes Butetown, gan fod yr ardal yn mynd trwy gyfres o ailddatblygu ac, o ganlyniad, roedd llawer o bobl wedi symud i ffwrdd, a rhai preswylwyr yn oedrannus neu wedi marw. Mae un rhan o’r casgliad yn cynnwys recordiadau o Gwrs Bywyd Merched, digwyddiad a fu’n parhau dros gyfnod o flwyddyn a gynhaliwyd yn Butetown ar ddiwedd yr 1980au a fynychwyd gan breswylwyr, cyn-breswylwyr, a phobl o’r ardaloedd cyfagos. Cynhaliwyd cyfarfodydd wythnosol, lle bu trafodaethau gan ganolbwyntio ar bwnc gwahanol a effeithiodd ar fywydau menywod yn Butetown gan gynnwys addysg, crefydd, priodas, cyflogaeth, hiliaeth a dynameg teulu. Yn ystod y cwrs dysgwyd sgiliau gwerthfawr i’r cyfranogwyr fel sut i ddyfeisio cwestiynau cyfweliad, yr offer gorau i’w defnyddio ar gyfer cyfweliadau hanes llafar a sgiliau technegol, megis sut i ddefnyddio meicroffonau a recordwyr tâp.

Mae’r recordiadau’n ddiddorol iawn, maent yn cynnwys dyfyniadau o gyfweliadau blaenorol a’r trafodaethau yn canolbwyntio o amgylch bywyd yr unigolyn yn y recordiad gwreiddiol a oedd, ar brydiau, yn mynychu’r drafodaeth yn ogystal ag am brofiadau tebyg a gwahanol a gafodd mynychwyr. Ymfudodd rhieni rhai mynychwyr i Gymru yn ystod yr ugeinfed ganrif, neu fe ymfudasant hwy eu hunain i Gymru ac o ganlyniad, maent yn adrodd straeon am dyfu i fyny mewn teuluoedd amlddiwylliannol, y gwahanol fwydydd yr oedd pobl yn eu bwyta, a byw mewn gwahanol wledydd, ymhlith eraill. Mae’r recordiadau yn cynnwys trafodaethau am ddiwylliant a chymdeithas Prydain, hunaniaeth gymunedol ac allfudo yn ogystal ag am Butetown a’i ailddatblygiad.

Mae’r recordiadau o’r Cwrs Bywydau Merched, o ganlyniad, yn rhoi goleuni amhrisiadwy i fywydau menywod yn Butetown yr ugeinfed ganrif, profiadau cymunedau amrywiol yng Nghymru, sut roedd cymdeithas yn newid wrth iddi agosáu at yr unfed ganrif ar hugain a sut roedd grwpiau cymunedol yn ceisio gwarchod eu hatgofion.

 

 

Cylchlythyr Llais y Teigr, (1) Medi 1994, Cyrchwyd: 15 Ebrill 2021. Ar gael:
https://www.peoplescollection.wales/items/728376
Trwydded Archifau Creadigol, c. Canolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown

 

Gall catalogio cyfweliadau hanes llafar fod yn broses hir sy’n gofyn am sylw mawr i fanylion. Pan gyflwynwyd ein recordiadau i’n grŵp, cyflwynwyd taenlen gychwynnol i ni yn cynnwys teitlau’r recordiadau a disgrifiadau cyffredinol o’u cynnwys. Cyn gwrando ar y recordiadau, gwnaethom ymgyfarwyddo â’r daenlen a chynnal ymchwil i pam y crëwyd y recordiadau. Wedi hynny dechreuon ni gynllunio sut y byddem ni’n mynd at y recordiadau, fe wnaethon ni eu rhannu rhyngom a dechrau gwrando arnynt.

Mae gwrando ar recordiadau at ddibenion catalogio yn wahanol i wrando ar gerddoriaeth neu bodlediad. Mae catalogwyr yn gwrando i benderfynu ar y prif bynciau a drafodir, i nodi pynciau y bydd gan ddefnyddwyr ddiddordeb ynddynt ac unrhyw ddeunydd na ddylid ei gyhoeddi. Yn ystod cyfweliadau, bydd pobl, ar brydiau, yn dweud pethau yn gyfrinachol nad ydyn nhw am gael eu cyhoeddi neu a allai fod yn ymwneud â mater sensitif. Felly, gellir tynnu’r deunydd hwn o’r recordiad neu gellir dosbarthu’r recordiad fel deunydd amhriodol i’w gyhoeddi ar-lein a bydd mynediad mewnol yn unig iddo. Ar ôl i ni wrando ar y recordiadau, mae ein tîm yn ysgrifennu disgrifiadau, crynodebau a meysydd eraill am yr hyn rydyn ni wedi’i glywed. Nid trawsgrifiadau yw disgrifiadau a chrynodebau, maent yn gyfrifon cryno ond eto manwl o’r hyn sydd wedi’i gynnwys yn y deunydd fel y gall defnyddwyr benderfynu a ydynt am wrando ar y recordiadau. Gellir mewnbynnu’r wybodaeth hon i feddalwedd archif a llyfrgell neu raglen gyfrifiadurol arall fel Microsoft Excel.

Rhaid cynnal ymchwil deiliaid hawliau hefyd. Mae gan yr holl gyfranwyr, cyfwelwyr, cyfweleion, a phobl sy’n ymwneud â’r recordiadau fel peirianwyr sain, hawliau dros y deunydd ac felly, rhaid cysylltu â nhw, a rhaid sicrhau eu caniatâd cyn i’r recordiadau gael eu cyhoeddi ar-lein. Os na ellir sicrhau’r caniatâd hwn neu os yw’r deunydd yn cynnwys pynciau sy’n hynod sensitif, dim ond mynediad yn yr adeilad fydd yn bosib.

Ar ôl i’r recordiadau gael eu catalogio a’r gwaith ymchwil hawliau wedi cwblhau, amlyncir y wybodaeth hon i catalogau’r Llyfrgell Genedlaethol Cymru a’r Llyfrgell Brydeinig. Mae rhai o’r recordiadau yng nghasgliad Tiger Bay, megis y recordiadau Cwrs Bywydau Merched, yn cynnwys deunydd sensitif. O ganlyniad, gall rhai recordiadau fod ar gael yn y Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth yn unig. Er na fydd rhai recordiadau ar gael ar-lein, mae’r casgliad yn ddiddorol, ac mae’n werth gwrando ar y recordiadau yn bersonol.

 

Gan Evangeline Mills, Myfyriwr MA Archifau a Rheoli Cofnodion, Prifysgol Aberystwyth

 

Catalogio hanesion llafar Tiger Bay ar gyfer y Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Darganfod Sain - Postiwyd 05-05-2021

Bob blwyddyn, mae myfyrwyr ôl-raddedig sy’n astudio Rheoli Archifau a Chofnodion ym Mhrifysgol Aberystwyth yn ymgymryd â phrosiect sy’n rhoi cyfle iddynt ddefnyddio rhai o’r sgiliau y maent wedi bod yn eu datblygu. Ni fu eleni ddim gwahanol, er yn anochel teimlwyd effeithiau eang y pandemig byd-eang. Serch hynny, gyda chefnogaeth staff y Brifysgol a Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LLGC), rydym wedi llwyddo i addasu. Mae wedi bod yn gyfle i’w groesawu’n fawr i bob un ohonom yn y grŵp ennill rhywfaint o brofiad catalogio a chwarae rhan yn y Prosiect Datgloi ein Treftadaeth Sain. Gan gwrdd drwy Tîm Microsoft bob wythnos, rydym wedi ennill profiad o gynllunio prosiectau a chydweithio fel grŵp i gyflawni nod cyffredin. Rydym hefyd wedi cael cyfle i hogi sgiliau sy’n fwy penodol i rôl archifydd, megis sicrhau cysondeb a rhyngweithrededd wrth greu metadata. Er mwyn sicrhau cysondeb iaith, gwnaethom greu canllawiau catalogio yn unol â gofynion LLGC. Roedd hyn yn nodi’n glir beth oedd yn ofynnol ym mhob maes, yn ogystal a’r angen i gadw at unrhyw eirfa reoledig neu safonau rhyngwladol. Er mwyn sicrhau rhyngweithrededd, gwnaethom sicrhau y gellid mapio’r holl wybodaeth a gofnodwyd gennym i wahanol safonau. Mae hyn yn lliniaru’r risg y bydd unrhyw wybodaeth yn cael ei cholli os yw’r casgliad wedi’i integreiddio i wahanol gatalogau.

Mae’r casgliad penodol o recordiadau rydyn ni wedi bod yn helpu i’w catalogio yn cwmpasu cyfresi amrywiol o hanesion llafar a gynhaliwyd gyda thrigolion Tiger Bay, y gymuned amrywiol ar ochr y dociau sydd wedi’i hailddatblygu dros amser i Fae modern Caerdydd. Hoffwn ganolbwyntio’n benodol ar y gyfres gyntaf o recordiadau rydyn ni wedi bod yn eu catalogio, a recordiwyd yn 1987. Mae’r gyfres hon yn cwmpasu amrywiaeth o gyfweliadau â nifer o drigolion yr oes. Roeddynt i gyd yn byw bywydau amrywiol iawn, ond maent i gyd yn unedig oherwydd eu cysylltiad â Tiger Bay. Mae’r dyddiad y gwnaed y recordiadau hyn yn golygu bod gan y preswylwyr safbwyntiau diddorol a fyddai o bwys i lawer o ymchwilwyr. Yn gyntaf, roedd llawer ohonynt yn byw yng nghysgod y ddau Ryfel Byd ac yn cyfrannu’n uniongyrchol at ymdrech y rhyfel. Yn ail, roedd llawer yn byw yn Tiger Bay cyn ac ar ôl ei ailddatblygiad yn yr 1960au, ac felly’n darparu mewnwelediad unigryw i sut y gallai’r hyn a elwir yn ‘gliriadau slym’ y cyfnod effeithio ar gymunedau.

 

Western Mail & Echo, “Golygfa Butetown o’r awyr,” Archif Cyfnewid Treftadaeth a Diwylliant, a gyrchwyd ar Ebrill 21, 2021, https://www.hcearchive.org.uk/items/show/6472. Trwydded Archifau Creadigol, c. Western Mail & Echo

 

Ymhlith y pynciau diddorol eraill a godwyd yn ystod y cyfweliadau mae: natur cysylltiadau hiliol yn yr ugeinfed ganrif mewn rhan arbennig, amlddiwylliannol o Brydain; maint a natur cadwraeth grefyddol; rolau rhyw; gwerthoedd cymdeithasol; amodau gwaith a diwydiant. Treuliodd rhai a gyfwelwyd fwy o’u bywyd nag eraill yn Tiger Bay. Mae’r rhai sydd â chysylltiad â’r gymuned yn dal i ddarparu straeon hynod ddiddorol a allai fel arall fod wedi’u colli. Mae hyn wir yn dod â gwerth hanesion llafar fel cyfrwng i mi. Er bod archifwyr yn draddodiadol wedi canolbwyntio ar dystiolaeth ddogfennol, mae’r recordiadau hyn yn helpu i dynnu sylw at y mewnwelediad y gall hanesion llafar eu cynnig i fywydau unigryw a allai fel arall fod heb eu cofnodi.

Ar y cyfan, mae’r grŵp yn gweld hwn yn weithgaredd diddorol a gwerth chweil iawn. Byddwn yn ôl mewn cysylltiad maes o law, gyda phrofiadau aelodau eraill y grŵp gyda’r gyfres ddilynol o recordiadau.

 

Gan Ewan Macleod, MA Rheoli Archifau a Chofnodion, Prifysgol Cymru Aberystwyth

Codi llwch eich archif

Darganfod Sain - Postiwyd 19-03-2021

“O 2016 ymlaen, derbynnir yn eang o fewn y gymuned archifol glywedol fod gennym rhwng 10 a 15 mlynedd i ddiogelu’n ddigidol yr holl gynnwys clywedol sydd ar gludwyr a gedwir ar gyfryngau magnetig” Cymdeithas Ryngwladol Archifau Sain a Chlywedol (IASA)

Mae casgliadau sain dan fygythiad o gael eu colli am byth oherwydd dirywiad corfforol, ac wrth i’r modd o chwarae’r seiniau beidio cael eu cynhyrchu. Mewn ymateb i hyn, ymunodd 10 hwb ledled y DU â’r prosiect a ariannwyd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol ac a arweiniwyd gan y Llyfrgell Brydeinig – Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

 

 

Nod y prosiect uchelgeisiol yma yw diogelu recordiadau sydd mewn perygl, sefydlu rhwydwaith o ganolfannau sain ledled y DU ac ennyn diddordeb mwy o bobl mewn recordiadau sain. Bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn digido a chatalogio recordiadau sain o’n casgliadau ein hunain yn ogystal â’r rhai a gedwir mewn sefydliadau amrywiol yng Nghymru.

 

 

Nid archifau ac amgueddfeydd yn unig sy’n wynebu risg o golli eu casgliadau sain, ond hefyd casgliadau preifat personol. Ydych chi’n gwybod sut y gallech helpu i ddiogelu eich recordiadau eich hun gartref? Oes gennych chi recordiad gwerthfawr gartref yr hoffech chi wybod mwy amdano?

 

 

Ar ddydd Iau 1af Ebrill 2021, bydd Rhodri Shore, ein Peiriannydd Cadwraeth Sain ar gael ar-lein mewn sesiynau un i un i drafod, cynnig cyngor ac arweiniad ar sut y gallech edrych ar ôl eich casgliadau sain personol.
Byddwn yn cynnig cyfle prin i chi ddethol eitemau sain o’ch cartref, a gofyn unrhyw beth am eich casgliad personol eich hun. Mynnwch gyngor ar adnabod y fformat, cyflwr, sut i’w storio gartref a sut i ofalu a diogelu eich casgliadau gwerthfawr.

 

 

Yn ystod eich slot hanner awr bydd cyfle i drafod eich eitemau sain personol yn ogystal â chlywed am yr heriau a wynebwyd gennym wrth weithio gyda recordiadau sain bregus ar gyfer Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain (DETS).

 

 

Efallai bod gennych hen gasét, rîl sain, DAT, Minidisc neu Silindr Cwyr y mae angen cyngor arnoch chi? Beth bynnag yw’r fformat, gwnewch yn siŵr eich bod yn archebu lle ymlaen llaw ar gyfer sgwrs gyfeillgar. digwyddiadau.llyfrgell.cymru

 

 

 

Y Gadwyn

Darganfod Sain - Postiwyd 01-02-2021

Gan Berwyn Morris ac Eirian Roberts

 

Yn ystod Mis Hydref 1992 cyfarfu nifer fach o wirfoddolwyr brwdfrydig i wyntyllu’r posibilrwydd o gynhyrchu cylchgrawn Cymraeg ar ddisg ar gyfer rhai yn ein plith sydd â nam ar eu golwg. Wedi peth trafodaeth, sylweddolwyd y byddai angen rhagor o ddwylo i wireddu’r freuddwyd, a gwahoddwyd cynrychiolwyr o bob pentref a thref o fewn yr hen Sir Ddinbych a thros y ffin yn Sir Gaernarfon. Daeth nifer dda ynghyd ac roedd yn amlwg o’r dechreuad nad oedd ball ar eu brwdfrydedd a phenderfynwyd lansio’r Gadwyn ar Ddydd Gŵyl Dewi 1993. Gyda chymorth staff y BBC a S4C cynhaliwyd cyfres o ysgolion undydd ar gyfer hyfforddi holwyr Y Gadwyn.

Ar y dechrau, dosbarthwyd rhyw dri deg o gopïau ond lledaenodd y sôn am y Gadwyn fel tân gwyllt.

 

 

Yn fuan roedd oddeutu tri chant o’r waledi bach melyn yn crwydro dros Gymru gyfan, i rannau helaeth o Loegr, a thros y môr i Awstralia, Seland Newydd a Phatagonia. Roedd yn amlwg oddiwrth ymateb y gwrandawyr fod y gwasanaeth yn cael ei werthfawrogi’n fawr. Erbyn heddiw mae wynebau newydd wedi ymuno â’r criw a’r brwdfrydedd mor heintus ag erioed.

Mae rhywbeth at ddant pawb ar y CD, gan gynnwys sgyrsiau am natur a’r amgylchedd, cyfweliadau diddorol a hefyd cerddoriaeth amrywiol.

Yn ogystal, anfonwn gopi o’r CD yn fisol at Gymdeithas y Deillion ym Mangor, a hefyd i’r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Mae’n galonogol iawn deall fod y recordiadau yn cael eu digido gan y Llyfrgell er mwyn eu hamddiffyn, a’u bod ar gael yno i’r cyhoedd wrando arnynt. Rydym fel Pwyllgor yn gwerthfawrogi hyn yn fawr.

Berwyn Morris, Ysgrifennydd Y Gadwyn

 

 

Un o gyfranwyr rheolaidd i’r Gadwyn oedd Gruff Ellis. Dyn ei filltir sgwâr oedd Gruff, wedi ei eni a’i fagu yn ardal Ysbyty Ifan, ac ‘roedd ei wreiddiau yn ddwfn iawn yn ei ardal.
Roedd yn adnabod pob rhan o’i gynefin ac yn gwybod am bob rhywogaeth oedd yn byw ynddi. Yn Chwefror 2012 disgrifiodd yr olygfa yr oedd yn ei wynebu:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Roedd ganddo wybodaeth helaeth am holl fyd natur yr ardal boed hynny yn flodau a llysiau, coed, anifeiliaid neu adar.

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Roedd yn cymryd diddordeb mawr yn holl enwau lleol ar hyd yr ardal, enwau fyddai wedi mynd ar goll oni bai iddo eu rhoi ar bapur i’w cofnodi. Cyhoeddodd ddau lyfr “Yma Mae Nghalon” 1997 a “Cynefin Gruff” 2008, ble gwelwn ei gariad mawr am ei ardal a byd natur.
Bu yn cyfrannu yn fisol i gylchgrawn y Gadwyn am flynyddoedd ar holl wrandawyr wrth eu bodd yn gwrando ar hanes ei deithiau allan i ganol byd natur gyda’r hen gi bach, oedd yn ffrind ffyddlon iddo. Byddai yn gweld rhywbeth syfrdanol ac yn torri i mewn i gân neu yn adrodd darn o farddoniaeth ddaethai i’w gof. Byddai’r gwrandawyr yn dweud fod gwrando ar Gruff yn dweud ei straeon gystal â mynd allan i ganol byd natur.
Byddai wrth ei fodd yn mynd i’r Eisteddfod Genedlaethol. Bu yn cystadlu ar yr emyn dros 60 oed am flynyddoedd. Bu yn aelod o Gôr Meibion Llangwm a’r Brythoniaid, yn flaenor yng nghapel Seion, Ysbyty Ifan ac yn mynd allan i wahanol gymdeithasau i ddarlithio am fyd natur a phawb yn dotio at ei natur gartrefol. Byddai hefyd yn cyfrannu yn fisol i’r papur bro lleol “Yr Odyn” ac yn gyfrannwr rheolaidd ar raglen Galwad Cynnar ar Radio Cymru.

Eirian Roberts, Cadeirydd y Gadwyn

 

 

Diolch i arian a dderbyniwyd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, bu modd i’r Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain ddigido casgliad sain y Gadwyn er mwyn ei ddiogelu a’i roi ar gof a chadw ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. I glywed mwy o straeon Gruff ac eraill gellir gwrando ar ffeiliau digidol o’r Gadwyn drwy apwyntiad yn yr ystafell ddarllen.

 

 

Trawsgrifiad: Gruff Ellis

Dwi’n edrych i lawr ar yr hen lan ma chi a’r pentre’ Ysbyty Ifan ac mae’n bnawn braf ond oer yn de. Dwi’n gweld mwg yn dod o amryw o’r simnai. Pobl wedi bod yn gwneud tân yn y prynhawn fel hyn, mae’n brafiach allan na di yn tŷ mae’n siŵr gen i. A dwi’n edrych i fyny wedyn am gyfeiriad y Blaenau a Chwm Serw ar y chwith, ac wedyn dros y gefnan yn fan acw a Chwm Eidda ac edrych ymlaen am grwydro llawer ohonyn nhw flwyddyn nesa ma, blwyddyn yma eto. A dwi’n edrych ar Eryri a’r Carneddau a’r Benglog a dwi’n gweld just copa’r Wyddfa, hollol ar y chwith reit ar y chwith. Dwi’n gweld y Benglog yn blaen, Tryfan yn de. Dwi’n gweld Carnedd Llywelyn a Charnedd Dafydd, Pen Llithrig y Wrach a Chreigiau Gleision. Ew, ma na olygfa yma i chi. Bendigedig.

 

Trawsgrifiad: Gruff Ellis

Mi fydd yr hen frain ma yn dechrau cario i’w nythod y chi yn o fuan. Yn enwedig y gigfran de, ym mis Chwefror ma yn saff. Ac mi fydd yr hen farcud yn dechrau cario at ddiwedd y mis. Byddan nhw yn nythu mae’n siwr gen i tua diwedd Mawrth i Ebrill ond mae’r hen gigfran yn nythu yn gynnar. Mae’r hen gigfran yn dderyn go arbennig, er nad ydw i yn hoff ohonyn nhw. Maen nhw yn hen adar bryntaf yn nheulu’r brain. Ond, mae ‘na rywbeth o’u cwmpas nhw, maen nhw paru am eu bywyd, am eu hoes.

Traddodiadau Blwyddyn Newydd yng Nghymru

Darganfod Sain - Postiwyd 16-12-2020

Wrth ddigido recordiadau sain mae’r tîm Datgloi Ein Treftadaeth Sain wedi darganfod rhai cyfweliadau coll gan bobl yn siarad am atgofion eu plentyndod, nôl ar ddiwedd y 1800au a dechrau’r 1900au megis eu dyddiau ysgol, bywyd teuluol, cymunedau a thafodiaith leol. Trwy arbed y recordiadau hyn rydym yn caniatáu i genedlaethau’r dyfodol glywed ein gorffennol a dysgu am ein hanes.

Mae Cymru yn wlad sydd ag amrywiaeth o arferion a thraddodiadau sy’n rhan bwysig o’n diwylliant a’n hanes. Un o’r rhain yw traddodiad y Flwyddyn Newydd.

Mae straeon am arferion lleol o’r 19eg ganrif yn cael eu hadrodd, er enghraifft ‘Y Fari Lwyd’. Arferiad gwerin ganoloesol, gyda’r pwrpas o gasglu arian i’r tlawd a’r digartref i wneud iawn am y diffyg cefnogaeth gan y llywodraeth. Enwebwyd person tal i arwain, gan ddal penglog y ceffyl wedi’i wneud o bren, gyda dau arall y tu ôl i ddal yr offrymau a gasglwyd.

Gwrandewch ar Myra Evans yn disgrifio’r Fari Lwyd yng Nghei Newydd:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae Myra Evans yn cofio gweld Y Fari Lwyd yng Nghei Newydd ym mis Ionawr 1887, dyma un o’r golygfeydd olaf o’r Fari Lwyd yn yr ardal.

Dywedodd Myra fod parti Y Fari Lwyd yn cyfarfod y tu allan i’r dref i ddechrau’r orymdaith i mewn i Gei Newydd. Yn arwain oedd y tri dyn gyda’r gaseg, yna’r dynion, ac yn dilyn bechgyn dros 12 oed. Pob un yn gwisgo mwgwd dros eu hwynebau rhag i neb eu hadnabod.

Mae Myra yn cofio bod ei thad i ffwrdd ar y môr ym 1887, gan adael dim ond hi a’i mam yn y tŷ. Dywedwyd wrthi, os oedd hi eisiau gweld yr orymdaith, a oedd yn mynd heibio eu cartref, roedd yn rhaid iddi fod yn dawel a sicrhau nad oedd unrhyw un yn ei gweld. Yna fe wnaeth ei mam gloi’r drysau i atal y dynion rhag mynd mewn i’r tŷ.

Aeth y parti mewn i bob tafarn, siopau mawr a thai teuluoedd cyfoethog i ofyn am arian i’r tlodion. Pe byddent yn gwrthod neu ddim yn rhoi llawer, byddai’r parti yn gorfodi eu ffordd i mewn i’r adeilad ac yn cymryd unrhyw beth yr oeddent eisiau.

Gwelodd Myra y parti yn mynd heibio ei thŷ, o du ôl y llenni, gan wneud yn siŵr ei bod yn dawel, a heb ei gweld. Pe byddent yn ei gweld dywedodd y fam y byddent yn ceisio torri mewn i’r tŷ.

 

 

Mae Calennig yn draddodiad Cymreig arall, lle mae plant yn mynd o ddrws i ddrws ar Ddydd Calan, hyd at ganol dydd, yn canu dymuniadau da am y flwyddyn i ddod ac yn cael calennig yn gyfnewid. Byddai’r rhain naill ai’n fwyd neu’n arian.

Un gân a ganwyd yng nghanolbarth Cymru oedd:

Blwyddyn Newydd Dda i chi
Ac i bawb sydd yn y tŷ
Dyma fy nymuniad i
Blwyddyn Newydd Dda i chi

 

Ni chaniataodd rhieni Margaret Davies iddi fynd allan i hel Calennig, ond mae’n cofio plant yn galw yn ei thŷ ac yn derbyn ceiniog neu ddarn o fara.

Tra bod D.J. Morgan o Abermeurig, yn cofio mynd am y tro cyntaf gyda’i fam a’i pedair chwaer. Roeddent yn deffro am 5yb i fynd o amgylch y ffermydd cyfagos. Mae’n cofio taw’r fferm orau iddo ymweld â hi oedd Mrs Griffiths, lle cawsant ddarn o gacen am ganu, a chael darn arall iddynt fynd adref gyda nhw.

 

 

Mae Jack Poole yn cofio codi ar doriad y wawr a mynd yn syth i’r tŷ pellaf yn y pentref a gweithio ei ffordd yn ôl, waeth beth oedd y tywydd. Roedd pawb yn mwynhau ac yn canu penillion wrth bob drws.

Mae Jack yn cofio gweld gwraig weddw a’i phum plentyn yn mynd o gwmpas yn gofyn am Galennig gyda bagiau ar eu cefnau. Roeddent yn casglu bwyd megis bara neu gaws. Cariai pob plentyn lwyth ar ei gefn.

Gwrandewch ar Jack yn adrodd yr adnod yr arferai ei hadrodd:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae’r recordiadau sain yn rhan o gasgliad hanes llafar Llyfrgell Ceredigion, ac mae modd gwrando arnynt yma yn y Llyfrgell drwy apwyntiad.

 

Trawsgrifiad: Myra Evans
Wel, dewiswyd gŵr tal i gludo’r pen ceffyl ar ysgwyddau i arwain yr orymdaith ac roedd dau ddyn arall, un bob ochr iddo, yn ei helpu i gerdded yng nghanol y ffordd. Roedd un ohonynt yn cymryd gofal o’r pwrs lledr mawr oedd ganddo i gadw’r arian gawsent, ar llall yn rhigymwr da i geisio rhoddion o arian a gwin a theisennau wrth ŵr y siop neu rywun cyfoethog. Roedd y pen ceffyl a lliain gwyn drosto, wedi addurno’r llygaid a chlustiau lledr a safn rhubanau o bob lliw, coch, melyn a glas. Roedd y rhosynnau yn goch pan welais i’r pen ar rhibannau yn rhydd yn hongian dros y gwddf o bob lliw.

Trawsgrifiad: Mr Jack Poole
A oeddan ni gorfod canu neu wneud rhyw ffras wrth bob drws, fel enghraifft
Dydd Calan yw hi heddiw
Rwy’n dyfod ar eich traws
I ofyn am y geiniog
Neu doc o fara a chaws
O peidiwch a diraenu
Na newid dim o’ch gwedd
Cyn daw dydd calan nesa
Bydd llawer yn eu bedd
Ac wedyn os byddech chi mewn brys i fynd, byddech chi yn dweud
Calennig yn gyfan ar fora dydd Calan, unwaith, dwywaith, tair gwaith
ac wedyn Blwyddyn Newydd Dda

Y Cymry yng Nghanada

Darganfod Sain - Postiwyd 17-11-2020

Yn ystod y 70au cynnar comisiynodd Llywodraeth Canada bobl i gasglu gwybodaeth am amrywiol genhedloedd a oedd yn byw yn y wlad. Am dri mis yn ystod 1974, bu Glenys James yn ymchwilio i hanes y Cymry a ymfudodd i Ganada o Batagonia. Yn ystod yr amser hwn, teithiodd dros 8,000 o filltiroedd yn siarad a recordio cyfweliadau âg amrywiol deuluoedd o ddisgynyddion Cymreig.

 

Mae’r recordiadau o werth hanesyddol ac yn rhoi persbectif i ni o fywyd ym Mhatagonia a Chanada ar ddechrau’r ugeinfed ganrif. Trwy wrando ar leisiau’r bobl eu hunain gallwn glywed yr hyn a welsant, a sut roeddent yn teimlo.
Yn ystod yr amser hwn bu llawer o symud o fewn Canada ymysg nifer o wahanol genhedloedd, gan gynnwys pobl o Batagonia â gwreiddiau yng Nghymru.
Yn 1902, gadawodd dros 200 o Gymry Batagonia am eu bywyd newydd yng Nghanada gyda dros 5,000 yn mudo ar ôl Adfywiad 1904-5. Symudodd llawer ohonynt oherwydd yr amodau byw anodd y daethant ar eu traws, yn bennaf llifogydd cyson, a dim tir ar gael i’w ffermio.
Ffurfiwyd cymunedau newydd gyda llawer o’r Cymry yn ymgartrefu yn ardal Saskatchewan, gan fod hon yn ardal ddynodedig a ddewiswyd gan Lywodraeth Prydain o dan David Lloyd George. Cafodd y pentrefi a’r trefi newydd enwau lleoedd Cymreig, megis Bangor, Llewelyn a Glyndwr. Codwyd siopau, adeiladau, ysgolion a chapeli a chadwyd rhai o’r traddodiadau Cymreig, megis yr Eisteddfod.

Mae Mr Griffith Jones yn cofio’r Englyn a ysgrifennodd ei dad yn yr Eisteddfod:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

Casglwyd y casgliad hanes llafar gan Amgueddfa Hanes Canada, Ottawa lle cedwir y tapiau gwreiddiol. Anfonwyd copïau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle cawsant eu storio mewn amgylchedd rheoledig er mwyn amddiffyn y tapiau i’w defnyddio yn y dyfodol.

 

Mae’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain sy’n cael ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, a’i arwain gan y Llyfrgell Brydeinig bellach wedi digido a chreu metadata ar gyfer y cyfweliadau hyn. Bellach gellir clywed y casgliad am y tro cyntaf ers y 70au.

Dyma Jonathan Wise o Amgueddfa Hanes Canada yn trafod Casgliad Glenys James:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog

I gael mwy o wybodaeth am gasgliad Glenys James a sut y cawsant eu digido, edrychwch ar ein fideo ‘O Ganada i Lyfrgell Genedlaethol Cymru’ ar ein tudalen YouTube: https://www.youtube.com/user/llyfrgen

 

Trawsgrifiad: Mr Griffith Jones yn siarad â Glenys James

[Cyfieithu]

Griffith Jones: Daeth Dad o Gymru, Tregeiriog gyntaf ym 1891 ac ar ôl sawl taith yn ôl death allan eto ym 1910 ac ymgartrefu yn ardal Wood River. Mae mam gyda rhieni o Gymru a daeth hi o’r Unol Daliaethau i Ganada ym 1902 ac fe briodon nhw ym 1911. Ganwyd pedwar ohonom iddyn nhw ac mae’n debyg fy mod i’n siarad cystal Cymraeg ag unrhyw un ohonyn nhw, sydd ddim yn dda iawn.

Glenys James: Nawr, roedd eich tad yn adnabyddus yn yr ardal yma am ysgrifennu englynion yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Griffith Jones: Roedd yn adnabyddus ledled Gogledd America mewn gwirionedd, oherwydd cyfrannodd at y papurau Cymreig a chystadlodd yn holl Eisteddfodau Cymru y gallai gyda’i Englynion ac enillodd lawer o wobrau gyda hwy.

Glenys James: A allwch gofio unrhyw un o’r englynion a ysgrifennodd?

Griffith Jones: Gallwn ddweud un yn Saesneg, fel y gwyddoch fod yn rhaid i’r englyn gyseinio gyda harmonïau, un yr enillodd wobr arno yn Saesneg oedd:

Lindy how well he landed
In Paris o peril confronted
Pretty Yank with great head
Away he went un daunted

Trawsgrifiad: Mr Jonathan Wise

[Cyfieithu]

Helo, fy enw i yw Jonathan Wise. Rwy’n arbenigwr casglu ar gyfer yr archifau clyweledol yn Amgueddfa Hanes Canada. Ynghyd ag arddangosfeydd a rhaglenni ymchwil o’r radd flaenaf, mae’r Amgueddfa’n gartref i archif o dros 100,000 o recordiadau hanesyddol. Mae’r casgliadau unigryw hyn yn dyddio o 1899 ac yn cynnwys amrywiaeth o ganeuon, straeon a chyfweliadau wedi’u recordio gan gymunedau ym mhob talaith a thiriogaeth yng Nghanada.
Un o’r casgliadau hyn yw Casgliad Glenys James. Ym 1974, cychwynnodd Glenys James ar ei thaith o amgylch y wlad i ymchwilio i fywydau mewnfudwyr o Gymru a oedd wedi dod i Ganada yn ystod y ganrif ddiwethaf. Bu’n cyfweld â phobl yn eu cartrefi, yn siarad am eu bywydau a’u profiadau unigryw eu hunain. Holodd am hanesion teulu ac atgofion plentyndod. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn y modd yr oedd iaith a diwylliant Cymraeg yn cael eu cadw.

O Montreal, Quebec i Edington, Alberta a phwyntiau rhwng y ddau, cipiodd Glenys James y foment ym mywydau cymunedau Cymreig Canada.
Mae staff llyfrgelloedd, archifau ac amgueddfeydd ledled y byd yn gweithio’n galed i amddiffyn casgliadau hanes llafar fel rhai Glenys James. Mae llawer o’r recordiadau hyn ar gyfryngau bregus a darfodedig y mae’n rhaid eu digido er mwyn y dyfodol.

Yn y pen draw, gwneir yr holl waith yma er mwyn gwarchod y gorffennol, gwasanaethu’r cenedlaethau presennol a chenedlaethau’r dyfodol. Mae Amgueddfa Hanes Canada yn falch o gael y cyfle i rannu gwaith Glenys James a hoffwn ddiolch i bawb yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru am eu cefnogaeth i helpu diogelu’r casgliad pwysig yma.

 

Cerddorion yn Creu

Darganfod Sain - Postiwyd 09-09-2020

Yn ystod y cyfnod cloi mae 25 o gyfansoddwyr wedi bod yn brysur yn cyfansoddi darnau newydd ar gyfer y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Derbyniodd y cyfansoddwyr gyfweliadau amrywiol o 5 casgliad gwahanol o’r archif sain a gofynnwyd iddynt wrando a’u defnyddio i’w hysbrydoli i greu darn newydd o waith.

Gallwch glywed pob un o’r darnau newydd ar Sianel YouTube y Llyfrgell trwy chwilio’r tag #DETS

Dyma’r casgliadau a ysbrydolodd y cyfansoddwyr:

Casgliad Glenys James

Ganed Glenys James yn Llundain i rieni o Gymru, ac roedd yn siarad Cymraeg adref ac yn y capel, ond nid fu erioed yn byw yng Nghymru.

Symudodd i Ganada lle bu’n cynnal ymchwil ar gyfer Amgueddfa Dyn Canada, Ottawa (a elwir bellach yn Ganolfan Astudiaethau Diwylliannol Canada, Ottawa) i’r Cymry a fudodd i Ganada a Patagonia.

Yn 1974, recordiodd Glenys James amryw o gyfweliadau â phobl o dras Gymreig oedd yn byw yng Nghanada, yn enwedig ardal Satchawen lle ffurfiwyd cymunedau Cymreig. Gadawodd dros 200 o bobl Patagonia am Ganada ym 1902 oherwydd amodau anodd ac am eu bod eisiau creu bywyd gwell. Mae’r cyfweliadau hyn yn cynnwys straeon personol a hanesion adeiladu pentrefi newydd a’u henwi yn Gymraeg (Glyndwr, Bangor, Llewelyn). Fe wnaethant godi ysgolion a chapeli newydd a chynnal Eisteddfodau.

Mae’r tapiau rîl i rîl gwreiddiol bellach yn cael eu cadw yng Nghanolfan Astudiaethau Diwylliannol Canada yn Ottawa gyda chopïau casét a ffeiliau digidol yma yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Pam na ddylem ni ganu?

Yn 1916 cyhoeddodd y Times lythyr lle roedd yr ysgrifennwr yn gwrthwynebu cynnal yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel. Mewn ymateb i’r erthygl, traddododd David Lloyd George araith yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth, gan ddechrau gyda’r geiriau – ‘Pam na ddylem ni ganu yn ystod y rhyfel?’

Trwy gydol yr araith mae’n amddiffyn cynnal yr Eisteddfod. Adroddwyd bod dros 7,000 o bobl wedi gwrando ar ei araith. Ar 15fed Chwefror, 1934, recordiodd Lloyd George ran o’i araith enwog yn stiwdio’r  BBC er mwyn ei darlledu ar y radio. Cedwir copi o’r anerchiad yma yn y Llyfrgell ac fe’i adferwyd yn ddigidol gan y tîm Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

Stori’r Goedwig

Roedd Stori’r Goedwig yn brosiect gan y Comisiwn Coedwigaeth yn 2002-3 lle recordiwyd cyfweliadau â phobl oedd yn ymwneud â gweithgareddau’r Comisiwn Coedwigaeth yng Nghymru.

Adroddwyd straeon personol gan bobl a oedd yn byw ac yn gweithio yn y goedwig ac o’i chwmpas, gan sôn am y cyfnod wedi’r rhyfel hyd at yr 21ain ganrif.  Mae yma hanesion am sut y daethant i weithio i’r Comisiwn Coedwigaeth, y gweithgareddau – adeiladu ffyrdd, aredig. Mae’r cyfweliadau’n caniatáu inni ddysgu am y newidiadau yn nhirwedd Cymru, a’r effaith gafodd hyn ar gymdeithas, amaeth a’r economi.

Adneuwyd 167 o finiddisgiau i’r Llyfrgell a chawsant eu digideiddio a’u catalogio gan fyfyrwyr MA Gweinyddiaeth Archifau ac MSc Curadu Digidol o Adran Astudiaethau Gwybodaeth Prifysgol Aberystwyth yn 2019.

Caradog Jones

Yn 1997 recordiodd Meleri Mair gyfweliad gyda Caradog Jones am botsio o afonydd, lle rhoddir sylwadau am ei brofiad personol fel beili afon yn y 1950au.

Mae Mr Jones yn disgrifio pam fod pobl yn potsio – tlodi yn bennaf, y gosb i’r rhai a gafodd eu dal, a’r arfer o orchuddio eu hunain i osgoi cael eu hadnabod a’u dal gyda’r nos.

Casgliad Colin Edwards

Newyddiadurwr, darlledwr ac awdur o Gymru oedd Colin Edwards a oedd yn byw yng Nghaliffornia. Yn ystod y 1960au recordiodd gyfweliadau â ffrindiau, teulu a chydnabod Dylan Thomas. Mae’r hanesion a’r atgofion hyn am fywyd Dylan yn rhoi darlun i ni o’i gymeriad, ei waith, ei berthnasau a’i gefndir teuluol.

Rhoddwyd y tapiau i’r Llyfrgell gan wraig Colin, Mary Edwards, wedi iddo farw. Defnyddiodd David N Thomas y tapiau yn ei lyfrau cyhoeddedig ‘Dylan Remembered’, 2 gyfrol (Seren a NLW, 2003, 2004)

Hoffem ddiolch i’r holl gyfansoddwyr am gymryd rhan yn y gwaith comisiwn; gobeithiwn y byddwch yn mwynhau gwrando ar y cyfansoddiadau:

Alan Chamberlain; Angharad Davies; Ben McManus; Bonello, Ruth a Hay; Branwen Williams ; David Roche; Derri Joseph Lewis; Gareth Bonello; Georgia Ruth Williams; Geraint Rhys; Gwen Mairi; Gwenan Gibbard; Gwilym Bowen Rhys; Gwydion Rhys; Luciano Williamson; Owen Shiers; Pierce Joyce; Pwdin Reis a gyfansoddwyd gan Neil Rosser; Sally Crosby; Sam Humphreys; Seth Alexander; Stacey Blythe; Steff Rees; Tinc y Tannau; Toby Hay.

Alison Lloyd Smith,

Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Datgloi Ein Treftadaeth Sain a pherthnasedd archifau yn oes Wicipedia

Darganfod Sain - Postiwyd 13-08-2020

Rwy’n archifydd o Sweden sydd wedi gwneud interniaeth yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC) rhwng Ionawr a Gorffennaf 2020. Ariannwyd yr interniaeth gan Erasmus + Rhaglen yr UE, a Phrifysgol Gothenburg oedd y sefydliad cefnogi yn Sweden. Y diben oedd cael profiad ymarferol o weithio fel archifydd sain ac ar yr un pryd helpu sefydliad treftadaeth ddiwylliannol. Felly, roeddwn i’n gweithio yn yr Archif Sgrin a Sain ar brosiect digido Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

Nod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yw gwarchod, digido a sicrhau bod recordiadau sain prin ac unigryw ar gael i’r cyhoedd ledled y DU. Mae LlGC yn un o ddeg sefydliad archifol cenedlaethol a rhanbarthol sy’n rhan o’r prosiect ac mae’r holl waith yn cael ei gydlynu gan y Llyfrgell Brydeinig. Bydd y consortiwm hefyd yn cyflwyno gwahanol raglenni o weithgareddau ymgysylltu â’r cyhoedd, a gwefan lle bydd rhan helaeth o’r recordiadau ar gael am ddim i bawb ar gyfer ymchwil.

Felly rwyf wedi digido, catalogio ac ymchwilio i gynnwys a hawliau recordiadau, yn ogystal â chymryd rhan mewn gweithgareddau hyfforddi i wirfoddolwyr yn ardal Bae Teiger o Gaerdydd. Mae gan LlGC gasgliadau sain a recordiadau sy’n ymwneud ag agweddau amrywiol ar fywyd yng Nghymru, sy’n dyddio’n ôl i’r recordiadau cynharaf yn yr 1880au hyd at heddiw. Felly mae gweithio gyda’r deunydd wedi rhoi cipolwg cynnar i mi ar rannau o hanes a diwylliant Cymru. Rwyf hefyd wedi creu cynnwys i’w ddefnyddio ar sianeli cyfryngau cymdeithasol LlGC ac wedi ysgrifennu/golygu erthyglau ar gyfer Wicipedia, er mwyn lledaenu gwybodaeth am brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain a’r recordiadau (ac am brosiect digido blaenorol o’r enw Datgloi Treftadaeth Ffilm) i’r cyhoedd yn ehangach.

Wrth weithio gyda Wicipedia fe’m hatgoffwyd o’i gryfderau a’i wendidau mewn perthynas ag archifau. Un o gryfderau Wicipedia yw ei fod ar gael ac yn cael ei ddefnyddio’n eang o amgylch y byd, ond ar y llaw arall mae problemau o ran cynrychiolaeth yn yr erthyglau.

Yn Sweden, roeddwn eisoes wedi cymryd rhan mewn gweithdy Wicipedia wedi’i anelu at fenywod heb lawer o brofiad neu ddim profiad o gwbl o olygu ac ysgrifennu erthyglau. Fe’i trefnwyd gan Amgueddfa Hanes Merched Stockholm er mwyn lleihau’r bwlch rhwng y rhywiau yn Wicipedia. Mae tua 90% o’r erthyglau yn cael eu hysgrifennu gan ddynion sy’n golygu bod tua phedair gwaith cymaint o erthyglau am ddynion. Cawsom ein hannog felly i olygu ac ysgrifennu erthyglau am fenywod.

Ysgrifennais erthygl am Bulgariska Damkör Stockholm (Côr Merched Bwlgareg Stockholm), côr a fu’n weithgar ers dros 20 mlynedd. Ond roedd hi’n anodd trefnu bod yr erthygl yn cael ei chymeradwyo gan Wicipedia oherwydd y meini prawf yn gysylltiedig ag amlygrwydd. Mae angen i destun erthygl fod o ddiddordeb, arwyddocâd neu enwogrwydd nodedig. Roedd y côr wedi bod yn perfformio mewn gwyliau, mewn eglwysi, llysgenadaethau, amgueddfeydd, wedi cymryd rhan mewn teithiau cyfnewid diwylliannol, wedi trefnu gweithdai ac ati. Fodd bynnag, doedden nhw erioed wedi rhyddhau albwm, felly dadleuwyd nad oedd y côr yn deilwng i’w gynnwys. Hefyd prin oedd yr erthyglau amdanynt mewn cylchgronau cerdd neu debyg. Llwyddais i ddod o hyd i recordiadau radio o berfformiadau byw gan ddadlau eu bod yn bwysig ac yn unigryw, felly yn y pen draw cymeradwywyd yr erthygl.

Gwnaeth hyn i mi feddwl am gynrychiolaeth a’r perygl y bydd Wicipedia yn cadw at yr un hen hierarchaeth sydd wedi bod yn amlwg drwy hanes. Yn draddodiadol, mae merched fel grŵp wedi cael llai o gyfleoedd ac o ganlyniad llai o sylw mewn dogfennau hanesyddol, y wasg ac ati. Un ffordd i fynd i’r afael â hyn oedd i fenywod ddilyn trywydd gwahanol i ddynion. O ganlyniad efallai y byddai côr merched heddiw yn cynnal perfformiadau byw ac yn gwneud enw iddynt eu hunain drwy argymhellion personol, yn lle recordio a cheisio denu sylw gan y cyfryngau. Mae grwpiau anghofiedig eraill fel pobl sy’n fregus yn ariannol neu leiafrifoedd gwahanol (ethnig, diwylliannol ac ati) yn wynebu’r un risg o gael llai o gynrychiolaeth yn gyson yn yr oes ddigidol.

Wrth gwrs, mae archifau hefyd yn wynebu problemau cynrychiolaeth. Ond un ffordd o fynd i’r afael â hyn yw mynd ati’n fwriadol i lenwi’r bylchau archifol trwy gynnal cyfweliadau hanes llafar. Gellir deall hanes llafar fel dull o gasglu gwybodaeth am gyfnodau a digwyddiadau hanesyddol drwy gyfweld â phobl a’u profodd. Gellir cynnal cyfweliadau hefyd â phobl y mae eu profiadau a’u hatgofion yn cynrychioli cymunedau penodol neu y mae eu bywydau wedi bod yn arbennig o arwyddocaol. Y nod yn aml yw cael gwybodaeth o wahanol bersbectif, yn enwedig y rhai na ellir dod o hyd iddynt mewn ffynonellau ysgrifenedig. Mae hanes llafar wedi datblygu law yn llaw â thechnegau recordio sain a chlyweledol ond gellir trawsgrifio cyfweliadau hefyd. Mae casglu caneuon a cherddoriaeth yn ffordd debyg o gasglu cerddoriaeth a drosglwyddir ar lafar (fel cerddoriaeth werin) a thrwy hynny, llenwi’r bwlch cerddorol.

Rwyf wedi dod ar draws amrywiaeth eang o recordiadau hanes llafar wrth weithio ar brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Er enghraifft, cyfweliadau gyda ffermwyr o Gymru a oedd yn byw yn ystod yr Ail Ryfel Byd, disgynyddion i ymfudwyr o Gymru yn UDA, Andy Fairweather y cerddor o Gymru, Eric Rowan cynhyrchydd ffilmiau a wnaeth y ffilm am frodyr a chwiorydd yr arlunydd “Augustus and Gwen: The Fire and the Fountain (1975)”, Elinor Rosen a fu’n ymwneud â’r Blaid Lafur ar hyd ei hoes, John Goddard y ffotograffydd a llawer o gyfweliadau gydag arlunwyr ac artistiaid o Gymru a oedd yn weithgar yn ystod y 1900au, fel Eirian a Denys Short.

Mae rhai cyfweliadau hanes llafar gyda pherthnasau a ffrindiau i bobl mwy enwog, nad ydyn nhw gyda ni bellach, fel y cyfweliad gyda Tom Evans sy’n trafod gweithgareddau casglu ei wraig Margaret Evans (1922-1996). Casglodd wisgoedd, arteffactau, dogfennau ac effemera sy’n gysylltiedig ag Aberystwyth a thu hwnt, o’r 1800au i’r 1900au. Rhoddwyd y dogfennau o’i chasgliad i Archifdy Ceredigion a’r arteffactau i Amgueddfa Ceredigion. Enghraifft arall yw’r cyfweliad gyda Stanley Cheetham, a oedd yn perthyn i’r arloeswr Arthur Cheetham (1864-1937), sef y gwneuthurwr ffilmiau cyntaf yng Nghymru. Gwnaeth dros 30 o ffilmiau byrion rhwng 1898 a 1912 a’u dangos mewn cymunedau gwledig yn ogystal ag agor y sinema gyntaf oedd yn agored drwy’r flwyddyn yn y Rhyl yn 1906. Hefyd mae gan yr Archif Sgrin a Sain ffilmiau a wnaed gan G.A. Cheetham, mab Arthur.

Ar y llaw arall, mae cyfweliadau hanes llafar eraill yn canobwyntio ar ffenomen ddiwylliannol fel y gyfres o gyfweliadau gan yr Athro Moira Vincentelli sy’n trafod defnydd a swyddogaeth y ddreser Gymreig ar draws y cenedlaethau.

Yn olaf, hoffwn sôn am Gasgliad Bae Teigr. Mae’n perthyn i The Heritage & Cultural Exchange Bae Teigr a’r Byd, sefydliad cymunedol sy’n ceisio croniclo treftadaeth ac amrywiaeth ddiwylliannol Bae Teigr a Dociau Caerdydd. Mae ganddynt ddeunyddiau archifol sy’n cynnwys: ffotograffau, llyfrau dogni, cylchgronau, llyfrau gwasanaeth morwyr, paentiadau a brasluniau, cofrestr ysgol yn ogystal â chyfweliadau sain a thapiau fideo. Mae’r recordiadau sain yn cael eu digido a’u catalogio yn ystod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain ac ymddengys eu bod yn amhrisiadwy i bobl sydd eisiau dysgu mwy am un o’r ardaloedd amlddiwylliannol gwreiddiol, gyda mewnfudwyr o hyd at 45 o wledydd.

Ac mae’r holl enghreifftiau yma’n recordiadau a wnaed yn Saesneg, mae llawer mwy ar gyfer siaradwyr Cymraeg. Gobeithio y bydd rhywbeth perthnasol i bawb. Mae’r holl recordiadau sy’n cael eu digido a’u catalogio o’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yn cael eu derbyn i Gatalog Sain a Delweddau Symudol y Llyfrgell Brydeinig ac yn y pen draw, bydd chwaraewr cyfryngau pwrpasol, a ddatblygir o’r newydd, a gwefan yn cael ei lansio. Bydd hyd at 100,000 o recordiau ar gael am ddim i bawb ymchwilio iddynt, eu mwynhau a chael eu hysbrydoli ganddynt. Bydd y sefydliadau cenedlaethol a rhanbarthol yn darparu mynediad yn lleol i’w recordiadau eu hunain a’r rhai nad oes ganddynt drwydded a chaniatad i’w cyhoeddi ar-lein.

Nid yw Wicipedia yn derbyn hanes llafar fel ffynhonnell gyfreithlon ar gyfer erthygl felly mae’n werth chwilio drwy’r archifau i ddod o hyd i rywbeth gwreiddiol a gwahanol. A gyda phrosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain mae archifau bron â chael y blaen ar Wicipedia, o ran mynediad ac argaeledd ar-lein.

Yn olaf, hoffwn ddiolch i staff LlGC, yn enwedig yn yr Archif Sgrin a Sain, sydd wedi bod yn groesawgar a chefnogol iawn yn ystod fy nghyfnod yng Nghymru.

Diolch yn fawr iawn

Maria, archifydd o Sweden

Datgloi cyfweliadau hanes llafar Cymru

Darganfod Sain - Postiwyd 03-06-2020

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn un o 10 hwb ar draws Prydain sydd yn cyd-weithio gyda’r Llyfrgell Brydeinig ar y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Bwriad y prosiect, sydd yn cael ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, yw diogelu recordiadau sain prin ac unigryw’r genedl.

Rydym wrthi yn digido, catalogio ac yn asesu hawliau 5,000 o recordiadau sain ledled Cymru er mwyn eu hamddiffyn a’u diogelu ar gyfer cenedlaethau i ddod.

Yn ystod yr wythnosau nesaf bydd cyfansoddwyr yn mynd ati i gyfansoddi gwaith newydd yn seiliedig ar rai o hanesion llafar Cymru. Comisiynwyd 25 artist i ymgymryd â’r her hon. Byddant yn gwrando ar nifer o gyfweliadau a recordiwyd un ai yng Nghymru neu gan bobl o Gymru ac yn eu defnyddio i’w hysbrydoli i greu gwaith newydd.

Yn ystod yr haf bydd y Llyfrgell yn datgloi’r gweithiau hyn, gan ddangos sut y gellir defnyddio archif sain i greu gwaith creadigol.

Rhestrir isod y cyfansoddwyr a ddewiswyd:

  • Ailsa Hughes a Sianed Jones: deuawd ‘Tinc y Tannau’ sy’n gweithio gyda cherddoriaeth a barddoniaeth Gymraeg hanesyddol
  • Alan Chamberlain: cyfansoddwr sy’n gweithio’n bennaf gyda chynnwys archifol
  • Angharad Davies: feiolinydd, cyfansoddwraig a pherfformwraig ac aelod o sawl deuawd
  • Ben McManus: cerddor a chyfansoddwr sydd â diddordeb mewn caneuon gwerin a llên gwerin
  • Bonello, Ruth and Hay: triawd cerddorol, yn cynnwys cyfansoddwyr amlwg o Gymru a ddechreuodd berfformio gyda’i gilydd yn 2019
  • Branwen Williams: cerddor, cyfansoddwraig ac aelod o sawl grŵp o Gymru
  • David Roche: cyfansoddwr o Dredegar sydd wedi derbyn dros 30 o wobrau academaidd a phroffesiynol
  • Derri Joseph Lewis: cerddor a chyfansoddwr gyda phrofiad o ysgrifennu cerddoriaeth acwstig ac electronig
  • Gareth Bonello: cerddor a chyfansoddwr sy’n defnyddio alawon a barddoniaeth gwerin Gymreig yn ei waith
  • Georgia Ruth Williams: cerddor a chyfansoddwraig sydd wedi’i ysbrydoli gan hanes Cymru a thraddodiad gwerin
  • Geraint Rhys: cerddor annibynnol a gwneuthurwr ffilm o Abertawe
  • Gwen Mairi: telynores broffesiynol sy’n canu caneuon gwerin Gymraeg
  • Gwenan Gibbard: cantores a thelynores sy’n arbenigo mewn cerddoriaeth gwerin
  • Gwilym Bowen Rhys: canwr gwerin o Gymru sydd wedi datblygu cysylltiad dwfn â chaneuon traddodiadol Cymru
  • Gwydion Rhys: disgybl 6ed dosbarth yn Ysgol Dyffryn Ogwen, Bethesda sy’n cyfansoddi a chwarae’r piano
  • Luciano Williamson: cyfansoddwr ar fin graddio o Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
  • Neil Rosser: yn hanu o Dreforys gyda dros 30 mlynedd o brofiad fel cyfansoddwr a pherfformiwr
  • Owen Shiers: cerddor a chyfansoddwr sy’n perfformio cerddoriaeth gwerin yn y Gymraeg
  • Pierce Joyce: myfyriwr cyfansoddi yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru, yn hanu o Iwerddon
  • Sally Crosby: cantores, cyfansoddwraig gyda gradd mewn Cerddoriaeth ac Ysgrifennu creadigol
  • Sam Humphreys: cerddor sy’n chwarae’r gitâr ac aelod o’r band Calan
  • Seth Alexander: cyfansoddwr sy’n hoffi cyfuno offerynnau cyfrifiadurol â recordiadau sain
  • Stacey Blythe: cyfansoddwraig, cerddor a pherfformwraig sydd hefyd yn perfformio fel rhan o ddeuawdau amrywiol
  • Steff Rees: cerddor a chyfansoddwr sydd yn aelod o’r grŵp Bwca ac yn rhan o gerddorfa ukulele Iwcadwli
  • Toby Hay: cyfansoddwr a pherfformiwr gyda’i waith yn cael ei ysbrydoli gan hanes, tirwedd a straeon

Alison Lloyd Smith,

Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

<- Cofnodion Hŷn Cofnodion Newydd ->

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog