Blog - Darganfod Sain

Y Cymry yng Nghanada

Darganfod Sain - Postiwyd 17-11-2020

Yn ystod y 70au cynnar comisiynodd Llywodraeth Canada bobl i gasglu gwybodaeth am amrywiol genhedloedd a oedd yn byw yn y wlad. Am dri mis yn ystod 1974, bu Glenys James yn ymchwilio i hanes y Cymry a ymfudodd i Ganada o Batagonia. Yn ystod yr amser hwn, teithiodd dros 8,000 o filltiroedd yn siarad a recordio cyfweliadau âg amrywiol deuluoedd o ddisgynyddion Cymreig.

 

Mae’r recordiadau o werth hanesyddol ac yn rhoi persbectif i ni o fywyd ym Mhatagonia a Chanada ar ddechrau’r ugeinfed ganrif. Trwy wrando ar leisiau’r bobl eu hunain gallwn glywed yr hyn a welsant, a sut roeddent yn teimlo.
Yn ystod yr amser hwn bu llawer o symud o fewn Canada ymysg nifer o wahanol genhedloedd, gan gynnwys pobl o Batagonia â gwreiddiau yng Nghymru.
Yn 1902, gadawodd dros 200 o Gymry Batagonia am eu bywyd newydd yng Nghanada gyda dros 5,000 yn mudo ar ôl Adfywiad 1904-5. Symudodd llawer ohonynt oherwydd yr amodau byw anodd y daethant ar eu traws, yn bennaf llifogydd cyson, a dim tir ar gael i’w ffermio.
Ffurfiwyd cymunedau newydd gyda llawer o’r Cymry yn ymgartrefu yn ardal Saskatchewan, gan fod hon yn ardal ddynodedig a ddewiswyd gan Lywodraeth Prydain o dan David Lloyd George. Cafodd y pentrefi a’r trefi newydd enwau lleoedd Cymreig, megis Bangor, Llewelyn a Glyndwr. Codwyd siopau, adeiladau, ysgolion a chapeli a chadwyd rhai o’r traddodiadau Cymreig, megis yr Eisteddfod.

Mae Mr Griffith Jones yn cofio’r Englyn a ysgrifennodd ei dad yn yr Eisteddfod:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

Casglwyd y casgliad hanes llafar gan Amgueddfa Hanes Canada, Ottawa lle cedwir y tapiau gwreiddiol. Anfonwyd copïau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle cawsant eu storio mewn amgylchedd rheoledig er mwyn amddiffyn y tapiau i’w defnyddio yn y dyfodol.

 

Mae’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain sy’n cael ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, a’i arwain gan y Llyfrgell Brydeinig bellach wedi digido a chreu metadata ar gyfer y cyfweliadau hyn. Bellach gellir clywed y casgliad am y tro cyntaf ers y 70au.

Dyma Jonathan Wise o Amgueddfa Hanes Canada yn trafod Casgliad Glenys James:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog

I gael mwy o wybodaeth am gasgliad Glenys James a sut y cawsant eu digido, edrychwch ar ein fideo ‘O Ganada i Lyfrgell Genedlaethol Cymru’ ar ein tudalen YouTube: https://www.youtube.com/user/llyfrgen

 

Trawsgrifiad: Mr Griffith Jones yn siarad â Glenys James

[Cyfieithu]

Griffith Jones: Daeth Dad o Gymru, Tregeiriog gyntaf ym 1891 ac ar ôl sawl taith yn ôl death allan eto ym 1910 ac ymgartrefu yn ardal Wood River. Mae mam gyda rhieni o Gymru a daeth hi o’r Unol Daliaethau i Ganada ym 1902 ac fe briodon nhw ym 1911. Ganwyd pedwar ohonom iddyn nhw ac mae’n debyg fy mod i’n siarad cystal Cymraeg ag unrhyw un ohonyn nhw, sydd ddim yn dda iawn.

Glenys James: Nawr, roedd eich tad yn adnabyddus yn yr ardal yma am ysgrifennu englynion yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Griffith Jones: Roedd yn adnabyddus ledled Gogledd America mewn gwirionedd, oherwydd cyfrannodd at y papurau Cymreig a chystadlodd yn holl Eisteddfodau Cymru y gallai gyda’i Englynion ac enillodd lawer o wobrau gyda hwy.

Glenys James: A allwch gofio unrhyw un o’r englynion a ysgrifennodd?

Griffith Jones: Gallwn ddweud un yn Saesneg, fel y gwyddoch fod yn rhaid i’r englyn gyseinio gyda harmonïau, un yr enillodd wobr arno yn Saesneg oedd:

Lindy how well he landed
In Paris o peril confronted
Pretty Yank with great head
Away he went un daunted

Trawsgrifiad: Mr Jonathan Wise

[Cyfieithu]

Helo, fy enw i yw Jonathan Wise. Rwy’n arbenigwr casglu ar gyfer yr archifau clyweledol yn Amgueddfa Hanes Canada. Ynghyd ag arddangosfeydd a rhaglenni ymchwil o’r radd flaenaf, mae’r Amgueddfa’n gartref i archif o dros 100,000 o recordiadau hanesyddol. Mae’r casgliadau unigryw hyn yn dyddio o 1899 ac yn cynnwys amrywiaeth o ganeuon, straeon a chyfweliadau wedi’u recordio gan gymunedau ym mhob talaith a thiriogaeth yng Nghanada.
Un o’r casgliadau hyn yw Casgliad Glenys James. Ym 1974, cychwynnodd Glenys James ar ei thaith o amgylch y wlad i ymchwilio i fywydau mewnfudwyr o Gymru a oedd wedi dod i Ganada yn ystod y ganrif ddiwethaf. Bu’n cyfweld â phobl yn eu cartrefi, yn siarad am eu bywydau a’u profiadau unigryw eu hunain. Holodd am hanesion teulu ac atgofion plentyndod. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn y modd yr oedd iaith a diwylliant Cymraeg yn cael eu cadw.

O Montreal, Quebec i Edington, Alberta a phwyntiau rhwng y ddau, cipiodd Glenys James y foment ym mywydau cymunedau Cymreig Canada.
Mae staff llyfrgelloedd, archifau ac amgueddfeydd ledled y byd yn gweithio’n galed i amddiffyn casgliadau hanes llafar fel rhai Glenys James. Mae llawer o’r recordiadau hyn ar gyfryngau bregus a darfodedig y mae’n rhaid eu digido er mwyn y dyfodol.

Yn y pen draw, gwneir yr holl waith yma er mwyn gwarchod y gorffennol, gwasanaethu’r cenedlaethau presennol a chenedlaethau’r dyfodol. Mae Amgueddfa Hanes Canada yn falch o gael y cyfle i rannu gwaith Glenys James a hoffwn ddiolch i bawb yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru am eu cefnogaeth i helpu diogelu’r casgliad pwysig yma.

 

Cerddorion yn Creu

Darganfod Sain - Postiwyd 09-09-2020

Yn ystod y cyfnod cloi mae 25 o gyfansoddwyr wedi bod yn brysur yn cyfansoddi darnau newydd ar gyfer y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Derbyniodd y cyfansoddwyr gyfweliadau amrywiol o 5 casgliad gwahanol o’r archif sain a gofynnwyd iddynt wrando a’u defnyddio i’w hysbrydoli i greu darn newydd o waith.

Gallwch glywed pob un o’r darnau newydd ar Sianel YouTube y Llyfrgell trwy chwilio’r tag #DETS

Dyma’r casgliadau a ysbrydolodd y cyfansoddwyr:

Casgliad Glenys James

Ganed Glenys James yn Llundain i rieni o Gymru, ac roedd yn siarad Cymraeg adref ac yn y capel, ond nid fu erioed yn byw yng Nghymru.

Symudodd i Ganada lle bu’n cynnal ymchwil ar gyfer Amgueddfa Dyn Canada, Ottawa (a elwir bellach yn Ganolfan Astudiaethau Diwylliannol Canada, Ottawa) i’r Cymry a fudodd i Ganada a Patagonia.

Yn 1974, recordiodd Glenys James amryw o gyfweliadau â phobl o dras Gymreig oedd yn byw yng Nghanada, yn enwedig ardal Satchawen lle ffurfiwyd cymunedau Cymreig. Gadawodd dros 200 o bobl Patagonia am Ganada ym 1902 oherwydd amodau anodd ac am eu bod eisiau creu bywyd gwell. Mae’r cyfweliadau hyn yn cynnwys straeon personol a hanesion adeiladu pentrefi newydd a’u henwi yn Gymraeg (Glyndwr, Bangor, Llewelyn). Fe wnaethant godi ysgolion a chapeli newydd a chynnal Eisteddfodau.

Mae’r tapiau rîl i rîl gwreiddiol bellach yn cael eu cadw yng Nghanolfan Astudiaethau Diwylliannol Canada yn Ottawa gyda chopïau casét a ffeiliau digidol yma yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Pam na ddylem ni ganu?

Yn 1916 cyhoeddodd y Times lythyr lle roedd yr ysgrifennwr yn gwrthwynebu cynnal yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel. Mewn ymateb i’r erthygl, traddododd David Lloyd George araith yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth, gan ddechrau gyda’r geiriau – ‘Pam na ddylem ni ganu yn ystod y rhyfel?’

Trwy gydol yr araith mae’n amddiffyn cynnal yr Eisteddfod. Adroddwyd bod dros 7,000 o bobl wedi gwrando ar ei araith. Ar 15fed Chwefror, 1934, recordiodd Lloyd George ran o’i araith enwog yn stiwdio’r  BBC er mwyn ei darlledu ar y radio. Cedwir copi o’r anerchiad yma yn y Llyfrgell ac fe’i adferwyd yn ddigidol gan y tîm Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

Stori’r Goedwig

Roedd Stori’r Goedwig yn brosiect gan y Comisiwn Coedwigaeth yn 2002-3 lle recordiwyd cyfweliadau â phobl oedd yn ymwneud â gweithgareddau’r Comisiwn Coedwigaeth yng Nghymru.

Adroddwyd straeon personol gan bobl a oedd yn byw ac yn gweithio yn y goedwig ac o’i chwmpas, gan sôn am y cyfnod wedi’r rhyfel hyd at yr 21ain ganrif.  Mae yma hanesion am sut y daethant i weithio i’r Comisiwn Coedwigaeth, y gweithgareddau – adeiladu ffyrdd, aredig. Mae’r cyfweliadau’n caniatáu inni ddysgu am y newidiadau yn nhirwedd Cymru, a’r effaith gafodd hyn ar gymdeithas, amaeth a’r economi.

Adneuwyd 167 o finiddisgiau i’r Llyfrgell a chawsant eu digideiddio a’u catalogio gan fyfyrwyr MA Gweinyddiaeth Archifau ac MSc Curadu Digidol o Adran Astudiaethau Gwybodaeth Prifysgol Aberystwyth yn 2019.

Caradog Jones

Yn 1997 recordiodd Meleri Mair gyfweliad gyda Caradog Jones am botsio o afonydd, lle rhoddir sylwadau am ei brofiad personol fel beili afon yn y 1950au.

Mae Mr Jones yn disgrifio pam fod pobl yn potsio – tlodi yn bennaf, y gosb i’r rhai a gafodd eu dal, a’r arfer o orchuddio eu hunain i osgoi cael eu hadnabod a’u dal gyda’r nos.

Casgliad Colin Edwards

Newyddiadurwr, darlledwr ac awdur o Gymru oedd Colin Edwards a oedd yn byw yng Nghaliffornia. Yn ystod y 1960au recordiodd gyfweliadau â ffrindiau, teulu a chydnabod Dylan Thomas. Mae’r hanesion a’r atgofion hyn am fywyd Dylan yn rhoi darlun i ni o’i gymeriad, ei waith, ei berthnasau a’i gefndir teuluol.

Rhoddwyd y tapiau i’r Llyfrgell gan wraig Colin, Mary Edwards, wedi iddo farw. Defnyddiodd David N Thomas y tapiau yn ei lyfrau cyhoeddedig ‘Dylan Remembered’, 2 gyfrol (Seren a NLW, 2003, 2004)

Hoffem ddiolch i’r holl gyfansoddwyr am gymryd rhan yn y gwaith comisiwn; gobeithiwn y byddwch yn mwynhau gwrando ar y cyfansoddiadau:

Alan Chamberlain; Angharad Davies; Ben McManus; Bonello, Ruth a Hay; Branwen Williams ; David Roche; Derri Joseph Lewis; Gareth Bonello; Georgia Ruth Williams; Geraint Rhys; Gwen Mairi; Gwenan Gibbard; Gwilym Bowen Rhys; Gwydion Rhys; Luciano Williamson; Owen Shiers; Pierce Joyce; Pwdin Reis a gyfansoddwyd gan Neil Rosser; Sally Crosby; Sam Humphreys; Seth Alexander; Stacey Blythe; Steff Rees; Tinc y Tannau; Toby Hay.

Alison Lloyd Smith,

Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Datgloi Ein Treftadaeth Sain a pherthnasedd archifau yn oes Wicipedia

Darganfod Sain - Postiwyd 13-08-2020

Rwy’n archifydd o Sweden sydd wedi gwneud interniaeth yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC) rhwng Ionawr a Gorffennaf 2020. Ariannwyd yr interniaeth gan Erasmus + Rhaglen yr UE, a Phrifysgol Gothenburg oedd y sefydliad cefnogi yn Sweden. Y diben oedd cael profiad ymarferol o weithio fel archifydd sain ac ar yr un pryd helpu sefydliad treftadaeth ddiwylliannol. Felly, roeddwn i’n gweithio yn yr Archif Sgrin a Sain ar brosiect digido Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

Nod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yw gwarchod, digido a sicrhau bod recordiadau sain prin ac unigryw ar gael i’r cyhoedd ledled y DU. Mae LlGC yn un o ddeg sefydliad archifol cenedlaethol a rhanbarthol sy’n rhan o’r prosiect ac mae’r holl waith yn cael ei gydlynu gan y Llyfrgell Brydeinig. Bydd y consortiwm hefyd yn cyflwyno gwahanol raglenni o weithgareddau ymgysylltu â’r cyhoedd, a gwefan lle bydd rhan helaeth o’r recordiadau ar gael am ddim i bawb ar gyfer ymchwil.

Felly rwyf wedi digido, catalogio ac ymchwilio i gynnwys a hawliau recordiadau, yn ogystal â chymryd rhan mewn gweithgareddau hyfforddi i wirfoddolwyr yn ardal Bae Teiger o Gaerdydd. Mae gan LlGC gasgliadau sain a recordiadau sy’n ymwneud ag agweddau amrywiol ar fywyd yng Nghymru, sy’n dyddio’n ôl i’r recordiadau cynharaf yn yr 1880au hyd at heddiw. Felly mae gweithio gyda’r deunydd wedi rhoi cipolwg cynnar i mi ar rannau o hanes a diwylliant Cymru. Rwyf hefyd wedi creu cynnwys i’w ddefnyddio ar sianeli cyfryngau cymdeithasol LlGC ac wedi ysgrifennu/golygu erthyglau ar gyfer Wicipedia, er mwyn lledaenu gwybodaeth am brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain a’r recordiadau (ac am brosiect digido blaenorol o’r enw Datgloi Treftadaeth Ffilm) i’r cyhoedd yn ehangach.

Wrth weithio gyda Wicipedia fe’m hatgoffwyd o’i gryfderau a’i wendidau mewn perthynas ag archifau. Un o gryfderau Wicipedia yw ei fod ar gael ac yn cael ei ddefnyddio’n eang o amgylch y byd, ond ar y llaw arall mae problemau o ran cynrychiolaeth yn yr erthyglau.

Yn Sweden, roeddwn eisoes wedi cymryd rhan mewn gweithdy Wicipedia wedi’i anelu at fenywod heb lawer o brofiad neu ddim profiad o gwbl o olygu ac ysgrifennu erthyglau. Fe’i trefnwyd gan Amgueddfa Hanes Merched Stockholm er mwyn lleihau’r bwlch rhwng y rhywiau yn Wicipedia. Mae tua 90% o’r erthyglau yn cael eu hysgrifennu gan ddynion sy’n golygu bod tua phedair gwaith cymaint o erthyglau am ddynion. Cawsom ein hannog felly i olygu ac ysgrifennu erthyglau am fenywod.

Ysgrifennais erthygl am Bulgariska Damkör Stockholm (Côr Merched Bwlgareg Stockholm), côr a fu’n weithgar ers dros 20 mlynedd. Ond roedd hi’n anodd trefnu bod yr erthygl yn cael ei chymeradwyo gan Wicipedia oherwydd y meini prawf yn gysylltiedig ag amlygrwydd. Mae angen i destun erthygl fod o ddiddordeb, arwyddocâd neu enwogrwydd nodedig. Roedd y côr wedi bod yn perfformio mewn gwyliau, mewn eglwysi, llysgenadaethau, amgueddfeydd, wedi cymryd rhan mewn teithiau cyfnewid diwylliannol, wedi trefnu gweithdai ac ati. Fodd bynnag, doedden nhw erioed wedi rhyddhau albwm, felly dadleuwyd nad oedd y côr yn deilwng i’w gynnwys. Hefyd prin oedd yr erthyglau amdanynt mewn cylchgronau cerdd neu debyg. Llwyddais i ddod o hyd i recordiadau radio o berfformiadau byw gan ddadlau eu bod yn bwysig ac yn unigryw, felly yn y pen draw cymeradwywyd yr erthygl.

Gwnaeth hyn i mi feddwl am gynrychiolaeth a’r perygl y bydd Wicipedia yn cadw at yr un hen hierarchaeth sydd wedi bod yn amlwg drwy hanes. Yn draddodiadol, mae merched fel grŵp wedi cael llai o gyfleoedd ac o ganlyniad llai o sylw mewn dogfennau hanesyddol, y wasg ac ati. Un ffordd i fynd i’r afael â hyn oedd i fenywod ddilyn trywydd gwahanol i ddynion. O ganlyniad efallai y byddai côr merched heddiw yn cynnal perfformiadau byw ac yn gwneud enw iddynt eu hunain drwy argymhellion personol, yn lle recordio a cheisio denu sylw gan y cyfryngau. Mae grwpiau anghofiedig eraill fel pobl sy’n fregus yn ariannol neu leiafrifoedd gwahanol (ethnig, diwylliannol ac ati) yn wynebu’r un risg o gael llai o gynrychiolaeth yn gyson yn yr oes ddigidol.

Wrth gwrs, mae archifau hefyd yn wynebu problemau cynrychiolaeth. Ond un ffordd o fynd i’r afael â hyn yw mynd ati’n fwriadol i lenwi’r bylchau archifol trwy gynnal cyfweliadau hanes llafar. Gellir deall hanes llafar fel dull o gasglu gwybodaeth am gyfnodau a digwyddiadau hanesyddol drwy gyfweld â phobl a’u profodd. Gellir cynnal cyfweliadau hefyd â phobl y mae eu profiadau a’u hatgofion yn cynrychioli cymunedau penodol neu y mae eu bywydau wedi bod yn arbennig o arwyddocaol. Y nod yn aml yw cael gwybodaeth o wahanol bersbectif, yn enwedig y rhai na ellir dod o hyd iddynt mewn ffynonellau ysgrifenedig. Mae hanes llafar wedi datblygu law yn llaw â thechnegau recordio sain a chlyweledol ond gellir trawsgrifio cyfweliadau hefyd. Mae casglu caneuon a cherddoriaeth yn ffordd debyg o gasglu cerddoriaeth a drosglwyddir ar lafar (fel cerddoriaeth werin) a thrwy hynny, llenwi’r bwlch cerddorol.

Rwyf wedi dod ar draws amrywiaeth eang o recordiadau hanes llafar wrth weithio ar brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Er enghraifft, cyfweliadau gyda ffermwyr o Gymru a oedd yn byw yn ystod yr Ail Ryfel Byd, disgynyddion i ymfudwyr o Gymru yn UDA, Andy Fairweather y cerddor o Gymru, Eric Rowan cynhyrchydd ffilmiau a wnaeth y ffilm am frodyr a chwiorydd yr arlunydd “Augustus and Gwen: The Fire and the Fountain (1975)”, Elinor Rosen a fu’n ymwneud â’r Blaid Lafur ar hyd ei hoes, John Goddard y ffotograffydd a llawer o gyfweliadau gydag arlunwyr ac artistiaid o Gymru a oedd yn weithgar yn ystod y 1900au, fel Eirian a Denys Short.

Mae rhai cyfweliadau hanes llafar gyda pherthnasau a ffrindiau i bobl mwy enwog, nad ydyn nhw gyda ni bellach, fel y cyfweliad gyda Tom Evans sy’n trafod gweithgareddau casglu ei wraig Margaret Evans (1922-1996). Casglodd wisgoedd, arteffactau, dogfennau ac effemera sy’n gysylltiedig ag Aberystwyth a thu hwnt, o’r 1800au i’r 1900au. Rhoddwyd y dogfennau o’i chasgliad i Archifdy Ceredigion a’r arteffactau i Amgueddfa Ceredigion. Enghraifft arall yw’r cyfweliad gyda Stanley Cheetham, a oedd yn perthyn i’r arloeswr Arthur Cheetham (1864-1937), sef y gwneuthurwr ffilmiau cyntaf yng Nghymru. Gwnaeth dros 30 o ffilmiau byrion rhwng 1898 a 1912 a’u dangos mewn cymunedau gwledig yn ogystal ag agor y sinema gyntaf oedd yn agored drwy’r flwyddyn yn y Rhyl yn 1906. Hefyd mae gan yr Archif Sgrin a Sain ffilmiau a wnaed gan G.A. Cheetham, mab Arthur.

Ar y llaw arall, mae cyfweliadau hanes llafar eraill yn canobwyntio ar ffenomen ddiwylliannol fel y gyfres o gyfweliadau gan yr Athro Moira Vincentelli sy’n trafod defnydd a swyddogaeth y ddreser Gymreig ar draws y cenedlaethau.

Yn olaf, hoffwn sôn am Gasgliad Bae Teigr. Mae’n perthyn i The Heritage & Cultural Exchange Bae Teigr a’r Byd, sefydliad cymunedol sy’n ceisio croniclo treftadaeth ac amrywiaeth ddiwylliannol Bae Teigr a Dociau Caerdydd. Mae ganddynt ddeunyddiau archifol sy’n cynnwys: ffotograffau, llyfrau dogni, cylchgronau, llyfrau gwasanaeth morwyr, paentiadau a brasluniau, cofrestr ysgol yn ogystal â chyfweliadau sain a thapiau fideo. Mae’r recordiadau sain yn cael eu digido a’u catalogio yn ystod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain ac ymddengys eu bod yn amhrisiadwy i bobl sydd eisiau dysgu mwy am un o’r ardaloedd amlddiwylliannol gwreiddiol, gyda mewnfudwyr o hyd at 45 o wledydd.

Ac mae’r holl enghreifftiau yma’n recordiadau a wnaed yn Saesneg, mae llawer mwy ar gyfer siaradwyr Cymraeg. Gobeithio y bydd rhywbeth perthnasol i bawb. Mae’r holl recordiadau sy’n cael eu digido a’u catalogio o’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yn cael eu derbyn i Gatalog Sain a Delweddau Symudol y Llyfrgell Brydeinig ac yn y pen draw, bydd chwaraewr cyfryngau pwrpasol, a ddatblygir o’r newydd, a gwefan yn cael ei lansio. Bydd hyd at 100,000 o recordiau ar gael am ddim i bawb ymchwilio iddynt, eu mwynhau a chael eu hysbrydoli ganddynt. Bydd y sefydliadau cenedlaethol a rhanbarthol yn darparu mynediad yn lleol i’w recordiadau eu hunain a’r rhai nad oes ganddynt drwydded a chaniatad i’w cyhoeddi ar-lein.

Nid yw Wicipedia yn derbyn hanes llafar fel ffynhonnell gyfreithlon ar gyfer erthygl felly mae’n werth chwilio drwy’r archifau i ddod o hyd i rywbeth gwreiddiol a gwahanol. A gyda phrosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain mae archifau bron â chael y blaen ar Wicipedia, o ran mynediad ac argaeledd ar-lein.

Yn olaf, hoffwn ddiolch i staff LlGC, yn enwedig yn yr Archif Sgrin a Sain, sydd wedi bod yn groesawgar a chefnogol iawn yn ystod fy nghyfnod yng Nghymru.

Diolch yn fawr iawn

Maria, archifydd o Sweden

Datgloi cyfweliadau hanes llafar Cymru

Darganfod Sain - Postiwyd 03-06-2020

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn un o 10 hwb ar draws Prydain sydd yn cyd-weithio gyda’r Llyfrgell Brydeinig ar y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Bwriad y prosiect, sydd yn cael ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, yw diogelu recordiadau sain prin ac unigryw’r genedl.

Rydym wrthi yn digido, catalogio ac yn asesu hawliau 5,000 o recordiadau sain ledled Cymru er mwyn eu hamddiffyn a’u diogelu ar gyfer cenedlaethau i ddod.

Yn ystod yr wythnosau nesaf bydd cyfansoddwyr yn mynd ati i gyfansoddi gwaith newydd yn seiliedig ar rai o hanesion llafar Cymru. Comisiynwyd 25 artist i ymgymryd â’r her hon. Byddant yn gwrando ar nifer o gyfweliadau a recordiwyd un ai yng Nghymru neu gan bobl o Gymru ac yn eu defnyddio i’w hysbrydoli i greu gwaith newydd.

Yn ystod yr haf bydd y Llyfrgell yn datgloi’r gweithiau hyn, gan ddangos sut y gellir defnyddio archif sain i greu gwaith creadigol.

Rhestrir isod y cyfansoddwyr a ddewiswyd:

  • Ailsa Hughes a Sianed Jones: deuawd ‘Tinc y Tannau’ sy’n gweithio gyda cherddoriaeth a barddoniaeth Gymraeg hanesyddol
  • Alan Chamberlain: cyfansoddwr sy’n gweithio’n bennaf gyda chynnwys archifol
  • Angharad Davies: feiolinydd, cyfansoddwraig a pherfformwraig ac aelod o sawl deuawd
  • Ben McManus: cerddor a chyfansoddwr sydd â diddordeb mewn caneuon gwerin a llên gwerin
  • Bonello, Ruth and Hay: triawd cerddorol, yn cynnwys cyfansoddwyr amlwg o Gymru a ddechreuodd berfformio gyda’i gilydd yn 2019
  • Branwen Williams: cerddor, cyfansoddwraig ac aelod o sawl grŵp o Gymru
  • David Roche: cyfansoddwr o Dredegar sydd wedi derbyn dros 30 o wobrau academaidd a phroffesiynol
  • Derri Joseph Lewis: cerddor a chyfansoddwr gyda phrofiad o ysgrifennu cerddoriaeth acwstig ac electronig
  • Gareth Bonello: cerddor a chyfansoddwr sy’n defnyddio alawon a barddoniaeth gwerin Gymreig yn ei waith
  • Georgia Ruth Williams: cerddor a chyfansoddwraig sydd wedi’i ysbrydoli gan hanes Cymru a thraddodiad gwerin
  • Geraint Rhys: cerddor annibynnol a gwneuthurwr ffilm o Abertawe
  • Gwen Mairi: telynores broffesiynol sy’n canu caneuon gwerin Gymraeg
  • Gwenan Gibbard: cantores a thelynores sy’n arbenigo mewn cerddoriaeth gwerin
  • Gwilym Bowen Rhys: canwr gwerin o Gymru sydd wedi datblygu cysylltiad dwfn â chaneuon traddodiadol Cymru
  • Gwydion Rhys: disgybl 6ed dosbarth yn Ysgol Dyffryn Ogwen, Bethesda sy’n cyfansoddi a chwarae’r piano
  • Luciano Williamson: cyfansoddwr ar fin graddio o Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
  • Neil Rosser: yn hanu o Dreforys gyda dros 30 mlynedd o brofiad fel cyfansoddwr a pherfformiwr
  • Owen Shiers: cerddor a chyfansoddwr sy’n perfformio cerddoriaeth gwerin yn y Gymraeg
  • Pierce Joyce: myfyriwr cyfansoddi yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru, yn hanu o Iwerddon
  • Sally Crosby: cantores, cyfansoddwraig gyda gradd mewn Cerddoriaeth ac Ysgrifennu creadigol
  • Sam Humphreys: cerddor sy’n chwarae’r gitâr ac aelod o’r band Calan
  • Seth Alexander: cyfansoddwr sy’n hoffi cyfuno offerynnau cyfrifiadurol â recordiadau sain
  • Stacey Blythe: cyfansoddwraig, cerddor a pherfformwraig sydd hefyd yn perfformio fel rhan o ddeuawdau amrywiol
  • Steff Rees: cerddor a chyfansoddwr sydd yn aelod o’r grŵp Bwca ac yn rhan o gerddorfa ukulele Iwcadwli
  • Toby Hay: cyfansoddwr a pherfformiwr gyda’i waith yn cael ei ysbrydoli gan hanes, tirwedd a straeon

Alison Lloyd Smith,

Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Colin Edwards a Dylan Thomas: Atgofion Am Eicon

Darganfod Sain - Postiwyd 14-05-2020

Wrth i ni ddathlu Diwrnod Rhyngwladol Dylan Thomas, mae’r peiriannydd Datgloi Ein Treftadaeth Sain (DETS) wedi bod yn digideiddio cyfweliadau a recordiwyd gan Colin Edwards gyda ffrindiau a theulu Dylan Thomas. Rhoddwyd y recordiadau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru gan Mary Edwards, gwraig Colin.  Golygwyd y tapiau, ar ôl eu trawsgrifio, gan David N Thomas a’u cyhoeddi yn ei lyfrau Dylan Remembered (Seren 2003, 2004).

Yma, mae Sophie Tupholme, un o wirfoddolwyr DETS yn myfyrio ar ei phrofiad o wrando a chatalogio’r casgliad.

Am y pum mis diwethaf, rwyf wedi cael y cyfle hyfryd a lwcus i helpu catalogio recordiadau sain a wnaed gan y newyddiadurwr o Gymru, Colin Edwards. Ar draws y 1960au, cwblhaodd Edwards gasgliad uchelgeisiol o gyfweliadau â theulu, ffrindiau a chydnabod y bardd Dylan Thomas – gan greu collage cywrain o atgofion a daflodd olau digynsail ar fywyd a chymeriad y bardd.

Yn dod o ddealltwriaeth gymharol fylchog o fywgraffiad, allbwn ac eicon Dylan Thomas, cefais gyfle unigryw i lunio argraff o’r dyn, ei waith a’i berthnasoedd o ffynonellau agos yn hytrach nag o syniadau neu fytholeg a dderbynnir yn ddiwylliannol. Rwyf wedi dysgu am ac yn mwynhau argraffiadau o Dylan Thomas fel unigolyn hael, doniol, weithiau’n swil ond yn aml yn gymdeithasgar, a chlywed y rhain fel pe bai ffrind yn eu trosglwyddo i mi yn bersonol. Atgofion o dirnodau Abertawe ac Ysgol Ramadeg yn gludwaith a’i gilydd yn rhoi llun yr un mor llachar â phe bawn i wedi ymweld â nhw fy hun; rwy’n adnabod sgyrsiau gyda rhai ysgolfeistri a myfyrwyr, i mi eistedd yn y Caffi Kardomah ar foreau Sul, a cherdded y Promenâd yn y nosweithiau oer. Wrth wrando ar ddisgrifiadau o wyliau haf yn Fferm Fern Hill yng Nghaerfyrddin, gyda myrdd o deulu, ffrindiau a phobl leol i gyd yn cyfrannu eu straeon a’u safbwyntiau, roeddwn i’n teimlo dealltwriaeth gyffredinol o’r cyfnod a lle hwn fel pe bawn i hefyd wedi ymweld â’r ffermydd cyfagos ac wedi bod am beint yn y pentrefi cyfagos.

Am wledd hynod ddiddorol – dysgu am fyd cyfan, gyda’r dyn hynod hwn yn ei ganol, trwy atgofion a hanesion a rennir gan y rhai oedd yn ei adnabod orau. Yn lwcus i mi, yr wyf yn awr yn teimlo fel pe wyf yn adnabod y dyn ar lefel uwch na’r wybodaeth gyffredin, dim ond oherwydd bod y cyfweliadau hyn yn teimlo fel rhannu gwybodaeth freintiedig o gof a genau ffrind. A hyd yn oed ar wahân i gynnwys, roedd yr iaith hyfryd a ddefnyddiodd y beirdd a’r artistiaid yng nghydnabod Thomas (Charles Fischer, Alfred Janes, Frances Hughes a llawer o rai eraill) wrth ddisgrifio ei ‘fywiogrwydd’, synnwyr digrifwch neu gariad at eiriau, yn wefreiddiol.

Wrth gwrs, nid oeddwn ar fy mhen fy hun ar y siwrnai hon a’r darganfyddiadau yma. Y newyddiadurwr a chyfwelydd toreithiog Colin Edwards arweiniodd fy ffordd, tywys y sgyrsiau i bwyntiau penodol, holi golwg newydd a chloddio am fanylion pellach, a bob amser yn dychwelyd y sgwrs i Dylan – y Dylan ‘go iawn’, y Dylan o gydnabod teulu a ffrindiau. Ochr yn ochr â thrafodaethau am ddyddiau ysgol Thomas, bywyd yn Nhalacharn a theithiau i America, daeth pynciau dadlennol eraill i’r amlwg, megis ei berfformiadau theatr trawiadol, cyfeillgarwch â ffigurau amlwg ac artistiaid fel Edith Sitwell ac Augustus John, a theithiau i Fflorens a Rhufain, Prag ac Iran.

Roedd dod i adnabod Colin Edwards trwy gydol y cyfweliadau hyn ynddo’i hun yn broses hynod ddiddorol, a gwnaeth ei amynedd, ei ddyfalbarhad a’i ddiddordeb gwirioneddol yn ei bynciau argraff fawr arnaf. Fe ddes i ragweld ei hoff gwestiynau, tôn y llais a ddefnyddir mewn sefyllfaoedd penodol, y pwyntiau yr oedd eisiau datgelu a gwthio amdanynt fwyaf, y mathau o hanesion roedd yn mwynhau neu yn eu gweld yn ddoniol, a ffurfioldeb ei lais wrth siarad â rhywun sy’n uchel ei barch yng nghylchoedd artistig Thomas, o’i gymharu â rhwyddineb ei sgyrsiau â ‘dynion cyffredin’ neu ffrindiau teulu amser hir. Mae cyfeilio i Edwards ar y prosiect hanes llafar hwn wedi teimlo fel ymuno â hen ffrind wrth iddo alw ar gymdogion, gan fwynhau sgyrsiau agos fel rhywun sylwgar o’r tu allan.

Roedd hefyd yn ddiddorol clywed yr un storïau ac ymatebion yn cael eu hailadrodd ar draws cyfweliadau. Roedd yr ailadroddiadau hyn yn rhoi arwydd o ddealltwriaeth a rennir o Thomas oedd yn aml, mewn gwirionedd, yn ymadael o syniadau o Dylan Thomas sy’n treiddio ein dealltwriaeth ddiwylliannol o’i gymeriad a’i fywyd. Rhannodd llawer o’r cyfweleion straeon am Thomas yn mynnu ad-dalu dyledion i’w ffrindiau, gan reoli ei yfed yn llwyddiannus fel y gallai ysgrifennu’n ddilyffethair a chwarae’n siriol gyda’i blant. Mae chwedlau o’i yfed, mercheta, nwydau di-hid a natur anrhagweladwy yn cael eu gwanhau ac yn ymddangos yn rhyfedd o’i gymharu ag atgofion ac argraffiadau mwy dof ei deulu a’i ffrindiau. Mae’n ymddangos bod straeon am ei giamocs gwyllt wedi tyfu oherwydd, wrth gwrs, mae’r straeon hyn yn gwerthu’n well na straeon am Thomas yn ceisio ad-dalu ei ddyledion, yfed peintiau yn hytrach na gwirod caled a theithio i America am arian i gefnogi ei deulu a’i ffordd o fyw, yn hytrach nag ar gyfer profiadau o anfoesoldeb a rhyddid rhag bywyd cartref.

Ni allaf argymell y casgliad hwn yn ddigon uchel. Yn hynod ddiddorol ac yn addysgiadol, mae’n dwyn ynghyd amrywiaeth hyfryd o leisiau a safbwyntiau, ac yn ennyn diddordeb y gwrandäwr ar unwaith – p’un a ydych chi’n teimlo eich bod yn gwybod bron popeth neu nesaf peth i ddim am Dylan Thomas a’i Gymru. Canfûm fod dwyster gwrando ar gynifer o gyfweliadau mewn cyfnod byr o amser hefyd wedi fy helpu i fyfyrio ar agweddau y tu hwnt i fywyd a chymeriad Thomas, megis y ffyrdd mwyaf buddiol o gynnal cyfweliad a pha bwyntiau sgwrsio sy’n debygol o arwain at yr ymatebion gorau. Roedd Edwards, heb amheuaeth, yn gyfwelydd medrus a phroffesiynol iawn, ac mae’r casgliad hwn yn cyflwyno model rhagorol ar gyfer mynd o gwmpas prosiect hanes llafar i’r rhai a allai fod â diddordeb mewn dilyn rhywbeth tebyg.

Mae cael y cyfle i gatalogio’r tapiau sain hyn wedi bod yn gwbl werth chweil o’r dechrau i’r diwedd. Mae wedi bod yn bleser cyfrannu at ein treftadaeth ddiwylliannol a rennir yn y llwybr hwn, gan alluogi yn y pen draw i gyflwyno’r gweithiau cadwedig hyn o’r newydd a’u mwynhau ar y cyd gan gynulleidfaoedd hen a newydd fel ei gilydd.

Sophie Tupholme

Clwb Busnes Caerdydd

Darganfod Sain / Sgrin a Sain - Postiwyd 08-04-2020

Mae Julie Kenny a Katy Stone, gwirfoddolwyr ar gyfer y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yn myfyrio ar eu profiad o gatalogio Casgliad Clwb Busnes Caerdydd.

Fel archifwyr dan hyfforddiant ym Mhrifysgol Aberystwyth, roeddem yn falch o gael cyfle i gymryd rhan yn y prosiect ‘Datgloi Ein Treftadaeth Sain’ (DETS), prosiect ledled y DU sy’n ceisio helpu i warchod synau’r genedl a darparu mynediad iddynt ar gyfer cenedlaethau i ddod. Roedd y casgliad cyntaf y cawsom y dasg o’i gatalogio yn cynnwys recordiadau o areithiau a roddwyd mewn ciniawau a gynhaliwyd gan Glwb Busnes Caerdydd. Mae’r sefydliad hwn yn hyrwyddo ysbrydoliaeth a mentrau busnes i’w aelodau, a hwn yw’r prif sefydliad o’r natur hon yng Nghymru. Ei noddwr yw Tywysog Cymru.

Roedd y recordiadau’n ymdrin â phynciau diddorol gan gynnwys: hawliau dynol; effaith amgylcheddol a chynaliadwyedd i fusnesau fel Ford, y Grid Cenedlaethol, Mercedes Benz;  systemau gofal iechyd; diddordeb rhyngwladol yn NICE a’i waith yn y dyfodol mewn perthynas â datblygu cyffuriau ac ehangu posibl o ganllawiau clinigol; agendâu gwleidyddol; twf economaidd gan gynnwys chwyddiant a’r dirwasgiad; y farchnad eiddo tiriog; darlledu y BBC a’r adolygiad o’i siarter; datblygiad adeiladwr tai mwyaf Cymru, Redrow; toriadau Margaret Thatcher o weithiau cyhoeddus; amcanion World Rugby a’r cyfleoedd a gynigir gan ddigwyddiadau fel Cwpan Rygbi’r Byd a’r gemau Olympaidd; effaith epidemigau ar fusnesau a rôl busnesau wrth leihau achosion; Perthynas Brasil â’r DU; economi Cymru; a hanes a datblygiad Bae Caerdydd.

Ymhlith rhai o’r siaradwyr mwy adnabyddus mae Shami Chakrabarti, yr Arglwydd Tony Hall, y Gwir Anrh. David Cameron, Brett Gosper, a’r Athro Fonesig Sally Davies. Talwyd teyrngedau i Syr Cennydd Traherne, a oedd yn Arglwydd Raglaw Morgannwg.

Gwelsom fod gwrando ar y recordiadau hyn wedi codi pwyntiau diddorol nad oeddem wedi’u hystyried o’r blaen. Mae’n amlwg i ni sut y gallent fod o fudd i gynulleidfa ehangach.

Ar y cyfan, mae’r amser rydym wedi’i dreulio yn gwirfoddoli yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC) wedi bod yn hynod werthfawr. Mae wedi cyfrannu at ein hastudiaethau, ac wedi ein galluogi i ddatblygu sgiliau a fydd yn ddefnyddiol i ni yn ein proffesiwn yn y dyfodol. Mae’r staff yn LlGC wedi bod yn groesawgar ac yn gartrefol iawn, a byddem yn argymell yn gryf i unrhyw un sydd â diddordeb mewn amddiffyn ein treftadaeth sain i wirfoddoli.

Gan fyfyrwyr Gweinyddiaeth Archifau MA, Julie Kenny a Katy Stone

David Lloyd George ac Eisteddfod Genedlaethol Cymru

Casgliadau / Darganfod Sain - Postiwyd 01-08-2019

Ganwyd David Lloyd George ym Manceinion ar 17 Ionawr 1863 ac fe’i magwyd yng Nghymru, lle daeth yn un o radicaliaid enwocaf y ganrif. Rhwng 1890 a 1945 etholwyd ef yn Aelod Seneddol dros Gaernarfon.

Yn ystod blynyddoedd cynnar y Rhyfel Byd Cyntaf daeth Lloyd George yn Ganghellor y Trysorlys dan arweinyddiaeth Herbert Henry Asquith. Yn 1916 daeth yn Ysgrifennydd y Wladwriaeth Ryfel ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno ef oedd y siaradwr Cymraeg cyntaf i fod yn Brif Weinidog.

Yn 1916 cyhoeddodd ‘The Times’ lythyr lle’r oedd yr awdur yn gwrthwynebu cynnal yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel. Mewn ymateb i’r erthygl hon cyflwynodd Lloyd George araith yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth a ddechreuodd:

“Pam na ddylem ni ganu yn ystod y rhyfel? Pam na ddylem yn arbennig ganu ar y cam hwn o’r rhyfel? ”

Mae’n parhau i feirniadu’r llythyr gan dynnu sylw at y ffaith fod Prydain yn dal i fod yn fyw, heb ei chwalu na’i thorri ac felly “pam na ddylai ei phlant ganu?”

Trwy gydol ei araith, mae Lloyd George yn amddiffyn yn frwd y modd y cynhaliwyd yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel:

“Mae cannoedd o ryfeloedd wedi ysgubo dros y bryniau hyn, ond nid yw telyn Cymru erioed wedi cael ei thawelu gan un ohonynt, a dylwn i fod yn falch pe bawn i’n cyfrannu rhywbeth i’w chadw mewn tiwn yn ystod y rhyfel hwn, trwy gynnal yr Eisteddfod hon heddiw. ”

Yn ôl yr ‘Abergavenny Chronicle’ dywed Lloyd George, “mae ein milwyr yn canu caneuon Cymru yn y ffosydd, ac maen nhw’n cynnal eu heisteddfodau bach tu ôl i’r ffosydd” ac yna parhaodd i ddarllen telegram a anfonwyd o’r rheng flaen:

“Cyfarchion a dymuniadau gorau am lwyddiant i’r Eisteddfod; gan Gymry yn y Gad. Yn yr Eisteddfod nesaf, byddwn ni gyda chi. ”

Ar 22 Awst 1916 adroddodd y papur newydd Y Genedl fod dros 7,000 yn gwrando ar Lloyd George yn amddiffyn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth. Adroddodd y papurau newydd ei fod wedi aros yn yr ŵyl am beth amser ar ôl cyflwyno ei araith ac yna gadael y dref yng nghanol golygfeydd o frwdfrydedd aruthrol.

Ar 15 Chwefror 1934, recordiodd Lloyd George ran o’i araith enwog ‘Pam na ddylem ni ganu?’ yn stiwdio’r BBC, yn barod i’w darlledu ar y radio, er mwyn i’r byd ei chlywed.

Gwrandewch ar glip sain ‘Pam na ddylem ni ganu?’:

Cedwir copi o’r araith yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a diolch i brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain, mae wedi’i digido a’i storio’n ddiogel yn ystorfa ddigidol y Llyfrgell Brydeinig. Gallwch wrando ar y recordiad yn Ystafell Ddarllen y Llyfrgell ac mi fydd ar gael yn fuan ar-lein.

Alison Lloyd Smith,

Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Mainc Gwrando

Casgliadau / Darganfod Sain - Postiwyd 18-07-2019

Nod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain, a ariennir gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, yw diogelu casgliadau sain unigryw a phrin y Deyrnas Unedig. Bydd y Llyfrgell Brydeinig a’r 10 hwb cenedlaethol yn digido 160,000 o eitemau sain, catalogio 470,000 o recordiadau, gan edrych ar hawliau 100,000 o eitemau.

Bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn digido casgliadau sain o Gymru er mwyn eu hamddiffyn a chreu mynediad iddynt. Defnyddir y recordiadau sain mewn gweithgareddau dysgu ac ymgysylltu, gan godi proffil casgliadau Archifau Sain y Deyrnas Unedig. Erbyn diwedd 2021 bydd mwy o bobl wedi ymgysylltu â deunydd sain a bydd gwefan newydd yn galluogi gwrandawyr i wrando ac archwilio detholiad o recordiadau ar lein.

Drwy haelioni a charedigrwydd Cyfeillion Llyfrgell Genedlaethol Cymru rydym wedi derbyn rhodd o fainc gwrando a fydd yn ein galluogi i fynd a’r recordiadau digidol hyn ar daith o amgylch Cymru. Bydd detholiad o glipiau gwahanol yn cael eu chwarae ar y fainc mewn nifer o leoliadau yn ystod y blynyddoedd nesaf.

Dywedodd Y Parchedig Ganon Enid Morgan, Cadeirydd Cymdeithas Cyfeillion Llyfrgell Genedlaethol Cymru:

Mae’r Cyfeillion yn hynod o falch o gyflwyno’r Fainc Sain hyfryd yma fel rhodd i’r Llyfrgell. Rydym yn ymfalchïo ein bod dros y blynyddoedd wedi gallu helpu’r Llyfrgell mewn amryfal ffyrdd i ychwanegu a gofalu am ei chasgliadau ac mae’r prosiect hwn sy’n digido casgliadau sain o Gymru er mwyn eu hamddiffyn a chreu mynediad iddynt yn rhan allweddol bwysig o’n hanes ni fel Cymry.

Cyn i’r fainc ddechrau ar ei thaith bydd modd ei gweld yma ar lawnt blaen y Llyfrgell Genedlaethol. Chwaraeir clipiau o gyfweliadau a cherddoriaeth gan Dylan Baines, Ectogram, Malcolm Gwyon, Meibion Mwnt, Tecwyn Ifan, y Blew a Plethyn. Recordiwyd yr artistiaid hyn yn wreiddiol ar gyfer sesiynau Radio Cymru, gyda’r mwyafrif nas clywyd ers yr 80au cynnar.

“Carwn ddiolch o galon i Gyfeillion Llyfrgell Genedlaethol Cymru am gefnogi’r prosiect ac am eu rhodd caredig. Mae hyn yn gyfle gwych i ryddhau clipiau o gasgliadau sain Cymru a fyddai fel arall wedi aros yn gudd. Bydd cyfle i bobl wrando ac ymgysylltu gyda’r recordiadau hyn yn eu cymunedau lleol.” Alison Smith, Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain (DETS).

Fy Mhrofiad yn gweithio ar y prosiect Datgloi ein Treftadaeth Sain yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Casgliadau / Darganfod Sain / Sgrin a Sain - Postiwyd 03-07-2019

Yma mae Oscar Seager, un o wirfoddolwyr Datgloi ein Treftadaeth Sain, yn siarad am ei brofiad o weithio ar Gasgliad Archif Sain Drake.

Ers dechrau gwirfoddoli yn adran Sgrin a Sain Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar y prosiect Datgloi ein Treftadaeth Sain o fis Chwefror ymlaen eleni, rwyf wedi gwrando ar nifer o wahanol glipiau sain sydd yn Archif Sain Drake.  Er bod y clipiau hyn yn canolbwyntio’n bennaf ar bynciau’n ymwneud â busnesau fel roeddent yn codi yng Nghlwb Busnes Caerdydd cefais fy synnu gan yr amrywiaeth o sgyrsiau a gafwyd.

Cafodd llawer o’r clipiau rwyf i wedi gwrando arnynt eu recordio yn 1998. Serch hynny, yn fwy diweddar, mae nifer o’r clipiau wedi camu ymlaen  i’r 21ain ganrif.   Pynciau’n ymwneud â’r Ewro oedd y rhan fwyaf o’r rhai a drafodwyd yn y cyfnod hwn ynghyd â phryderon a wynebai pobl wrth uno o dan arian sengl o ran masnach.   Fodd bynnag, cafwyd clipiau eraill ar bynciau gwahanol a roddai gipolwg diddorol ar bethau na fyddwn i byth wedi dod ar eu traws yn fy astudiaethau  academaidd yn fy nghwrs Hanes.  Dyma enghraifft neu ddwy: gwneud ffilmiau (a gafodd, er syndod, ei drafod gan Richard Attenborough) neu’r trafodaethau ar hap mwy byrfyfyr megis manteision alcohol ar y corff (a drafodwyd gan  Dr Thomas Stuttaford).   Er bod gen i ddealltwriaeth sylfaenol o’r hyn oedd yn cael ei drafod mewn unrhyw glip, mae gallu gwrando ar unigolyn proffesiynol yn trafod y llwybr gwaith hwnnw yn bwysig i fi.

Er hynny,  nid yn unig y ffaith bod y clipiau hyn yn ddiddorol sy’n gwneud fy ngwaith gwirfoddol yn y prosiect hwn yn werth chweil i fi ond hefyd gwybod nad yw’r tapiau hyn yn cael eu gosod o’r neilltu bellach.  Yn hytrach, maent ar gael yn awr yng nghatalog y Llyfrgell Brydeinig i eraill wrando arnynt, gan wirioneddol ddatgloi ein treftadaeth sain i bawb fanteisio’n llawn arni!   Wrth weld fy ngwaith fy hun ar gatalog y llyfrgell, cefais ymdeimlad o falchder a llwyddiant gan fy mod i’n cyfrannu’n ddyfal at hanesyddiaeth a hefyd ar yr un pryd yn ennill profiad gwerthfawr ar gyfer fy MA mewn Gweinyddu Archifau.

Gwarchod Stori Cymru

Darganfod Sain / Stori Cymru - Postiwyd 26-04-2019

Mae’r cofnod hwn yn rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio ei hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.

Mae Datgloi Ein Treftadaeth Sain yn brosiect Cenedlaethol cyffrous, sy’n cael ei ariannu gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol a’i arwain gan y Llyfrgell Brydeinig.

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn falch o fod yn un o’r 10 Hwb sy’n cymryd rhan yn y prosiect lle bydd hanner miliwn o recordiadau sain prin ac mewn perygl yn cael eu digido, a 100,000 ar gael ar-lein.

O fis Medi 2018 tan fis Medi 2021 bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn digido, catalogio ac asesu hawliau ar gyfer 5,000 o recordiadau sain o Gymru. Byddant yn cynnwys ystod o bynciau o hanes llafar, darlithoedd, tafodiaith, barddoniaeth, sesiynau radio i gerddoriaeth pop a gwerin Cymru.

Byddwn yn diogelu recordiadau sain sydd o dan fygythiad o ddirywiad ffisegol, a’r rhai sydd mewn perygl o’u colli oherwydd nad oes peiriant ar gael i’w chwarae. Mae arbenigwyr yn awgrymu taw 15 mlynedd sydd gennym i achub y casgliadau sain hyn cyn iddynt gael eu colli am byth.

Diolch i Datgloi Ein Treftadaeth Sain, byddwn yn gallu cadw a diogelu rhai o recordiadau sain Cymru gan ddarparu mynediad i’r cyhoedd. Er mwyn cyflawni hyn, byddwn yn gweithio gyda rhai o’n partneriaid yn Aberystwyth, Bangor, Caerdydd, Abertawe a Thredegar.

Wrth ddigido’r recordiadau, rydym wedi dadorchuddio rhai cyfweliadau coll ac anghofiedig gan bobl yn hel atgofion am eu plentyndod ar ddiwedd y 1800au ac ar ddechrau’r 1900au, eu dyddiau ysgol, bywyd teuluol, cymunedau, a thafodiaith leol.

Mae Cymru’n wlad gydag amrywiaeth o arferion a thraddodiadau sy’n rhan bwysig o’n diwylliant a’n hanes. Trwy arbed y recordiadau hyn, rydym yn caniatáu i genedlaethau’r dyfodol glywed am ein gorffennol a dysgu am ein hanes.

Mae straeon am arferion lleol o’r 19eg ganrif yn cael eu hadrodd, er enghraifft, ‘Y Fari Lwyd’, arfer gwerin ganoloesol, gyda’r nod o gasglu arian i’r tlawd a’r digartref i wneud iawn am y diffyg cefnogaeth gan y llywodraeth. Enwebwyd person tal i arwain, gan ddal penglog y ceffyl, gyda dau arall y tu ôl i ddal yr offrymau a gasglwyd. Gwelwyd y Fari Lwyd am y tro olaf yng Nghei Newydd yn 1887.

Gellir clywed disgrifiad o’r ‘Ceffyl Pren’. Defnyddiwyd y Ceffyl Pren fel ymarferiad o gyfiawnder cymdeithasol. Y nod oedd cosbi’r troseddwyr yn erbyn cymdeithas pan na fedrai’r gyfraith wneud hynny. Gwnaed y ceffyl o bren a gwellt er mwyn cynrychioli’r euogrwydd. Gwisgwyd cwfl gan y rhai oedd yn cario’r ddelwedd, i guddio eu hunaniaeth, a gorymdeithiwyd trwy fannau cyhoeddus y dref tuag at gartref y tramgwyddwr. Tair wythnos yn ddiweddarach llosgwyd y Ceffyl Pren o flaen tŷ’r tramgwyddwr.

Mae Thomas Williams yn sôn am y ‘gogryddion’ (sievemakers) sy’n symud i mewn i’r gymuned ac yn cael eu defnyddio i brosesu’r gwenith. Mae’n cofio’r traddodiad lle taflwyd chwe cheiniog gyda’r gwenith, a phan ymddangosai’r darn arian roedd hyn yn awgrymu fod y gwenith yn barod. Roedd y rhidyllau wedi’u gwneud o helyg wedi’u hollti, a Mormoniaid oedd y gwneuthurwyr.

Yn ystod y tair blynedd, bydd cyfoeth o hanes, traddodiadau ac etifeddiaeth yn cael eu cadw, a phe na bai modd diogelu’r adroddiadau uniongyrchol hyn mi fyddent wedi eu colli am byth.

Os hoffech gael rhagor o wybodaeth am y prosiect Datgloi ein Treftadaeth Sain, cysylltwch â ni ar: uosh@llyfrgell.cymru

Alison Smith,

Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog