Blog - Darganfod Sain

Gŵyl Arddio Cymru, Glyn Ebwy 1992 – ychydig o ‘jingle’

Darganfod Sain - Postiwyd 24-11-2021

Mae fy nhrydydd blog, a’r olaf, ar ffeil sain Tredegar yn seiliedig ar ‘jingle’ a ysgrifennwyd ar gyfer Gŵyl Arddio Cymru yn 1992, er ei bod yn anhysbys ond yn ôl pob tebyg wedi’i hysgrifennu gan un o drigolion Tredegar. Cynhaliwyd Gŵyl Genedlaethol yr Ardd gerllaw yng Nglyn Ebwy.

 

 

Mae’n debyg i’r ‘jingle’ gael ei ysgrifennu ar gyfer cystadleuaeth – rwy’n amau ​​ei fod wedi ennill, neu o leiaf ni chafodd ei ddefnyddio ar gyfer clipiau newyddion ar y pryd ond mae yna ddigon o debygrwydd i eiriad y gytgan i awgrymu mai’r “peth i’w wneud yn 1992 ” oedd yr ysgogiad a roddwyd gan drefnwyr y gystadleuaeth. Mae’n hir iawn am ‘jingle’ – 14 pennill, ynghyd â cyflwyniad, diwedd, newid cyweirnod, a phont offerynnol! Efallai nad oedd hyn yn rhoi mantais gystadleuol.

Nid yw’r ffeil sain yn cynnwys unrhyw wybodaeth sy’n adnabod yr artistiaid (canwr, gitarydd, bas, a drymiau) nac awdur(on) y caneuon, ond byddwn i’n dweud iddi gael ei hysgrifennu gan rywun a gafodd ei magu yn gwrando ar y Beatles ac a oedd yn byw trwy’r ‘groovy’ a hip y saithdegau.

Er i’r ‘jingle’ gael ei ysgrifennu bum mlynedd cyn i Ground Force fynd â’r DU mewn storm, mae Alan Titchmarsh yn cael ei grybwyll. Yn 1992, roedd yn gyflwynydd Songs of Praise ac roedd wedi bod yn gyd-gyflwynydd Sioe Flodau RHS Chelsea ers 1988. Roedd Titchmarsh’s Travels yn flwydd oed, felly roedd yn amlwg yn ddigon poblogaidd ar gyfer pennill saith.

Fel arall, mae’r ‘jingle’ yn ddoniol yn yr ystyr ei fod yn rhoi cipolwg ar arddwyr iard gefn Prydain ar y pryd trwy benillion niferus. Mae yna ymdeimlad pendant o gyffro o’r cychwyn yn y bennill gyntaf:

“Get ready, it’s gonna be soon.
Ebbw Vale’s gonna be in bloom.”

Wedi’i ddilyn gan: “It’s gonna be the thing to do… in 1992. (Boop boo de doo)” sy’n mynd yn dda iawn gyda masgot gnome bach yr ŵyl, Gryff, a ddangosir yn chwarae sacsoffon ar glawr y pamffled cofrodd.

Mae’r stori gefndirol i Ŵyl Glyn Ebwy yn eithaf anhygoel. Hon oedd yr olaf o raglenni Gŵyl Genedlaethol yr Ardd a gyflwynwyd gan Michael Heseltine yn yr 1980au i helpu cymunedau i adfywio ar ôl cau diwydiant mawr yn yr ardal – yn yr achos hwn, Gwaith Dur Glyn Ebwy. Hon hefyd oedd yr ŵyl fwyaf llwyddiannus am ddau reswm. Yn gyntaf, denodd dros 2 filiwn o ymwelwyr gan ddod â nhw i wario arian a aeth i mewn i’r coffrau lleol; yn ail, yn wahanol i’r gwyliau yn Glasgow a Newcastle, arhosodd y safle’n fyw gan ddod yn brofiad siopa Parc yr Ŵyl.

 

 

1. Gwaith Dur Glyn Ebwy © Hawlfraint y Goron / Comisiwn Brenhinol a Henebion Hynafol Cymru;

2. Golygfa o’r awyr Gŵyl Arddio Cymru © Cyngor Sir Blaenau Gwent

 

Yn y diwedd, ar ôl cau’r gwaith dur a ddigwyddodd dros gyfnod o 25 mlynedd, roedd amddifadedd yn ardal Blaenau Gwent yn erchyll, roedd yr amgylchedd wedi’i ddifetha a thref Glyn Ebwy wedi’i hamgylchynu gan domenni slag a doluriau llygaid eraill o’r gwaith digomisiynu.

Gwnaeth Cyngor Bwrdeistref Blaenau Gwent gais am gynllun yr ŵyl ardd, gan obeithio am chwistrellu arian buddsoddi (amcangyfrifir rhwng £ 25 a £ 70 miliwn i’r ardal) i adfywio’r ardal ac arddangos y canlyniadau dros chwe mis, gan ddod ag incwm twristiaeth pellach i mewn yn y tymor byr a’r tymor hir.

Yn wreiddiol, ni fu cais Glyn Ebwy yn llwyddiannus – gyda Cymru yn cael ei gadael allan o’r cynllun yn gyfan gwbl. Ni chafodd ei rwystro, aeth Brian Scully, arweinydd y cyngor ar y pryd, â’r anghydraddoldeb hwn i Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yr Arglwydd Crickhowell. Cymerodd sawl mis i roi pwysau ar y llywodraeth, ond cytunwyd y dylid cynrychioli Cymru. Cyflwynodd 19 o awdurdodau lleol gynnig ac ar 19 Tachwedd 1986, cyhoeddwyd taw Glyn Ebwy oedd yr enillydd.

Dechreuodd y prosiect gyda chyllideb o £8m, a oedd yn ymestyn i £18m. Talodd hyn am gael gwared â thomenni slag, adeiladwyd 1000 o gartrefi ac eglwys, plannwyd dros 300,000 o goed (heb sôn am dros hanner miliwn o lwyni, blodau a bylbiau yng ngerddi thema diwylliant Cymru), rhaeadr anferth, a’r cloc mecanyddol a adeiladwyd gan y cerflunydd Andy Plant a enwyd “In the Nick of Time”. Roedd yna hefyd drên tir, a gwennol awyr i gludo ymwelwyr o amgylch y safle.

 

 

Cloc mecanyddol a dynnwyd gan Janet Karn © Amgueddfa Tref Haverfordwest 2021 drwy Casgliad y Werin

 

Ymddengys mai 1992 oedd blwyddyn y ‘staycations’ wrth i’r mwyafrif o Gymru ddod i Glyn Ebwy ar wyliau i fwynhau’r ŵyl, a fynychwyd gan sêr a phersonoliaethau o bob rhan o Brydain. Daethpwyd â phob disgybl yn yr ardal ar drip ysgol i hela am chwilod ac antur yn y 1.75 milltir o dirwedd. Yn anad dim, darparodd yr ŵyl gannoedd o swyddi, gan leddfu tlodi enbyd yr ardal.

Heddiw mae’r safle yn edrych yn wahanol iawn. Mae gan y ganolfan siopa y pagoda gwreiddiol o hyd, mae noddfa tylluanod ar y safle yn ogystal â maes chwarae a thaith tîwb hiraf y DU. Y dyddiau hyn, caniateir i bysgotwyr bysgota yn llyn yr ŵyl, sydd wedi mwynhau gordyfiant hapus. Mae cyngor Blaenau Gwent wedi symud dwy o’i swyddfeydd i’r safle, ac mae Premier Inn i groesawu pobl ar eu gwyliau yn ystod tymor prysur yr haf. Mae Eglwys yr Ŵyl yn rhedeg banc bwyd a gorsaf radio gymunedol; fodd bynnag, mae’r ffair wedi diflannu, ac mae’r cloc mecanyddol bellach yn eistedd yng nghanol cylchdro yn Llanwern.

Er gwaethaf pryderon rhai pobl y gallai mwy o safle’r ŵyl fod wedi ei gadw ar ôl i’r digwyddiad ddod i ben, crynhoir y stori gadarnhaol go iawn yng ngeiriau Brian Scully: “Nid oedd Blaenau Gwent bellach yn lle a oedd â diffyg hyder ar ôl colli ei diwydiant. Roedd yn barod i newid a moderneiddio “. Ar hyn o bryd mae’r cyngor yn ceisio prynu Parc yr Ŵyl i’w drawsnewid yn atyniad i dwristiaid, ar ôl iddo gael ei brynu ym mis Chwefror 2019 gan fuddsoddwr o Lundain. Yn anffodus, tanseiliodd y pandemig bron yn syth gynlluniau i’w droi yn feca ar gyfer dringwyr a beicwyr mynydd, a gyda chau sawl siop, aeth y safle yn ôl ar y farchnad.

I gysylltu hyn i gyd â’r Archifau Sain … fel mae’n digwydd, des i ar draws sôn am Ŵyl Arddio Cymru mewn ffeil roeddwn i’n gwrando arni at ddibenion clirio hawliau yr wythnos hon. Roedd yn rhan olaf y cyfweliad gyda’r crochenydd, Tony White, a oedd wedi symud i Gymru (ger Tregaron) o Gaerlŷr yn 1983, ac a achubodd ar y cyfle i ddod yn un o’r crefftwyr a gynhaliodd stondinau yn ystod yr ŵyl. Roedd ei brofiad yn gadarnhaol dros ben, a ffynnodd ei fusnes o Gymru o ganlyniad – i aralleirio: hyd yn oed os mai dim ond 1% o’r miliynau o ymwelwyr a stopiodd yn y stondin, roedd hynny’n fwy o amlygiad nag y mae’r rhan fwyaf o artistiaid yn ei gael mewn oes.

Mae’n ymddangos bod gan y mwyafrif o bobl a gafodd eu cyfweld ar gyfer pen-blwyddi amrywiol y digwyddiad atgofion cadarnhaol o’u hamser fel plant, ymwelwyr, chwaraewyr Gryff a chymeriadau cerdded o gwmpas eraill, gweithwyr a deiliaid stondinau.

 

 

Poster Blaenau Gwent ©Cyngor Sir Blaenau Gwent

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Tagiau: , , ,

Band Tref Tredegar – Chwarae Dros Gymru!

Darganfod Sain - Postiwyd 17-11-2021

Mewn rhan arall o fy mywyd, mewn gwlad bell, bell i ffwrdd (British Columbia) roeddwn wedi graddio mewn cerddoriaeth; fy mhrif offerynnau oedd llais ac offerynnau taro – tympani oedd fy hoff un.

Am sawl blwyddyn, cefais y pleser o chwarae yn y rhes gefn ddireidus, mewn cyngerdd band cymunedol, felly roeddwn yn falch iawn o ddarganfod mai un o fy ffeiliau sain a neilltuwyd oedd y CD cyntaf cyflawn gan Fand Tref Tredegar (TTB), a recordiwyd ym 1992 ar ôl iddyn nhw ddod yn drydydd ym Mhencampwriaethau Ewropeaidd 1991.

 

 

Mae gan y band hwn hanes amlwg, a amlinellir yn rhannol (diolch i gyllid Treftadaeth y Loteri) ar eu gwefan pan wnaethant ddathlu 140 mlynedd yn 2017. Er nad oes llawer o wybodaeth fodern, mae’r band wedi bod yn fyw ac yn iach, ac yn llwyddiannus iawn ym mhencampwriaethau amrywiol hyd nes i COFID eu gorfodi i mewn i hiatws.

Maent bellach yn postio’r rhan fwyaf o’u gwybodaeth ar eu cyfrifon Twitter a YouTube, ac mae’n edrych fel bod ymarferion wedi cychwyn eto o dan eu cyfarwyddwr presennol, Ian Porthouse.

Adroddwyd am ‘gig’ cyntaf un y band yn y Monmouthshire Merlin ym 1849; chwaraeodd y TTB agoriad “melin newydd ysblennydd” yng ngwaith haearn Samuel Homfray yn Nhredegar. Roedd hwn yn achlysur arbennig iawn – roedd holl siopau’r dref ar gau am y dydd, baneri ym mhobman, ac roedd yr orymdaith yn cynnwys 1600 o bobl gyda miloedd yn fwy o wylwyr. Chwaraeodd y band “alaw ysgeler” ar ôl araith Mr Homfray, ac yn ddiweddarach y noson honno, rhoddwyd perfformiad llawn yn y cinio dathlu a gynhaliwyd yn Neuadd y Dref gan gyfrannu “at foddhad y cynulliad” a gorffen gyda ‘God Save the Queen’.

O’r amser hwn ymlaen, roedd gan y band rai heriau ond yn gynyddol lawer o lwyddiannau. Fe’u galwyd i chwarae mewn llawer o orymdeithiau, cynulliadau cymunedol ac agoriadau pwysig. Ymddengys bod y cyngerdd swyddogol cyntaf, i godi arian ar gyfer y band, wedi digwydd ym 1873, y flwyddyn ganlynol enillodd y ‘band pres newydd’ dan arweiniad Mr Joseph Gwyer y wobr gyntaf o £ 1 10 swllt yn Eisteddfod Tredegar; Aeth TTB ymlaen i ennill y wobr gyntaf a’r fedal aur yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam ym 1876 a gosododd hyn y sylfaen ar gyfer llwyddiannau’r dyfodol yn nhraddodiad yr Eisteddfod ond hefyd yn y gylchdaith ryngwladol. Erbyn 1883, noddwr y band oedd yr Arglwydd Tredegar, ac roedd y wobr ariannol wedi cynyddu i £ 5.

 

 

Y Gwir Anrh. Arglwydd Tredegar, paentiwyd gan George F Harris https://syllwr.llyfrgell.cymru/5227589#?c=&m=&s=&cv=&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5227589%2Fmanifest.json&xywh=-893%2C-86%2C3249%2C2411

 

Llywyddodd yr Arglwydd Tredegar dros yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf i gael ei chynnal yn Llundain (1909) ac mae’n debyg iddo fynd â’i ‘fand’ gydag ef i gystadlu – fodd bynnag, nid yw llinell amser gwefan y band wedi’i diweddaru wedi 1904.

Mae’r CD yn destun hyfrydwch i lawer rwy’n siŵr ac mae ar gael o hyd ar iTunes! Mae gan y band ei sianel YouTube ei hun hefyd; gellir gweld fersiwn fyw o’r rhaglen hon hefyd ar sianel YouTube Tredegar Wales – a berfformiwyd yng Ngŵyl Arddio Cymru yn Ebbw Vale ym 1992 o dan faton Nigel Weeks.

Mae Chwarae dros Gymru! yn gasgliad hwyliog o safonau clasurol a cherddoriaeth a oedd yn boblogaidd yn gynnar yn y 1990au. Mae’n dechrau gyda ‘Blenheim Flourishes’ gan James Curnow a fyddai, yn ystod cystadleuaeth 1991, wedi gosod y naws ar gyfer eu perfformiad cyfan.

Nid wyf wedi gallu darganfod enw’r prif chwaraewr cornet bryd hynny, ond mae eu hunawd yn nhrefniant y band o ‘The Way We Were’ gan Marvin Hamlisch yn wirioneddol syfrdanol, fel y mae’r gwaith cadenza drwyddo draw. Mae’r CD yn parhau ag agorawd gan Carl G Reissiger, arddangosfa utgorn gan Harold Walters, y mwyaf poblogaidd ‘Pasadena’ gan Harry Warren, a ‘Procession to the Minster’ gan Richard Wagner.

Dilynir hyn gyda’r Honest Toil March (William Rimmer), y byddwn yn tybio iddo fynd i lawr yn dda iawn yng nghymuned lofaol Tredegar. Mae dwy ramant – ‘Je crois entender encore’ gan Georges Bizet, a ‘Salute to Youth’ gan Gilbert Vintner, a roddir bob ochr i fy hoff dôn ar yr albwm – trefniant cyngerdd band o ‘Mack a Mabel’ gan Jerry Herman.

Mae’r CD yn gorffen gyda’r thema o’r ffilm E.T. a oedd yn dathlu ei ddegfed pen-blwydd, a gyfansoddwyd gan yr eiconig John Williams, sydd fwy na thebyg wedi cyfrannu mwy o gerddoriaeth cyngherddau nag unrhyw gyfansoddwr arall yn yr 20fed ganrif.

Yn gwisgo eu cotiau coch ysblennydd, gwelir aelodau’r band yn ystod eu perfformiad yn yr ornest, ar glawr y recordiad, yn Neuadd De Doelen yn Rotterdam. Mae’r recordiad yn dyst nid yn unig i’w harweinydd, Nigel Weeks, ond i’r chwaraewyr eu hunain – mynegiant manwl gywir a rheolaeth rythmig, sylw gwych i ddeinameg a rhai chwaraewyr unigol talentog iawn. Dewiswyd y repertoire yn dda gan adlewyrchu hoffterau’r oes gyda detholiad o orymdeithiau cyffrous, baledi rhamantus, alawon arddangos, walts carnifal jazzy a cherddoriaeth ffilm. Yn anffodus, nid oedd unrhyw gynnwys Cymraeg ond roedd dau o’r tri offerynnwr taro yn fenywod, sy’n fy rhoi mewn cwmni da.

Er bod TTB wedi dathlu 140 mlynedd yn 2016, mae’r band wedi bod yn rhan eithriadol o hanes cerddorol Cymru ers 172 o flynyddoedd – tri deg dau blynedd cyn ei gorffori ym 1876. Rwy’n bersonol yn falch iawn fy mod wedi darganfod y band oherwydd y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain a’r ffeiliau a neilltuwyd i mi. Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol sawl adnodd electronig sy’n arddangos y band yn ei gatalog, llawer ohono yng nghasgliad BBC Radio Wales neu o S4C / HTV Wales. Mae hyd yn oed un sgôr ar gael o ‘Fanfares & Scherzo for Brass Band’ a gomisiynwyd gan y band gan Wyndham Thomas. Rwy’n argymell yn gryf gwrando ar Fand Tref Tredegar ym mha bynnag fformat rydych chi ei eisiau.

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Tagiau: ,

Tiger Bay: Chwilio am bobl a recordiwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown

Collections / Darganfod Sain - Postiwyd 29-10-2021

Mae angen eich help arnom! Mae’r Prosiect Datgloi Ein Prosiect Treftadaeth Sain (DETS) a Sefydliad Cyfnewid Treftadaeth a Diwylliannol Tiger Bay yn gweithio gyda gweithwyr llawrydd i greu darn newydd o waith wedi’i ysbrydoli gan y ffilm ‘Tiger Bay and the Rainbow Club’ a hanesion llafar a recordiwyd o’r ardal. Rydym yn ceisio dod o hyd i berthnasau cyfweleion a recordiwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown.

Prosiect pum mlynedd yw Datgloi Ein Treftadaeth Sain, a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Cenedlaethol ac a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig. Nod y prosiect yw cadw a darparu mynediad at recordiadau sain ledled y DU. Mae deg Canolfan Cadwraeth Sain Rhwydweithiol wedi’u sefydlu ledled y DU ac wedi derbyn cyllid am dair blynedd i ddelio â’r bygythiad sy’n wynebu recordiadau sain. Mae’r prosiect wedi canolbwyntio ar ddigido a chadw recordiadau sain unigryw prin, y rhai sydd dan fygythiad o ddirywiad corfforol a’r rhai sydd mewn perygl o gael eu colli oherwydd nad yw’r offer chwarae ar gael bellach.

Mae un o’r casgliadau a ddigidwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn cynnwys recordiadau hanes llafar yn ymwneud â phobl sydd (a oedd yn arfer) byw a gweithio ym Mae Tiger, neu Butetown, a Dociau Caerdydd. Mae’r cyfweliadau a gynhaliwyd rhwng 1984 a 2000 yn cynnwys sawl prosiect megis hanes bywyd, cyfweliadau Artistiaid, yr Ail Ryfel Byd, Hynafgwyr Somali a llawer mwy.

“Nod digido’r hanesion llafar hyn yw eu cadw a’u gwneud yn hygyrch ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Mae Tiger Bay wedi datblygu dros y Canrifoedd a bellach gellir clywed y gorffennol drwy leisiau’r gymuned eu hunain. ”Alison Smith, Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

“Mae’r Gyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol yn sefydliad cymunedol sy’n annog cyfranogiad pobl leol yn natblygiad, a’r defnydd parhaus o’r casgliad o dapiau a ffotograffau hanes llafar fel y gall pawb weld cyflawniadau a dycnwch eu cyndeidiau. Rydyn ni’n adrodd straeon y bobl a oedd yn byw ac yn gweithio yn y Dociau i ysgolion, colegau a thrwy arddangosfeydd.

Rydyn ni am i’r byd wybod ein bod ni yma ac wedi bod am amser hir iawn.

Mae’r Gyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol eisiau rhoi credyd llawn a dangos parch at y rhai a rannodd eu straeon ond mae angen help arnom i adnabod rhai ohonynt neu eu perthnasau byw. Allwch chi ein helpu ni? ” Gaynor Legall, Cadeirydd Cyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol Tiger Bay

Mae’r cyfweliadau hyn yn ddarn sylweddol o hanes amrywiol y ddinas a glywyd gan leisiau pobl o ardal Tiger Bay. Mae’r alwad hon ar gyfer cyfweleion neu eu perthnasau er mwyn i ni ddefnyddio rhan o’u straeon. A oes gennych unrhyw wybodaeth am James Sapo Mannay, Ronald Jenkins, Joan Duggan, Katie Anderson Johnson, Abbas Abdullah, Christopher Stephens, Sunday a Eva Dennis a Harry Jarrett? Os felly, cysylltwch â ni os gwelwch yn dda ar uosh@llyfrgell.cymru

Tagiau: , ,

Beirniadu Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau

Darganfod Sain - Postiwyd 12-10-2021

Byddaf yn codi fy llaw yn syth a dweud fy mod wedi bod yn rhy uchelgeisiol mewn gwirionedd gyda’r blog hwn, yn bennaf gan mai dysgwr Cymraeg lefel mynediad ydw i, a bod y ffeiliau sain hyn angen siaradwr fwy rhugl achos eu cymhlethdod a’u bod wedi’u llurgunio drwy’r broses ddigido.

Fodd bynnag, roedd y broses o wrando ar y ffeiliau sain, a oedd yn ffurfio rhan o‘r broses beirniadu cystadleuaeth yr awdl yn Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau 1949, yn ymarfer da i’m hymennydd. Yr oeddwn wedi mwynhau gwrando ar lais arbennig Syr Thomas Herbert Parry-Williams; yr oedd y geiriau wnes i eu deall yn paentio darlun o ddiffyg brwdfrydedd y mwyafrif o’r ymgeiswyr.

Yn ôl yr hanesydd Jan Morris, un o ddigwyddiadau pwysicaf yr Eisteddfod yw cadeirio’r bardd – anrhydedd a roddir i’r person sydd wedi ysgrifennu’r awdl orau, yn y mesur caeth, yn seiliedig ar destun a osodwyd gan y beirniaid. Yn 1949, y testun oedd ‘Y Graig’; yr enillydd yn ôl nodiadau’r beirniaid a gedwir yn archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru oedd y bardd gyda’r ffugenw ‘Coed y Gell’ a dyna sail i’r ail ffeil sain yn y casgliad hwn.

 

TH Parry-Williams, rhif 11/41 o gasgliad y Llyfrgell Genedlaethol gan Julian Sheppard

 

Adlewyrchir siom Parry-Williams yn ei ragymadrodd ysgrifenedig:

O’r ugain cynnig a ddebynwyd eleni nid oes ond rhyw hanner dwsin “o fewn terfynau gobaith”. Y mae gweddill yr ymgeiswyr i gyd ond un (sef Herbert sydd heb lunio awdl) wedi cynganeddu eu deunydd yn ddygn, ond nid oes ar eu gwaith raen digon gorffenedig i obeithio llwyddo mewn cystadleuaeth fel hon (Parry-Williams, 1949, tud.63)

Barn Parry-Williams oedd mai dim ond chwech o’r ugain o gyfansoddiadau a dderbyniwyd yn 1949, oedd yn deilwng ac “o fewn terfynau gobaith”. Wedi i’r cystadleuwyr gael eu siomi gyda’i feirniadaeth, dywedodd nad oedd eu gwaith o safon ddigonol i lwyddo mewn cystadleuaeth fel yr Eisteddfod. A dweud y gwir mae ei gwyn yn hen gwyn – mae’r cystadleuwyr yn gwneud gymaint o smonach fel ei bod yn anodd dweud unrhywbeth o werth am yr ymgeiswyr.

Yn y ddwy ffeil sain, mae gan Parry-Williams arddull areithio pwyllog sy’n symud rhwng ei farn ac ef yn adrodd rhannau o waith yr ymgeiswyr. Ar ddechrau ffeil un, mae’n enwi ymgeisydd – Mr Pwyl. Rydw i’n teimlo fel archaeolegydd, yn ffwndro i wneud synnwyr o iaith, yn gwybod ei bod yn bosib i fi ei chamddehongli ac mae llawer o’r ffeil sain gyntaf yn aneglur i fi.

Gyda chymorth nodiadau printiedig y beirniaid, rydw i’n dod drwyddi rywsut. Mae yna gyfeiriad at awdl Glan yr Afon – sy’n fy nghyfeirio at adran yn y nodiadau lle mae Parry-Williams yn ei chynnwys gyda phedwar ymgeisydd arall sydd ar waelod siart y deg awdl orau! Mae’n ei gweld yn gain, ond braidd yn undonog; wedi iddo ysgrifennu’r awdl yn seiliedig ar un Crist yn graig, mae Parry-Williams o’r farn ei bod yn anodd dod â bywyd newydd i hen thema, ac mae’n beirniadu’r bardd am bregethu o’r Efengylau, a malu awyr i wneud pwynt. Fodd bynnag mae Parry-Williams yn gwerthfawrogi’r arddull glir ac annwyl cyn “mynd dow-dow yn dawel i’r diwedd” (Parry-Williams, 1949, tud. 67).

 

 

Ar ddiwedd y ffeil sain cyntaf, yn sŵn chwibanu’r trên o Ddolgellau, mae Parry-Williams yn cyfeirio at Graig Gibraltar. Dyma destun awdl Uwch y Lli, mewn tair rhan:Gwyryfdod, Gwae,a Gobaith. Mae’n ymdrech braidd yn lletchwith, ond mae ganddo ddawn i gyfleu ymdeimlad o le. Yn y nodiadau mae Parry-Williams yn egluro hyn drwy gynnwys dau bennill; yn anffodus nid ydyw yn eu darllen yn y recordiad, felly ni allwn wrando arnynt yma.

Mae ffeil sain rhif un yn gorffen ar nodyn hapusach, neu mae Parry-Williams o leiaf yn cael saib, ac mae tôn ei lais yn ysgafnhau, yn llai fel darlithydd, ac yn rhoi fwy o anogaeth.

Ceir camgychwyn ar ddechrau ffeil sain dau, ond mae Parry-Williams yn adrodd detholiad o awdl fuddugol Coed y Gell mewn arddull hyfryd sy’n cyfateb i’w drawsgrifiad yn ei nodiadau:

 

 

Druan o’r haf a’i feddal betalau

Rhyw ias ddiaros yw hedd ei oriau.

Dihuno gwig a mynd a wna’i gogau;

Gwywa, a bidd doreithiog y beddau.

 

Tua diwedd y ffeil mae Parry-Williams yn newid tôn ei lais eto ac mae’r gair sylfaen yn cael ei glywed sawl gwaith. Mae’n gwneud i’r gynulleidfa roi chwerthiniad bach ac mae’n gorffen ei araith i gymeradwyaeth fyddarol.

Trueni nad yw nodiadau’r beirniad sydd yn yr archifau yn cyfateb yn union i’r ffeiliau sain. Heblaw gwneud fy mywyd yn haws wrth drawsgrifio’r ffeiliau (methais wneud hyn), efallai y byddai wedi gwneud fwy o synnwyr i’m tybiaeth fod dehongliadau’r cystadleuwyr o Y Graig yn cynnwys cyfeiriadau daearyddol fel Gilbraltar, Ayers Rock, Clogwyn (ger Caernarfon), Derwydd (ger Rhydaman), yn ogystal â thrafodaeth ddryslyd ar os yw creigiau amrywiol, gan gynnwys Carreg y Drewi, yn gysylltiedig gyda Threfdraeth.

 

 

Yr oedd Syr Thomas Parry-Williams yn fardd enwog ac yn ysgolhaig ei hunan. Bu farw yn Aberystwth yn 1975, yn ei gartref yn Ffordd y Gogledd, wedi cael bywyd llawn ond braidd yn fewnblyg. Cyhoeddodd Ugain o Gerddi yn yr un flwyddyn ag yr oedd yn feirniad ar gystadleuaeth yr awdl. Mae rhai o’i gerddi yn ymwneud â’i olwg trosgynnol ar fywyd, yn arbennig tirwedd Eryri (Price, 2014). Efallai mai dyna pam roedd ef mor gynnil gyda’i ganmoliaeth i Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau yn 1949.

 

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Victor Parker yng Ngwesty’r Quebec, Stryd Bute, Tiger Bay

Darganfod Sain - Postiwyd 06-09-2021

Yn yr un modd ag y mae llun, i rai, yn paentio mil o eiriau, cerddoriaeth, i mi yw’r cwndid sy’n fy nghludo i leoedd eraill, amseroedd eraill a bywydau eraill.

Wrth gatalogio recordiadau sain Casgliad Tiger Bay o brosiect hanes llafar Canolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown roeddwn yn ddigon ffodus i faglu ar draws recordiad o gitarydd jazz lleol ac enwog Tiger Bay, Victor Parker. Yr achlysur oedd pen-blwydd Victor rywbryd yng nghanol y saithdegau (er bod ei oedran a’r union ddyddiad wedi eu colli yn rhywle ar hyd y ffordd). Ar y recordiad mae Victor a’i fand i’w cael yn chwibanu i ffwrdd yn y prynhawn yng Ngwesty’r Quebec ar Stryd Bute, gan drin yfwyr, dawnswyr, cantorion sydd wedi ymgynnull i berfformiad rhad ac am ddim, o safonau jazz, blues a gwerin modern. Mae’n bell o fod yn gyngerdd trefnus, strwythuredig, mae bylchau hir rhwng caneuon yn dangos hynny, ond mae’r fformat hamddenol hwn yn caniatáu inni glustfeinio sgyrsiau’r dorf. Mae’r chwerthin, y pytiau o glecs a darnau o chwedlau, yr haenau ar haenau o sgwrsio aneglur i gyd yn creu un o’r recordiadau mwyaf atgofus i mi ddod ar eu traws trwy’r casgliad cyfan.

 

 

[Cyfeiriad: Rhif Silff Gwreiddiol: 101-0021-024: Rhif Catalog: UNLW023 / 605 yng nghasgliad ‘Darlithoedd a Digwyddiadau’ Tiger Bay]

 

Ni roddodd hyn unrhyw wybodaeth galed a chyflym inni, nid oedd unrhyw ddisgrifiadau, straeon nac atgofion manwl y byddwn fel arfer yn edrych amdanynt mewn archif hanes llafar gwerthfawr, heb amheuaeth mai unrhyw ddadl neu drafodaeth ffeithiol, resymegol oedd y peth olaf ar feddyliau’r mynychwyr. Fodd bynnag, cynigiodd rywbeth gwahanol inni, rhywbeth na allai cyfweliad neu vox-pop byth ei wneud. Mae’r awr a hanner o’r recordiad hwn yn llwyddo i ddal ac ennyn pob math o ddelweddau, atgof a theimlad. Rwy’n ddigon hen i gofio’r 1970au, ac rydw i hefyd yn gallu cofio prynhawniau yn union fel yr un a gipiwyd yma (er yn fy achos i byddai wedi bod yn gerddoriaeth werin Wyddelig draddodiadol mewn tŷ cwrw o Fanceinion) – ond pe bawn i’n cau fy llygaid a gwrando, gallaf ddal i deimlo bod prynhawn y 70au yn llenwi fy synhwyrau. Mae polyester crafog coler fy nghrys yn cosi, niwl trwchus o fwg sigaréts yn pigo fy llygaid, anadl siarp cydymaith a oedd efallai wedi yfed ychydig yn ormod, ac yna lleddfu tensiynau clir wrth i bobl yfed, ymlacio, dawnsio a chanu ynghyd â rhythmau bywiog, deniadol y band yng nghornel yr ystafell. Mae’r cyfan yn ymddangos fel oes yn ôl, ond mae’r recordiad hwn yn fy nghludo reit yn ôl i’r dyddiau llesmeiriol hynny mewn amrantiad.

 

Delwedd: o Tiger Bay – Victor Parker YouTube

 

Dyna harddwch hanesion llafar, ac yn arbennig archifau sain; mae’n ddigon posib y bydd y gair ysgrifenedig yn darparu dealltwriaeth glir, unigryw, llwybr trwy’r dychymyg i empathi, ond bydd recordiadau fel hyn, i lawer yn tanio atgofion o’r oes sydd wedi hen fynd, ac yn dod â nhw i gyd yn ôl, mor fyw, mewn amrantiad.

Yn aml, bydd cyfweliad strwythuredig yn ddiddorol, yn bwysig ac yn cynnig ystod eang o wybodaeth hanfodol a allai fel arall fod wedi’i cholli wrth i amser fynd heibio, ond mae recordiad fel hwn, sy’n mynd mor bell i ennyn delweddaeth ac annog cof yn ddigyffelyb. I mi, y tu hwnt i unrhyw nifer o drafodaethau strwythuredig, mae’r recordiad hwn yn dweud cymaint wrthym, ac efallai hyd yn oed yn fwy am sut y gwnaeth y gymuned yn Tiger Bay yn y 1970au lenwi eu hamser hamdden a mwynhau eu hunain.

 

John McMahon, Catalogydd Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Ken Jenkins a’i daith i lawr lôn atgofion gyda chân

Darganfod Sain - Postiwyd 30-08-2021

Helo pawb. Rwy’n dod atoch chi heddiw gyda blog arall. Y tro hwn, mae’n ymwneud â Ken Jenkins, canwr sy’n canu ei hoff ganeuon gwerin a phennillion Cymreig. Daeth Ken yn wreiddiol o Gwm Rhondda, felly mae croesiad amlddiwylliannol rhwng Cymru a Chanada yma. Recordiwyd y recordiad sain ar Gorffennaf 9fed 1974, bron i 50 mlynedd yn ôl, sy’n ychwanegu ymdeimlad arall o hiraeth at y darn. Roedd y sain yn eithaf hen, ond nid oedd hynny’n beth drwg gan fod y ffeil sain yn rhoi teimlad o natur ddigyfnewid, fel petai’r gwrandäwr yn cael ei adael i gyfrinach am gariad Ken at gerddoriaeth. Roedd ganddo hiraeth, cynnes iawn ac roedd sŵn cracio yng nghefndir y tâp fel tân yn cynnau ac yn poeri ar noson oer. Cyflwynir Ken Jenkins, ac mae’n dechrau canu. Mae ganddo lais math ‘vibrato’, ac mae’n dda iawn am ganu.

Ar ôl munud neu ddwy, mae’n newid i gantores benywaidd, sydd â llais hyfryd. Y ddynes, na ddaliais ei henw oherwydd bod y sain yn rhy dawel, ond dywed iddi ddod â hi drosodd o Gymru, fel y clywodd ei brawd hi gan fechgyn o Bangor. Gorffennodd yr ail un o’r rhain ar nodyn uchel, a oedd yn arddangos ei gallu i ganu. Yna, mae hi’n symud ymlaen i gân a ddysgodd yn yr ysgol. Mae’r amrywiaeth o ganeuon mae hi’n eu harddangos yn fendigedig. Mae hi’n dweud gan nad oes ganddi unrhyw un i gyd-ganu gyda hi, mae’n rhaid i’r alaw ddod yn gyntaf yna’r penillion. Ni all gofio enw’r gân, ond mae hi’n lansio i’w canu beth bynnag.

Nesaf, mae’n egluro y byddai’n dweud wrth y dorf wrth berfformio ei chân ei bod yn dod o’r Eisteddfod, Gŵyl yng Nghymru, lle roedd pum cystadleuydd a’i bod yn gwylio’r perfformiadau. Mae hi’n ail adrodd y geiriau y clywodd nhw’n eu dweud, ond mae’r siarad yn eithaf tawel, felly mae’n anodd dirnad yn union yr hyn sy’n cael ei ddweud. Fodd bynnag, cefais y teimlad ei fod yn berfformiad deinamig ac mae’r gantores fenywaidd yn eu copïo’n dda iawn. Mae hi’n siarad am gôr yng Nghanada a ddaeth o bentref bach yn Wood River, a fyddai’n mynd i ysbryd y Cymry, a byddent yn cael swper am ddim ar ddiwedd y dydd i ddathlu. Byddent yn canu am 2 awr a hanner arall ar ôl y swper ac yn siarad am sut y dysgodd grwpiau eraill ganeuon Cymraeg trwy eiriau Saesneg ar y dechrau. Mae hi’n cofio canu yn yr eglwys o Gymru ac yn manylu ar y gymdeithas amlddiwylliannol sy’n cael ei rhoi ar waith yng Nghanada. Yn y gymdeithas hon, bydda rhai o’r bobl wedi gwisgo mewn gwisgoedd Cymreig i ganu cân 10 munud o fewn côr. Ar ddiwedd y gân, ymunodd grŵp o 11 o blant â’r côr, ar gyfer y diweddglo mawreddog, a chanu ‘It’s A Small World After All.’ Gofynnwyd i bob grŵp ethnig ganu un llinell o’r corws yn Gymraeg. Mae hi’n siarad am sut roedd arddangosfa o grefftau Cymreig yn yr awditoriwm, yn ogystal â bwyd o Gymru ac eitemau diwylliannol eraill o arwyddocâd. Mae hi’n sôn am y cacennau cri y maent yn eu gwneud, a pasiodd y rysáit i’w ffrind, a wnaeth yn ei thro eu coginio ar gyfer y ffair fwyd ryngwladol. Ar y pecynnau o gyrens y gwnaethon nhw eu defnyddio, maen nhw’n cynnwys rysáit cacennau Cymreig y fenyw wreiddiol, sy’n gyffyrddiad hyfryd iawn ac yn anrhydeddu’r gantores fenywaidd.

Hoffais yn fawr y ffaith fod pytiau o ganeuon gwahanol gan y ddau ohonynt, a bod gwreiddiau’r ddau yn dal i ddod drwodd yn ogystal â’u hacenion o Gymru, sy’n dangos eu bod yn dal i fod yn gysylltiedig â Chymru hyd yn oed yng Nghanada. Mae hyn yn fy atgoffa o un o’r postiadau blog blaenorol wnes i. Diwedd cylchol hyfryd i’r blog yma. Gobeithio eich bod wedi mwynhau darllen hwn, oherwydd rwyf wedi mwynhau ysgrifennu a gwrando ar y recordiadau hyn. Welwn ni chi yn yr un nesaf.

 

Alice Tucker, Gwirfoddolwr Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Casgliad Hanes Llafar Tiger Bay

Darganfod Sain - Postiwyd 25-08-2021

Mae cloeon diweddar Cofid a hunan-ynysu wedi gadael llawer ohonom i ail-werthuso sut rydym yn gweithio o ddydd i ddydd, gan orfod gweithio gartref roeddwn yn ddigon ffodus i gymryd rhan yn y prosiect ‘Datgloi Ein Treftadaeth Sain’ (DETS) yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Mae’r prosiect a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig ledled y DU yn ceisio gwarchod, digido, a darparu mynediad cyhoeddus i ran fawr o dreftadaeth sain y genedl, gyda fy ngwaith yn canolbwyntio ar hanesion llafar Tiger Bay a gasglwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown yn ystod yr 1980au a’r 90au.

Pryd bynnag y byddaf yn trafod fy ngwaith yn y Llyfrgell gyda phobl sy’n anghyfarwydd â’n harchifau, eu canfyddiad yn aml yw bod ein casgliadau’n canolbwyntio ar ddeunydd academaidd, parchus ag eithaf sych yn bennaf. Mae hanesion llafar Tiger Bay yn profi nad dyna’r sefyllfa o gwbl, trwy roi llais i bobl ‘gyffredin’ o gymuned Gymreig sydd wedi datblygu dros amser i ddod efallai yn un o’r cymunedau mwyaf diddorol ac unigryw yng Nghymru.

Mae casgliad hanes llafar Tiger Bay a welir yn ei gyfanrwydd yn cynnig llawer mwy na dim ond cipolwg ar gymuned trwy gydol yr ugeinfed ganrif. Trwy adroddiad uniongyrchol gan drigolion, rydym yn dysgu sut y datblygodd yr ardal trwy fudo a mewnfudo i ddod yn un o’r rhai mwyaf amlddiwylliannol ac ethnig amrywiol yn y Deyrnas Unedig, gan ddangos yn barhaus ddeinameg gymdeithasol gwahanol gymunedau yn toddi i ddod yn un, ac ar yr un pryd yn ymdrechu i gadw eu hunaniaeth unigryw eu hunain. Yn gysylltiedig â’i gilydd trwy trafodaethau cymdeithasegol ac anthropolegol parhaus, y prif beth sy’n disgleirio yw’r unigoliaeth, hunaniaeth a balchder y bobl leol y cofnodir eu hanesion.

Mae’r pynciau a gwmpesir gan y casgliad yn rhyfeddol o amrywiol, ac mae atgofion dyddiol bywydau y cyfweleion yn dogfennu cyfnod mewn hanes a welodd newidiadau dramatig yn y gymdeithas. Ochr yn ochr â straeon o Ddociau Caerdydd, gweithwyr môr a’r diwydiant llongau, rydym yn clywed yn cael eu trafod yn fanwl iawn effaith amser rhyfel ar yr ardal, ac mae faciwîs yn adrodd am eu hamser yng Nghymoedd Cymru, tra bod y rhai sy’n cael eu gadael ar ôl yn y Bae yn siarad yn fyw am gyrchoedd awyr, gyda straeon twymgalon am deulu a ffrindiau ar goll ar y môr neu mewn cyrchoedd bomio. Rydym yn clywed sut y newidiodd rôl domestig menywod yn ddramatig gyda chyfleoedd amser rhyfel mewn ffatrïoedd arfau rhyfel, ac yn bwysicach efallai, sut na wnaethant edrych yn ôl unwaith roedd y rhyfel drosodd. Mae amseroedd mwy diweddar yn cael ei orchuddio ag ailddatblygiad Tiger Bay wrth iddo ddod yn lle rydyn ni’n ei adnabod heddiw, gyda anesmwythyd ac amharodrwydd llawer i dderbyn newidiadau ysgubol ac ailstrwythuro’r gymuned a ffordd o fyw yn y lle maen nhw’n ei alw’n gartref yn cael ei osod yn noeth mewn cyfarfodydd cyhoeddus ac mewn grwpiau trafod.

Mae popeth yno, y clecs a’r sgwrsio wrth i bobl leol hel atgofion, chwerthin a chrio gyda’u gilydd, y gerddoriaeth a’r gân wrth i werthwyr y môr roi siantïau inni a Victor Parker yn goleuo Gwesty Quebec gyda’i safonau jazz, y balchder a’r angerdd, y dicter a’r ymladd wrth i Dri Caerdydd adrodd eu stori am eu dedfryd anghywir. Dyma fywyd cymuned sydd wedi’i gosod allan yn ei chyfanrwydd, yr amseroedd da a’r drwg.

Mae yna lawer o bethau sy’n gwneud cenedl, yr hanes, a’r ddaearyddiaeth ill dau yn chwarae rhan fawr, ond yr hyn sy’n rhoi hunaniaeth i genedl yw’r bobl, yr holl bobl. Ydy, mae ein academyddion, ein beirdd a’n hawduron, ein gwleidyddion a’n protestwyr, ein cerddorion a’n sêr chwaraeon, i gyd yn dod ag ymwybyddiaeth ac arweinyddiaeth; ond curiad calon cenedl yw’r bobl y mae eu bywydau wedi’u hymgorffori’n annatod â’r lle o ddydd i ddydd. Dyma’r bobl sydd wedi siarad yn agored, yn rhydd ar y recordiadau hyn, straeon eu bywyd yn dangos i ni o ble y daethant, ble maen nhw nawr ac i ble maen nhw’n mynd. Ysbrydoliaeth llwyr.

 

John McMahon, Catalogydd Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Recordiadau o emynau a cherddoriaeth gysegredig o silindrau cwyr

Darganfod Sain - Postiwyd 16-08-2021

Mae esblygiad recordio yn ddyledus iawn i Thomas Alva Edison (1847-1931) a fu’n gyfrifol am ddarganfod y ffonograff ym mis Rhagfyr 1877. Daeth y cysyniad o silindrau cwyr fel y cyfrwng gorau i atgynhyrchu sain ar ddisg i fod drwy gystadleuaeth iachus rhwng Alexander Graham Bell ac Edison a enillodd y ras drwy ryddhau ei ‘Perfected Phonograph’ yn 1888.

 

[Ffotograff gan Daderot, ar gael trwy Wikimedia Commons –https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wax_cylinder_set,_c._1895,_Edison_-_Museum_of_Science_and_Industry_(Chicago)_-_DSC06677.JPG]

 

Er mai defnydd gwreiddiol y ffonograff oedd naill ai yn archifol neu ar gyfer gwneud adysgrif, agorodd troad yr ugeinfed ganrif farchnad ar gyfer recordiadau cerddorol gyda dyfodiad y silindrau wedi’u mowldio, ac roedd emynau ar eu hanterth yr adeg hon.

Roedd chwarae ditectif drwy edrych ar rai o’r recordiau hyn yn apelio, er bod ansawdd y sain yn wael wedi iddynt gael eu digido gan yr Archif Sain o’r silindrau cwyr gwreiddiol gyda’u holl ddiffygion.Tra fod y disgrifiad casgliad yn adnabod y math o gerddoriaeth a’r dull o recordio, does dim gwybodaeth am bryd cafodd y silindrau eu recordio, gan bwy neu ar gyfer pwy. Cafwyd gwybodaeth bellach yn y cyflwyniadau i’r recordiau sy’n taflu goleuni gyda’r tameidiau rhwng clecian y cwyr.

Mae’r casgliad yn cynnwys 4 ffeil sain; nid yw’r silindrau cwyr gwreiddiol wedi’u catalogio eto yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Gall fod mwy o fanylion wedi’u hysgrifennu ar y silindrau hyn, yn enwi perfformwyr a rhoi dyddiadau ond cafwyd hwyl yn yr ymarfer hwn yn gwrando ac adnabod yr emynau cyn ymchwilio i’r beirdd a’r cyfansoddwyr fel a ganlyn:

 

Emyn 1: “I am praying for you”, cenir gan ddau berson gyda chyfeiliant cerddorfa fechan yn aneglur achos y clecian. Ni ellir adnabod y cyhoeddwr ac mae enwau’r cantorion yn aneglur ond enw’r tenor yw Anthony. Ceir cyfeiriad at Hereford, naill ai fel lle neu fel cyfenw, ond roedd yn amhosib i weithio allan yr enw neu ryw’r ail ganwr. Er bod ‘Hereford’ yn awgrymu i’r recordiad gael ei wneud yn y DU, mae’n amlwg mai Americanwr yw’r cyhoeddwr.

Dyma emyn Methodist gan Samuel O’Malley Cluff (1860) wedi’i drefnu ar dôn Ira David Sankey (1874).

Ganwyd y Parchedig Cluff yn Nulyn yn 1837. Mynychodd Goleg y Drindod a daeth yn weinidog Anglicanaidd mewn lleoliadau amrywiol yn Iwerddon. Daeth yn arweinydd y Brodyr Plymouth yn 1884, ac wedyn priododd Anne Blake Edge, ganwyd pedwar o blant iddynt ac ysgrifennodd dros 1000 o eiriau emynau Cymraeg a chaneuon, gan gyfansoddi llawer o’r alawon hefyd. Daeth Ira Sankey ar draws “I am praying for you” wrth gynnal croesgadau yn Yr Alban. Fe’i ysbrydolwyd gan eiriau am weddi, cyfansoddodd gerddoriaeth a daeth yn boblogaidd yn ystod croesgadau ar ôl hynny. Rhoddwyd cydnabyddiaeth iddo yn llyfr Sankey, Sacred Song & Solos (1878) fel ‘S. O’M. Clough’.

Er bod pedwar pennill i’r emyn llawn, dim ond y pennill cyntaf sydd yn y recordiad hwn gyda chytgan sy’n cael ei hailadrodd.

Testun:

I have a Saviour, He’s pleading in glory,
A dear, loving Saviour, though earth-friends be few;
And now He is watching in tenderness o’er me,
But O, that my Saviour were your Saviour, too!

Cytgan:

For you I am praying,
For you I am praying,
For you I am praying,
I’m praying for you.

 

 

 

Emyn 2: “Pass me not, O Gentle Saviour” – yn yr ail recordiad hwn mae’r cyhoeddwr yn rhoi ychydig mwy o wybodaeth i ni am y cantorion, yr un rhai â’r recordiad cyntaf. Mae’n debyg mai deuawd yn cynnwys gŵr a gwraig ydynt, Anthony & Ann Hereford o Hereford Records, ond does dim lleoliad daearyddol i ddarganfod fwy amdanynt. Mae hefyd yn debyg mai’r cyhoeddwr Thomas Edison ei hunan gan fod ganddo lais nodedig, a ellir gael ei gymharu gan ffynonellau eraill ar-lein; os oedd Edison yn recordio yn y Deyrnas Unedig, neu os oedd yr Herefords yn byw yn yr UDA sydd dal yn aneglur.

Ysgrifennwyd y testun i’r emyn hwn gan Fanny Crosby, a gyhoeddodd ei cherddi gan ddefnyddio nifer anghredadwy o ffugenwau, yn wrywaidd a benywaidd. Ganwyd Frances Jane Crosby yn nhalaith Efrog Newydd yn 1820 a chollodd ei golwg yn 6 wythnos oed wedi salwch. Cafodd addysg wych yn y New York Institute of the Blind. Dyma lle ddechreuodd ysgrifennu geiriau i emynau i’w hathro cerddoriaeth, Dr Geoffrey Root. Rhwng 1864 a’i marwolaeth yn 1915, ysgrifennodd Fanny dros 8000 o eiriau emynau, gan ei gwneud yr emynydd mwyaf cynhyrchiol yn yr iaith Saesneg. Cyfansoddwyd yr emyn-dôn gan William Howard Doane – cyfansoddwr cynhyrchiol, diwydiannwr Americanaidd a dyngarwr a gefnogai waith ymgyrchoedd efengylaidd, gan gynnwys rhai dan arweiniad Ira D Sankey, y cyfeiriwyd ato ynghynt.

 

 

Dyma emyn arall gyda phedwar pennill, dewisodd yr Herefords recordio pennill un a phedwar gyda chytgan sy’n cael ei hailadrodd ac egwyl offerynnol rhwng penillion. Mae yna saib swynol gydag offerynnau pres ac offerynnau taro.

Testun:

1 Pass me not, O gentle Saviour
Hear my humble cry,
While on others Thou art calling
Do not pass me by.

Cytgan:

Saviour, Saviour
Hear my humble cry;
While on others Thou art calling,
Do no pass me by.

4 Thou the Spring of all my comfort,
More than life to me,
Whom have I on earth beside Thee?
Whom in heav’n by Thee [Refrain]

 

 

 

Emyn 3: “Jesus, Lover of my Soul”, cenir gan y tenor, Mr William McGillis. Yn anffodus, mae ei leoliad daearyddol wedi ei guddio yn llwyr. Llais Americanaidd sydd gan y cyhoeddwr, ond yn wahanol iawn i Thomas Edison, felly gallai’r silindr hwn fod wedi’i recordio gan rywun arall yn gweithio yn y diwydiant, neu ar ran Edison.

Ysgrifennwyd geiriau’r emyn gan Charles Wesley yn 1740, a’i gyhoeddi mewn casgliad Hymns and Sacred Poems. Yr oedd Charles yn ddeunawfed plentyn i’r clerigwr a’r bardd Samuel Wesley, yr oedd Charles yn frawd ieuengaf i sylfaenydd y Methodistiaid John Wesley, ac roedd yn rhan ganolog o emynyddiaeth Fethodistaidd, o’r 770 emyn a gyhoeddwyd yn y Wesleyan Hymn Book, mewn ffaith ysgrifennwyd 623 ohonynt gan Charles, sy’n cynrychioli dim ond 10% o’r cynnyrch i gyd.

Caiff ei adnabod fel un o emynau gwychaf Wesley– hefyd un o’r cynharaf – credir ei bod yn adleisio dau brofiad bywyd y ‘Bard of Methodism’. Y cyntaf oedd aderyn yn cael ei erlid gan hebog a hedfannodd drwy ffenest agored i mewn i freichiau Wesley wrth iddo ystyried anawsterau ysbrydol: “let me to Thy bosom fly”; efallai fod yr ail un yn ymwneud â storm a ddrylliodd eu ffydd a brofwyd gan John a Charles wrth hwylio ar daith genhadol i Georgia i 1735. Cafodd grŵp o gyd-deithwyr o Moravia argraff ar y brodyr gan eu bod yn canu emynau drwy’r storm gynddeiriog. Mae penillion Wesley yn sôn am ddŵr, “tempest” a “storm of life”. Tra bod y Morafiaid yn meddu ar sicrwydd iachawdwriaeth drwy eu ffydd, cyfaddefodd John Wesley yn ddiweddarach eu bod “had gone to Georgia to convert the people there, finding they themselves had need to be converted.”

Teitl gwreiddiol yr emyn oedd “In Temptation” ac mae’n ble am noddfa i bawb sy’n cael eu temtio, yn annheilwng neu angen cael eu glanhau o bechod gan nad oes noddfa arall. Mae’r dôn a ddefnyddiwyd ar gyfer y recordiad hwn yn cael ei hadnabod fel Celebration 167 yn y Baptist Hymnal (2008) Gelwid ef yn wreiddiol yn Martyn 7.7.7.7.D (yn adlewyrchu mesur yr emyn) ac fe’i cyfansoddwyd gan Simeon Butler Marsh, a ddysgodd gerddoriaeth i gannoedd o oedolion a phlant yn ei yrfa dros 30 o flynyddoedd mewn eglwysi yn Efrog Newydd a’r system addysg. Mae McGillis yn canu pennill un a thri, i gyfeiliant band pres.

Testun:

1 Jesus, lover of my soul
Let me to Thy bosom fly,
While the nearer waters roll,
While the tempest still is high:
Hide me, O my Saviour, hide,
Till the storm of life is past;
Safe into the haven guide;
O receive my soul at last.

3 Thou, O Christ, art all I want;
More than all in Thee I find:
Raise the fallen, cheer the faint,
Heal the sick and lead the blind:
Just and holy is Thy name,
I am all unrighteousness;
False and full of sin I am,
Thou art full of truth and grace.

 

 

Emyn 4: “Stand up, stand up, for Jesus” – mae’r recordiad hwn wedi’i ddifrodi mor ddrwg (mae’n bosib achos defnydd blaenorol o’r silindr cwyr ar gyfer recordiadau eraill) fel ei bod bron yn amhosib adnabod yr emyn neu’r dôn. Fodd bynnag, arweiniodd un llinell glir at y testun. Wedi’i ysgrifennu gan George Duffield yn 1858, ac unwaith i’r geiriau i gyd gael eu dangos ar y sgrin, roedd yn bosib clywed digon o’r emyn i gadarnhau mai’r emyn uchod ydoedd. Yn dilyn hyn cafodd ei dôn ei hadnabod fel “Morning Light” a ysgrifennwyd gan George J Webb ar fordaith o Loegr i Unol Daleithiau America yn 1837

 

 

Ganwyd y Parchedig Dr George Duffield (mab i weinidog Presbyteraidd) yn Pennsylvania yn 1818 a dilynodd yn ôl traed ei Dad. Pan ysgrifennodd Duffield “Stand Up”, roedd yn weinidog yn Philadelphia, ond roedd wedi bod yn weinidog mewn plwyf yn New Jersey lle roedd Webb yn byw, efallai fod y ddau wedi cwrdd. Yn ôl cofnod yn Lyra sacra Americana (Cleveland, 1868, p. 298):

“I caught its inspiration from the dying words of that noble young clergyman, Rev. Dudley Atkins Tyng, rector of the Epiphany Church, Philadelphia, who died about 1854. His last words were, ‘Tell them to stand up for Jesus: now let us sing a hymn.’ As he had been much persecuted in those pro-slavery days for his persistent course in pleading the cause of the oppressed, it was thought that these words had a peculiar significance in his mind; as if he had said, ‘Stand up for Jesus in the person of the downtrodden slave.’ (Luke v. 18.)”

Cafodd ei gyhoeddi am y tro cyntaf fel taflen fechan i blant wedi i Duffield roi’r llawysgrif i’w Arolygydd Ysgol Sul, lle cafodd ei adnabod fel ‘Soldiers of the Cross’.

Yn ôl yr amseru a’r mesur, mae’r recordiad yn cynnwys y ddau bennill cyntaf, ond mae gallu adnabod y canwr a’r cyhoeddwr yn amhosib. Mae llais uchel gan y canwr, ac er ei bod yn amhosib dweud ai soprano benywaidd neu wrywaidd sydd yma, Iris neu Idris Edwards. Mae’r cyhoeddwr, yr un modd, yn swnio’n fwy Prydeinig nag Americanaidd, felly mae’n bosib mai hwn oedd y silindr cwyr cyntaf i’w recordio yn y DU – wedi’r cyfan sefydlwyd y Phonograph & Gramophone Society cyntaf yng Ngorllewin Llundain yn 1911, gyda llawer yn ffurfio dros y ddegawd nesaf gyda Thomas Edison yn noddwr iddynt.

Testun:

Stand up, stand up for Jesus
ye soldiers of the cross;
lift high his royal banner,
it must not suffer loss:
from vict’ry unto vict’ry
his army he shall lead,
’til ev’ry foe is vanquished,
and Christ is Lord indeed.

Stand up, stand up for Jesus,
the trumpet call obey;
forth to the mighty conflict
in this his glorious day:
ye that are men now serve him
against unnumbered foes;
let courage rise with danger,
and strength to strength oppose.

 

 

I’r rhai hynny sydd am wybod mwy am y ffonograff, mae llawer o ffynonellau ar gael yng nghatalog y llyfrgell, gan gynnwys hanesion am silindrau a hanesion personol Edison a Bell, a gyhoedwyd gan y City of London Phonograph and Gramaphone Society; ffonograff Ma Rainey – yn rhan o erthygl yn edrych ar etifeddiaeth ddu oddi fewn i’r traddodiad gweledol-sonig; llawlyfrau technegol i’r rhai hynny sy’n berchen neu’n adfer offer ffonograffig; a ffonograffau a chof poblogaidd, a golwg ar gasglu hanes llafar yn America.

Cytunir mai cyhoeddwr y ddau silindr cyntaf yn y casgliad yw Thomas Edison, ac i gyd-fynd gyda silindrau eraill y gellir gwrando arnynt ar-lein o natur grefyddol debyg, felly mae’n ddigon saff i i dybio fod y pedwar recordiad hyn yn dyddio o tua 1908. Erbyn 1912, yn fuan wedi i’r DU ddal i fyny gyda’r ffenomen silindr cwyr, roedd Edison yn gwerthu ei ffonograff disg masnachol, a pharhaodd technoleg radio ar ei llwybr esblygiadol i’r byd digidol rydym yn byw ynddo heddiw.

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Clwb Busnes Rygbi Caerdydd

Darganfod Sain - Postiwyd 03-08-2021

Dechreuodd y clip sain gyda chyfarfod cyntaf y tymor i Glwb Busnes Caerdydd. Mae’r siaradwr gwrywaidd sydd heb ei adnabod yn rhoi cyflwyniad byr am pam roeddent yno a throsolwg hefyd o bwysigrwydd rygbi yn y gymuned. Mae’n siarad am y lansiad ychydig o wythnosau ynghynt ym Mae Caerdydd, a pha mor hapus oedd ef i weld cymaint o bobl newydd yn dod i weld beth oedd beth. Yr oedd llawer o aelodau newydd, Is-lywydd ac aelodau corfforaethol yno. Doeddwn i ddim ar goll, er mod i fewn yn syth i’r clip heb gyd-destun, ac fe ddaliodd fy sylw o’r cychwyn.

Tua dechrau’r clip, mae’r dyfyniad hwn wedi aros gyda fi: ‘A great cross section of Welsh businesses, members of the Welsh government, people from sports, education, media and all kinds of fields of Welsh life’ – dyma ddyfyniad teimladwy sy’n dangos fod y Gymuned Rygbi wedi gwreiddio’n ddwfn yng ngweithgareddau’r gymuned. Mae’r dyn yn siarad am ba mor bwysig yw denu pobl o bob cefndir ynghyd. Mae’n dangos nad y bobl sydd agosaf atoch sy’n gwneud cymuned, ond mae’n tarddu o fannau annisgwyl.

Mae’r siaradwr ar frig byd rygbi, tra bod Cwpan Rygbi’r Byd yn digwydd adeg y recordio hwn yn 2015. Mae’n sôn am sut mae meithrin ysbryd Cymreig a chenedlaetholdeb wedi cynyddu mewn busnesau o gwmpas gemau yng Nghymru, ac wedi hybu morâl o ganlyniad. Roedd Caerdydd wedi cofleidio ysbryd y twrnament rygbi, ac yn hybu balchder mewn Cymreictod ymhellach. Mae’n cyflwyno noddwr newydd y clwb wedyn, Catherine Finn, sy’n cymryd y microffon i siarad ychydig cyn cyflwyno siaradwr y digwyddiad. Hi yw olynydd Matthew Hammond fel aelod o PWC (Price Water House Coopers) Cymru a De-orllewin Lloegr.

Mae’n cyfeirio at sleid yn yr ystafell, lle mae’n siarad am Brett Gosper, a aeth o fod yn chwaraewr rygbi amaturaidd yn y dyddiau cyn ddaeth chwarae rygbi i fod yn yrfa broffesiynol, ac yn chwaraewr proffesiynol a oedd yn ysgogi llwyddiant masnachol rygbi. Mae’r llwyddiant masnachol hwn ynghlwm wrth Gwpan y Byd a Chymru fel gwlad hefyd.

 

Darlun https://en.wikipedia.org/wiki/Brett_Gosper

 

Yna, mae Brett Gosper yn cymryd drosodd. Mae’n cymryd y rhan fwyaf o’r recordiad sain, yn dogfennu amcanion Rygbi’r Byd, a’r cyfleon a gynigiwyd gan ddigwyddiadu fel Cwpan y Byd a’r Gemau Olympaidd. Mae’n parhau, gan siarad am lwyddiant rygbi yn y sector adloniant, yn enwedig y twf mewn chwaraeon ymhlith merched a phlant ac sy’n cael ei ddominyddu gan ddynion. Mae’n ymhelaethu ar bwynt Catherine yn gynharach am dwf rygbi yn fasnachol a’r uchelgais i ysbrydoli cynulleidfaoedd newydd. Roedd hysbysebu drwy’r cyfryngau cymdeithasol wedi bod o gymorth mawr i Rygbi’r Undeb, yn enwedig adeg y Gemau Olympaidd, a bu’n ymhelaethu ar y pwynt hwn am gryn amser. Aeth ymlaen, gan fanylu am ba mor bwysig yw fod gan rygbi strategaeth fuddsoddi hir dymor, drwy ymgysylltu yn ddigidol a chymdeithasol. Yna, ehangodd ar ba mor bwysig yw lles y chwaraewr wrth symud o fod yn rheolydd y gêm, fel mae Gosper yn ei alw, i fod yn hyrwyddwr y gêm.

Ar ôl hynny mae’r llawr ar agor ar gyfer Sesiwn cwestiwn ac ateb – mae’r pynciau’n cynnwys buddsoddiad i gael mynediad i’r Undeb Ewropeaidd, roedd yn ddiddorol iawn i ddysgu am y cymariaethau rhwng cynghreiriau pêl droed a rygbi, h.y. Rygbi’r Byd a FIFA, ac ymgysylltu rygbi gyda’r byd. Rhoddodd gyngor hefyd am ddewis eu plant o chwaraeon, gan fod dewis plentyn o chwaraeon bob amser yn bwysig. Gorffennodd drwy ateb cwestiwn am ddod â steil nôl i’r gêm.

Cafwyd pleidlais o ddiolch, a dyna ddiwedd y clip. Roedd yn brofiad pleserus iawn gwrando ac roeddwn yn teimlo mod i yn ysbryd y digwyddiad. Yn enwedig gan i’r byd gael ei amddifadu o ddigwyddiadau cymdeithasol yn ystod y pandemig, roedd yn braf iawn i glywed chwerthin, sŵn gwydrau yn tincian yn y cefndir a synau cyffredinol fel gyda Rygbi’r Undeb. Gallaf ddychmygu pawb yn eu dillad ffurfiol, yn cael hwyl gan gynnal a chreu cysylltiadau newydd.

Roedd yn hyfryd gwrando ar y clip unwaith eto a gobeithio mod i wedi gwneud cyfiawnder ag ef. Rydw i’n mwynhau ysgrifennu’r blogiau hyn, felly arhoswch am yr un nesaf, ac fe welai chi’n fuan.

Alice Tucker, gwirfoddolwr Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Mapio Lleisiau’r Tir

Darganfod Sain - Postiwyd 28-07-2021

 

 

Mae bryniau ac ucheldiroedd Ceredigion yn ein cadw ni’n brysur ac yn hapus fel hafanau heddychlon i gerdded a beicio ond doedden nhw ddim yn arfer bod yn wag. Mae straeon y cymunedau ‘coll’ sy’n byw yn ucheldiroedd ein mynyddoedd wedi’u dogfennu mewn ffordd arbennig iawn: mae cyfoeth o archifau sain ‘Hanes y Goedwig’ yn cael eu cartrefu yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

Mae cyfweliadau ag aelodau o’r gymuned, a wnaed yn y nawdegau cynnar, yn datgelu sut oedd bywyd yn yr ucheldiroedd. Ar ôl cwpl o funudau o wrando, mae byd cyfan aeth heibio’n ddiweddar o oes y ‘gorllewin gwyllt’ yn dechrau dod yn fyw. Mae’r cyfweliadau’n datgelu hanes y cymunedau mynyddig a fu’n ffermio’r ucheldiroedd gwyllt cyn iddynt gael eu plannu â choedwigaeth a’u palmantu â ffyrdd. Symudodd llawer o ffermydd neu fe’u gadawyd yn wag pan blannwyd yr ucheldiroedd ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac ar ôl gaeaf caled 1947. Gellir gweld gweddillion y meysydd, ffermydd, pennau a ‘chorlannau’ hyn yn adfeilion o amgylch Ystrad Fflur a Llynnoedd Teifi; ar fwlch Abergwesyn a ffordd fynydd Cwm Elan. Mae’r cymunedau mynyddig prysur, gwydn a gweithgar a oedd yn byw ynddynt yn dal i gael eu cynrychioli ledled trefi a phentrefi yr ucheldir.

 

 

 

Clywn am Dai Jones, y postmon olaf ar gefn ceffyl, yn cyflwyno rownd wythnosol i’r Swyddfa Bost Gyffredinol ddiwedd y 1950au. Roedd y ‘pony express’ hwn – yn rhedeg 3 diwrnod yr wythnos. Roedd ceffylau yn ganolog i fodolaeth ffermio’r bryniau, gall y ffermydd ‘gorsaf ddefaid’ ymddangos yn ‘anghysbell’, ond mewn gwirionedd, roedd yr hyn sy’n ymddangos nawr fel cymunedau ynysig yn symudol iawn ac yn ddiwylliannol ganolog. Roedd dynion, menywod a phlant yn berchen ar ferlod bryniau a allai fynd â nhw i unrhyw le yn y mynyddoedd am ychydig o laswellt o’r tir mynyddig.

 

 

Mae hanes o lusgo seiren coedwigaeth i fyny’r mynydd am hanner nos i ganu serenâd i briodferch yn rhoi ymdeimlad o waith caled a hwyl gwyllt. Mae ffermwr yn sôn am dorri ceffylau i mewn yn gyflym yn y gors, ac mae un coedwigwr yn cofio dod ar draws Byddin Rydd Cymru yn symud ar y mynyddoedd.

Disgrifir dyfnder a chryfder cymunedau ffermio y bryniau hyn yn eu gwaith cymunedol – bob haf byddai cneifio llaw torfol o hyd at ddwy fil o ddefaid ar y tro, aelwydydd y gymuned i gyd yn dod at eu gilydd i helpu eu gilydd.

O dan grant Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi comisiynu Mapio Lleisiau’r Tir, prosiect celf sy’n ceisio annog mynediad i’r archif trwy gerdded a thynnu lluniau hen lwybrau mynydd tra’n gwrando ar eu hanesion llafar perthnasol. Bydd yr adferiadau creadigol hyn o chwedlau’r mynyddoedd yn cael eu geo-tagio a’u gwneud yn y llefydd y mae’r lleisiau’n eu disgrifio. Mae’n hawdd cael eich ysbrydoli.

 

 

 

 

Yn cael ei gynnal gan Casgliad y Werin, bydd yr archif newydd hon o gelf a rennir yn rhan o gronfa ddata chwiliadwy o’r Llyfrgell Genedlaethol / Llyfrgell Brydeinig, gan fynegeio’r archifau sain gwreiddiol trwy ymateb cymunedol yr unfed ganrif ar hugain.

Mae’r prosiect Mapio Lleisiau’r Tir yn gweithio ar sail y cyntaf i’r felin: i gofrestru cliciwch yma

I weld y canlyniadau wrth iddynt gael eu creu yn ystod y misoedd nesaf, dilynwch y ddolen i wefan Casgliad y Werin a dolenni dilynol i dudalen y digwyddiad neu gwrandewch ar ffeiliau sain Seiniau’r Tywi fel rhagflas.

I gael mynediad i’r archif sain, y cyfan sydd ei angen yw tocyn darllenydd i’r Llyfrgell Genedlaethol. Gallwch ymchwilio i ba archifau sy’n berthnasol i’ch ardal lleol, a chlywed straeon sy’n sicr o’ch cludo yn ôl mewn amser. Ymweld â’r Llyfrgell

 

Gan Rupert Allan a Dorry Spikes

 

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog