Blog - Darganfod Sain

Cyfweliadau Artistiaid

Darganfod Sain - Postiwyd 16-06-2021

Dyma’r blog olaf gan ein grŵp o fyfyrwyr MA Prifysgol Aberystwyth sy’n astudio Archifau a Rheoli Cofnodion sydd wedi bod yn gweithio ochr yn ochr â Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel rhan o’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain i gatalogio recordiadau o’r archif Treftadaeth a Chyfnewid Diwylliannol yn Butetown, Caerdydd.

 

 

Y recordiad diweddaraf i mi ei gatalogio oedd sgwrs gan arlunydd lleol Jack Sullivan (1925-2002) a weithiodd fel heddwas yn ardal Tiger Bay rhwng 1948 a 1955, fel Plismon Trafnidiaeth Prydain. Cerddodd Jack yr ardal, yn aml yn y nos, gan batrolio dociau Caerdydd. Wrth iddo gerdded trwy strydoedd y ddinas, gwnaeth ryw 800 o frasluniau o’r bobl a’r lleoedd a welodd.

Mae’r tâp yn cynnwys Jack Sullivan yn disgrifio’r darluniau o’i gyfnod yn Kenya lle bu’n gweithio fel heddwas. Mae’r paentiadau’n canolbwyntio’n bennaf ar ferched llwythol mewn gwisg a gemwaith traddodiadol. Mae Jack Sullivan yn darparu sawl stori am ei brofiadau o blismona yn Kenya a straeon o amgylch y paentiadau gan gynnwys sawl stori waedlyd am ryfela, ysbeilwyr gwartheg a hyd yn oed straeon am gred pobl mewn dewiniaeth. Mae gwrando ar y recordiad yn eich gwneud chi’n genfigennus o’r bywyd cyffrous y mae wedi’i brofi a’r bobl a’r lleoedd y mae wedi’u gweld (teimlad a gafodd ei ddwysáu o ystyried y cyfyngiad presennol rydyn ni’n byw ynddo!). Dyma deimlad rydw i wedi’i brofi yn gwrando ar lawer o’r recordiadau ac sydd wedi fy arwain i’r casgliad bod gan bawb stori i’w hadrodd.

Gan adlewyrchu ar y gyfres arall o recordiadau rydym wedi catalogio, un peth a’m tarodd oedd amseriad y cyfweliadau hyn. I mi mae’r recordiadau, yn enwedig cyfweliadau 1987, yn adrodd stori sy’n gyffredin i lawer o leoedd yn y DU yn yr ugeinfed ganrif: y symud o gymdeithas ddiwydiannol i gymdeithas ôl-ddiwydiannol. Profodd y bobl a gafodd eu cyfweld y dociau yn eu hanterth pan wnaeth Glo o’r Cymoedd ei wneud yn un o’r dociau prysuraf yn y byd, yna gweld ei ddirywiad, ac ar adeg y cyfweliadau, ailddatblygiad y dociau. Mae hon yn stori sy’n cael ei hadlewyrchu ledled y DU yn yr ugeinfed ganrif, y symudiad o gymdeithas ddiwydiannol i gymdeithas ôl-ddiwydiannol a byddai stori debyg yn dod i’r amlwg o amgylch dociau Lerpwl a Llundain, lle mae’r ddwy ardal wedi gweld prosiectau ailddatblygu ac adfywio enfawr yn ystod hanner olaf yr ugeinfed ganrif.

Yn hynod arwyddocaol hefyd yw’r ffaith fod y recordiadau hyn yn adnodd amhrisiadwy o ran astudio cysylltiadau hiliol ym Mhrydain yn yr ugeinfed ganrif. Fel pwnc sy’n hynod berthnasol yn y math o ddadleuon rydyn ni’n eu cael fel gwlad; mae’r tapiau hyn yn adrodd hanes profiadau un o gymunedau aml-ethnig cynharaf Prydain ac felly maent yn adnodd gwych wrth inni symud tuag at gymdeithas fwyfwy amrywiol.

Digwyddodd y prosiect hwn gyda’r pandemig fel cefndir sydd wedi peri sawl her, y mwyafrif ohonynt yn logistaidd. Fodd bynnag, roedd natur ddigidol y deunydd a gatalogiwyd gennym yn ei wneud yn addas iawn mewn pandemig pan rannwyd ein grŵp o Ynys Manaw i Gaint a’n gorfodi i weithio o bell i raddau helaeth. Ar gyfer rhan gyntaf y prosiect, gwnaethom gynnal ein cyfarfod ar Dimau Microsoft, nad oedd yn ddelfrydol, ond wrth edrych nôl 10 i 15 mlynedd ni fyddai technoleg o’r fath wedi bod yn ddigon soffistigedig i ganiatáu inni symud ymlaen. Ar ôl i ni gyd ddychwelyd i Aberystwyth a gallu cwrdd yn bersonol, gwelsom fod y cyfarfod yn rhedeg yn llawer mwy effeithlon, ac yn fwy pleserus.

O safbwynt personol, mae’r prosiect hwn wedi bod yn brofiad dysgu defnyddiol iawn. Profiad ymarferol eithaf cyfyngedig o gatalogio oedd gen i cyn hyn. Cefais beth profiad catalogio trwy brofiad gwaith blaenorol, ond roeddwn yn anghyfarwydd â chysyniadau fel safoni a rhyngweithredu (gallu systemau cyfrifiadurol neu feddalwedd i gyfnewid a defnyddio gwybodaeth) cyn dechrau fy nghwrs. Mae’n bwysig iawn, wrth gwrs, i fetadata fod yn fanwl, cywir ac yn gyson, a theimlaf y gallwch ddysgu llawer o’r broses o’i greu a chael eich cyfoedion i wirio’ch gwaith. Roedd y broses barhaus o adolygu yn fuddiol iawn gan ei bod yn troi’r hyn a allai fod yn ymarfer unigol yn brofiad dysgu cydweithredol. Teimlaf hefyd fy mod wedi dysgu mwy am agweddau mwyaf sensitif catalogio. Roedd gorfod gwrando ar bob recordiad wrth ystyried sut y gallai rhyddhau unrhyw wybodaeth effeithio ar bynciau data adnabyddadwy yn dod â chyfrifoldeb y rôl adref i mi. Ar y cyfan, rwy’n teimlo bod y prosiect wedi fy ngadael mewn gwell sefyllfa i chwilio am waith yn y sector ac wedi rhoi profiad ymarferol cadarnhaol i mi siarad amdano mewn unrhyw gyfweliadau swydd.

Yn olaf, gan mai hwn yw ein blog olaf, hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i Lyfrgell Genedlaethol Cymru am roi’r cyfle inni fod yn rhan o’r prosiect hwn ac am ddarparu cefnogaeth ac adborth parhaus inni.

Michael Holland, Myfyriwr MA Archifau a Rheoli Cofnodion, Prifysgol Aberystwyth

 

Catalogio Hanesion Llafar Tiger Bay ar gyfer y Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain: Casgliad yr Ail Ryfel Byd 

Darganfod Sain - Postiwyd 09-06-2021

Ochr yn ochr ag ailagor Llyfrgell Genedlaethol Cymru, mae’r cyfnod ar ôl y Pasg wedi gweld dychweliad i ddysgu wyneb i wyneb ym Mhrifysgol Aberystwyth. Felly mae ein grŵp o fyfyrwyr MA sy’n astudio Archifau a Rheoli Cofnodion (Adran Astudiaethau Gwybodaeth) wedi bod yn catalogio recordiadau sain o gasgliad ‘Tiger Bay – Cyfnewid Treftadaeth a Diwylliant’ fel rhan o’r fenter Datgloi Ein Treftadaeth Sain ledled y wlad.

Yn ddiweddar rydym wedi bod yn catalogio cyfres o recordiadau sain sy’n cynnwys cyfweliadau â thrigolion o Butetown, Caerdydd am eu bywydau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cynhaliwyd y cyfweliadau yn gynnar yn y 2000au ac maent yn cynnwys adroddiadau o fywyd teuluol, addysg a gwaith yn Butetown a thu hwnt, gan gynnwys atgofion am wasanaeth amser rhyfel. Mae rhai o’r themâu yr ymdriniwyd â hwy yn gyfarwydd yn y cof cyfunol cenedlaethol o Brydain adeg y rhyfel megis cyrchoedd awyr, dogni, a dathliadau Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop (‘VE’). Ac eto mae’r atgofion a ddisgrifir hefyd wedi’u gwreiddio’n unigol yn y gymuned leol. Felly, ymhlith straeon am ddogni mae atgofion o’r bwyd a gludwyd adref gan forwyr lleol a’i rannu ymhlith cymdogion. Mae adroddiad o’r berthynas a ffurfiwyd rhwng preswylwyr yn y gymuned leol, unigryw ac amrywiol wedi’u cydgymysgu â’r gwahaniaethu a wynebent hyd yn oed yn ystod y rhyfel.

Mae’r casgliad yn tynnu sylw at werth nid yn unig hanesion llafar, ond hanesion llafar yn y gymuned yn benodol. Gallwch glywed am yr un digwyddiadau a adroddir gan gymdogion ac aelodau o’r un teulu sy’n datgelu sut mae profiadau a rennir yn cael eu cofio’n amrywiol. Mewn achosion eraill, megis cyfweliadau â brodyr a chwiorydd am eu profiadau o gyrchoedd bomio, mae’r disgrifiadau manwl a roddir yn hynod yn eu tebygrwydd ac yn awgrymu eu bod efallai’n atgofion sydd wedi’u hail-adrodd lawer gwaith mewn blynyddoedd ers hynny. Fel y soniwyd yn ein blogiau blaenorol, mae’r recordiadau hyn yn rhan o gasgliad ehangach a sefydlwyd gan breswylwyr a gyfwelodd â’i gilydd am eu treftadaeth leol. Felly mae’r recordiadau, a’r myfyrdodau o’r amser rhyfel sydd ynddynt, yn cynrychioli deialog cymaint â safbwyntiau unigol.

Yn ogystal â chynnwys hynod ddiddorol y recordiadau, mae ein tîm wedi bod yn rhan o benderfyniadau ynghylch sut y dylid eu catalogio. Pan fydd catalogwyr llyfrgelloedd yn dosbarthu llyfrau, byddant yn disgrifio gwybodaeth lyfryddol allweddol am ei nodweddion, megis yr awdur, teitl, dyddiad cyhoeddi a rhif silff. Rydym yn galw’r wybodaeth hon yn ‘metadata’ oherwydd ei bod yn ddata sy’n disgrifio data arall (h.y. data am y llyfr, sydd ei hun yn ddata!). Bydd y wybodaeth hon yn cael ei chynnwys mewn cofnod catalog a fydd yn helpu staff a defnyddwyr y llyfrgell i ddod o hyd i’r deunyddiau a’u cyrchu. Ar gyfer recordiadau sain, gall cofnod y catalog gynnwys gwahanol elfennau metadata, megis gwybodaeth am y perfformwyr, yr iaith (ieithoedd) a siaredir, a nodiadau ar ansawdd sain. Enghraifft arall o’r meysydd metadata rydyn ni’n eu creu yw testun y recordiadau. Mae hwn yn faes pwysig gan ei fod yn dangos i ddefnyddwyr beth yw pwrpas y recordiad sain. Yn hanfodol, bydd dosbarthiadau pwnc hefyd yn dylanwadu ar y gallu i ddefnyddwyr chwilio am yr eitemau mewn catalog ar-lein a’u darganfod, gan eu bod yn un o’r elfennau a ddefnyddir i boblogi canlyniadau chwilio.

Fodd bynnag, nid yw dosbarthiad y pwnc yn benagored. Yn gyffredinol, mae catalogwyr wedi’u cyfyngu i ddefnyddio set benodol o labeli neu eiriau a bennwyd ymlaen llaw (“geirfaoedd rheoledig”) sydd wedi’u cynnwys mewn safon gatalogio benodol. Mae safon gatalogio yn darparu arweiniad ar y metadata i’w gynnwys mewn cofnod catalog a sut y dylid disgrifio a fformatio’r metadata hwnnw. Ac eto, gall yr opsiynau sydd ar gael fod yn eithaf helaeth o hyd a gofyn am feddwl yn ofalus. Er enghraifft, pe baech yn dosbarthu recordiad o hanes llafar am brofiadau plentyndod unigolyn o gyrchoedd awyr yn Butetown, pa labeli y gallech eu defnyddio? A fyddech chi’n meddwl amdano fel cyfrif am gyrchoedd awyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn benodol? Efallai y byddwch yn tynnu cysylltiadau amserol at ‘amddiffyn sifil’ a’r ‘Blitz’, neu’n fwy rhanbarthol i ardal ‘Tiger Bay’. Yn fwy eang fyth, efallai y byddwch yn categoreiddio’r cyfrif fel un o ‘plentyndod’, ‘cymuned’, neu ‘fywyd teuluol’. Mae’r rhain yn frasamcanion o llond llaw o’r dosbarthiadau pwnc sydd ar gael ar gyfer catalog Sain a Delwedd Symudol y Llyfrgell Brydeinig (SAMI) y mae’r recordiadau Datgloi Ein Treftadaeth Sain yn rhan ohonynt. Felly mae ein gwaith wedi gofyn i ni feddwl yn ofalus pa labeli sy’n cynrychioli cynnwys y recordiadau orau, ac edrych y tu hwnt i’n dehongliadau goddrychol i ddychmygu eu defnyddioldeb a’u diddordeb ar gyfer ystod eang o wrandawyr ac ymchwilwyr.

Fel rhan o’n gwaith cwrs ehangach, mae ein tîm wedi dechrau creu catalog archif o’r recordiadau sain i ddangos sut y gallent gael eu hymgorffori fel adnodd darganfod archifol. Yn yr un modd â chatalog llyfrgell, mae adnodd darganfod yn helpu pobl i ddod o hyd i eitem, grŵp o eitemau neu gasgliad penodol mewn archif. Ac eto, oherwydd bod archifwyr yn defnyddio safonau catalogio gwahanol i’r rhai a ddefnyddir gan lyfrgellwyr, gall gwahanol eirfaoedd rheoledig fod yn berthnasol. Mae ein tîm yn defnyddio safon ‘Dublin Core’ sy’n amlinellu pymtheg elfen o fetadata i’w cynnwys mewn unrhyw ddisgrifiadau a ddefnyddir i greu adnodd darganfod. Mae safon Dublin Core yn cefnogi defnyddio ‘Penawdau Pwnc Llyfrgell y Gyngres’ i ddosbarthu pwnc, sy’n thesawrws awdurdodol o benawdau pwnc a gynhelir gan Lyfrgell y Gyngres. Gan y gall y penawdau sydd ar gael fod yn wahanol i’r rhai a ddefnyddir yng nghatalog SAMI, gall catalogio felly ail-gydlynu cynnwys y recordiadau lle nad yw’r opsiynau sydd ar gael yn gorgyffwrdd yn daclus. Gyda’r profiad hwn daw gwerthfawrogiad o’r dryswch bob dydd a wynebir gan lyfrgellwyr ac archifwyr a’r ‘ddwy het’ a wisgir gan y rhai sy’n gweithio ar draws sawl safon metadata.

Trwy gydol ein prosiect mae ein tîm wedi elwa o arweiniad aelodau staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru sydd wedi rhannu eu harbenigedd ynghylch catalogio yn unol â safon amgodio MARC, sy’n sicrhau y bydd ein cofnodion yn ddarllenadwy ac yn gallu eu hatgynhyrchu yng nghatalogau’r llyfrgell ei hun a chatalogau llyfrgelloedd eraill. Maent wedi ein dysgu am y materion hawliau a sensitifrwydd a allai effeithio ar ddefnyddwyr yn cael mynediad i’r deunydd. Yn ddiweddar, rydym hefyd wedi dysgu am y broses ddigido recordiadau sain a materion cadwraeth sy’n ymwneud â recordiadau sain a gedwir mewn fformatau corfforol a digidol. Felly bydd y wybodaeth a gawsom trwy ein cydweithrediad â Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn ein cefnogi nid yn unig wrth gwblhau ein prosiect ond trwy gydol ein gyrfaoedd archifol gobeithiol yn y dyfodol.

 

Richard Stone. Cymuned Fwslimaidd – Bywyd Bob Dydd yn Butetown, Caerdydd, Cymru, y DU, 1943. Cyrchwyd: 5 Mai 2021.
Ar gael yn: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Muslim_Community-_Everyday_Life_in_Butetown,_Cardiff,_Wales,_UK,_1943_D15328.jpg
Trwydded: Parth cyhoeddus.

 

Gemma Evans, Myfyriwr MA Archifau a Rheoli Cofnodion, Prifysgol Aberystwyth

Pam na ddylem ni ganu?

Darganfod Sain - Postiwyd 21-05-2021

Gyda gofid bu rhaid i’r pwyllgor a drefnodd yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer 2021 wneud y penderfyniad i ohirio’r gystadleuaeth am yr ail flwyddyn oherwydd parhad y pandemig COVID-19. Teitl llawn y clip sain a amlygwyd yn y blog hwn yw “Pam na ddylem ni ganu mewn Rhyfel?”

Ar hyn o bryd rydym yn ymladd rhyfel â’r firws trwy frechlynnau, pellhau cymdeithasol a chyfnodau clo; bu llawer o glwyfedigion yn y rhyfel hwn ac mae’r Eisteddfod yn un o lawer o sefydliadau sydd wedi cael eu heffeithio’n andwyol hefyd.

Mae’r ŵyl, gyda’i hanes yn olrhain nôl i 1176, yn ddathliad o iaith a diwylliant Cymreig, a gynhelir yn ystod wythnos gyntaf mis Awst ers 1861, ar wahân i 1914, pan fu rhaid gohirio am flwyddyn oherwydd cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn 1916, atebodd yr Ysgrifennydd Gwladol newydd dros y Rhyfel, David Lloyd George yn angerddol i lythyr a gyhoeddwyd yn y Times, yn beirniadu’r penderfyniad i gynnal yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel. Gwnaeth ei araith yn agoriad Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth ym mis Awst, ac er na all yr ŵyl gael ei chynnal eleni, gallwn gymryd ei eiriau i’n hatgoffa, er bod adfyd yn taro eto, fel y mae wedi gwneud lawer gwaith yn ystod hanes Cymru, bydd ei phobl yn parhau i ganu.

 

 

Er i’r araith gael ei gwneud yn 1916, recordiwyd y ffeil sain sydd gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn stiwdios y BBC ar 15 Chwefror 1934, pan oedd Lloyd George yn Llywydd Ymddiriedolaeth Cymru Llundain. Cafodd ei digido gan y prosiect Datgloi ein Treftadaeth Sain (DETS).

Erbyn y pwynt yma yn ei fywyd, roedd Lloyd George wedi ei ymyleiddio o Wleidyddiaeth Prydain, ond rhoddodd ei araith wreiddiol ychydig fisoedd cyn iddo gael ei wahodd i ffurfio llywodraeth ym mis Rhagfyr 1916, gan ddal ei swydd tan 1922, fel y Cymro cyntaf a’r unig Gymro i ddod yn Brif Weinidog Prydain Fawr.

Ganed Lloyd George ym Manceinion ond cafodd ei fagu yng nghartref teulu ei fam yn Llanystumdwy, ger Cricieth. Cadwodd gysylltiadau gydol oes â’r ardal hon, gan gael ei wneud yn Iarll Dwyfor ym 1944, y flwyddyn cyn ei farwolaeth yn 82. Fe’i claddwyd ar lannau Afon Dwyfor yn Llanystumdwy.

 

 

Roedd yn angerddol dros wleidyddiaeth a hawliau Cymru, ac yn siaradwr huawdl, sy’n amlwg trwy’r ffeil sain hon. Gan ddechrau gyda hisian a chrac y recordiad 78rpm, mae Lloyd George yn arwain gyda chwestiwn at ei feirniaid: “Pam na ddylem ni ganu yn ystod y rhyfel… pam yn arbennig na ddylen ni ganu ar y cam hwn o’r rhyfel?” Mae’n egluro fod Prydain yn fwy nag erioed, felly er bod rhyfel yn golygu dioddefaint a thristwch, dylai’r wlad fod fel yr eos, gan roi ei chân yn y tywyllwch ac felly’n fuddugoliaethus dros boen.

Roedd y cyfeiriad hwn at chwedl Hans Christian Andersen o’r ymerawdwr Tsieineaidd lle mae ei gân yn symud marwolaeth fel bod bywyd yr ymerawdwr yn cael ei arbed, yn destun opera yn 1914 gan Igor Stravinsky, “La Rossignol”. Efallai fod Lloyd George yn gyfarwydd â’r opera neu efallai ei fod wedi hoffi darllen straeon tylwyth teg i’w blant, ond yn ôl ei amcangyfrif, er nad yw’r eos yn hysbys ar ochr Cymru o’r Hafren, “… gallwn ddarparu’n well. Mae aderyn yn ein pentrefi sy’n gallu curo’r gorau ohonynt. Gelwir ef Y Cymro. ”

Fel yr eos sy’n canu yn y nos, mae’r Cymry yn canu yn y nos ac yn ystod y dydd, mewn llawenydd a thristwch, yn y gwaith ac wrth chwarae, mewn ffyniant a thrwy adfyd, mewn heulwen a storm, yn ystod adegau o heddwch – ac felly pam oni ddylent ganu yn ystod y rhyfel?

 

Gellir gweld cyfieithiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae Lloyd George yn parhau, gan gyfeirio at hanes cythryblus Cymru a’i gallu i gynnal hunaniaeth ddiwylliannol drwyddi draw: “Mae cannoedd o ryfeloedd wedi ysgubo dros y bryniau hyn, ond nid yw calon Cymru erioed wedi ei distewi gan un ohonynt.”

Yn yr oes sydd ohoni, ni all yr Eisteddfod gael ei dawelu’n llwyr, hyd yn oed gan firws. Mae technoleg fodern yn caniatáu i’r Eisteddfod AmGen ddigwydd ar amrywiol lwyfannau ar-lein a chyfryngau cymdeithasol gydag elfen gystadleuol gref. Mae’r rhyddid hwn fel diwedd chwedl yr eos, lle mae dyfodol cryf yn cael ei drafod i sicrhau bod yr aderyn yn byw yn ei wir amgylchedd fel y gall barhau i ffynnu a chael ei glywed.

Wrth wraidd araith Lloyd George mae sicrwydd y byddwn yn ei wneud trwy’r adfyd presennol hwn a gyda’n gilydd gallwn aros mewn tiwn.

 

Gan Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Trawsgrifiad: Pam na ddylem ni ganu?
[Cyfieithiad]

Y Cymro.
Mae’n canu mewn llawenydd mae’n canu hefyd mewn tristwch.
Mae’n canu mewn ffyniant mae’n canu hefyd mewn adfyd.
Mae’n canu wrth chwarae mae’n canu yn y gwaith hefyd.
Mae’n canu yn yr heulwen mae’n canu yn y storm.
Mae’n canu yn ystod y dydd y mae’n canu hefyd yn y nos.
Mae’n canu mewn heddwch; pam na ddylai ganu mewn rhyfel?

 

Cwrs Bywyd Merched

Darganfod Sain - Postiwyd 18-05-2021

Mewn cydweithrediad â Phrosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Llyfrgell Brydeinig Prydain, mae ein grŵp, myfyrwyr ôl-raddedig sy’n astudio ar gyfer MA mewn Rheoli Archifau a Chofnodion ym Mhrifysgol Aberystwyth, wedi bod yn catalogio casgliad o recordiadau hanes llafar digidol o Butetown, Cymru. Cafodd y recordiadau eu creu yn ystod yr 1980au gan academydd a oedd yn ymchwilio i Butetown, a elwir hefyd yn Tiger Bay, ac a oedd yn cyfweld â thrigolion am eu hatgofion o’r ugeinfed ganrif. Roedd Butetown yn un o’r cymdeithasau amlddiwylliannol cyntaf ym Mhrydain ac roedd ei dociau’n ddosbarthwr mawr o lo a nwyddau eraill yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif ac oherwydd hyn, roedd gan drigolion safbwyntiau unigryw.

Blynyddoedd yn ddiweddarach cynhaliwyd cyfweliadau a thrafodaethau pellach gyda’r nod o warchod hanes Butetown, gan fod yr ardal yn mynd trwy gyfres o ailddatblygu ac, o ganlyniad, roedd llawer o bobl wedi symud i ffwrdd, a rhai preswylwyr yn oedrannus neu wedi marw. Mae un rhan o’r casgliad yn cynnwys recordiadau o Gwrs Bywyd Merched, digwyddiad a fu’n parhau dros gyfnod o flwyddyn a gynhaliwyd yn Butetown ar ddiwedd yr 1980au a fynychwyd gan breswylwyr, cyn-breswylwyr, a phobl o’r ardaloedd cyfagos. Cynhaliwyd cyfarfodydd wythnosol, lle bu trafodaethau gan ganolbwyntio ar bwnc gwahanol a effeithiodd ar fywydau menywod yn Butetown gan gynnwys addysg, crefydd, priodas, cyflogaeth, hiliaeth a dynameg teulu. Yn ystod y cwrs dysgwyd sgiliau gwerthfawr i’r cyfranogwyr fel sut i ddyfeisio cwestiynau cyfweliad, yr offer gorau i’w defnyddio ar gyfer cyfweliadau hanes llafar a sgiliau technegol, megis sut i ddefnyddio meicroffonau a recordwyr tâp.

Mae’r recordiadau’n ddiddorol iawn, maent yn cynnwys dyfyniadau o gyfweliadau blaenorol a’r trafodaethau yn canolbwyntio o amgylch bywyd yr unigolyn yn y recordiad gwreiddiol a oedd, ar brydiau, yn mynychu’r drafodaeth yn ogystal ag am brofiadau tebyg a gwahanol a gafodd mynychwyr. Ymfudodd rhieni rhai mynychwyr i Gymru yn ystod yr ugeinfed ganrif, neu fe ymfudasant hwy eu hunain i Gymru ac o ganlyniad, maent yn adrodd straeon am dyfu i fyny mewn teuluoedd amlddiwylliannol, y gwahanol fwydydd yr oedd pobl yn eu bwyta, a byw mewn gwahanol wledydd, ymhlith eraill. Mae’r recordiadau yn cynnwys trafodaethau am ddiwylliant a chymdeithas Prydain, hunaniaeth gymunedol ac allfudo yn ogystal ag am Butetown a’i ailddatblygiad.

Mae’r recordiadau o’r Cwrs Bywydau Merched, o ganlyniad, yn rhoi goleuni amhrisiadwy i fywydau menywod yn Butetown yr ugeinfed ganrif, profiadau cymunedau amrywiol yng Nghymru, sut roedd cymdeithas yn newid wrth iddi agosáu at yr unfed ganrif ar hugain a sut roedd grwpiau cymunedol yn ceisio gwarchod eu hatgofion.

 

 

Cylchlythyr Llais y Teigr, (1) Medi 1994, Cyrchwyd: 15 Ebrill 2021. Ar gael:
https://www.peoplescollection.wales/items/728376
Trwydded Archifau Creadigol, c. Canolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown

 

Gall catalogio cyfweliadau hanes llafar fod yn broses hir sy’n gofyn am sylw mawr i fanylion. Pan gyflwynwyd ein recordiadau i’n grŵp, cyflwynwyd taenlen gychwynnol i ni yn cynnwys teitlau’r recordiadau a disgrifiadau cyffredinol o’u cynnwys. Cyn gwrando ar y recordiadau, gwnaethom ymgyfarwyddo â’r daenlen a chynnal ymchwil i pam y crëwyd y recordiadau. Wedi hynny dechreuon ni gynllunio sut y byddem ni’n mynd at y recordiadau, fe wnaethon ni eu rhannu rhyngom a dechrau gwrando arnynt.

Mae gwrando ar recordiadau at ddibenion catalogio yn wahanol i wrando ar gerddoriaeth neu bodlediad. Mae catalogwyr yn gwrando i benderfynu ar y prif bynciau a drafodir, i nodi pynciau y bydd gan ddefnyddwyr ddiddordeb ynddynt ac unrhyw ddeunydd na ddylid ei gyhoeddi. Yn ystod cyfweliadau, bydd pobl, ar brydiau, yn dweud pethau yn gyfrinachol nad ydyn nhw am gael eu cyhoeddi neu a allai fod yn ymwneud â mater sensitif. Felly, gellir tynnu’r deunydd hwn o’r recordiad neu gellir dosbarthu’r recordiad fel deunydd amhriodol i’w gyhoeddi ar-lein a bydd mynediad mewnol yn unig iddo. Ar ôl i ni wrando ar y recordiadau, mae ein tîm yn ysgrifennu disgrifiadau, crynodebau a meysydd eraill am yr hyn rydyn ni wedi’i glywed. Nid trawsgrifiadau yw disgrifiadau a chrynodebau, maent yn gyfrifon cryno ond eto manwl o’r hyn sydd wedi’i gynnwys yn y deunydd fel y gall defnyddwyr benderfynu a ydynt am wrando ar y recordiadau. Gellir mewnbynnu’r wybodaeth hon i feddalwedd archif a llyfrgell neu raglen gyfrifiadurol arall fel Microsoft Excel.

Rhaid cynnal ymchwil deiliaid hawliau hefyd. Mae gan yr holl gyfranwyr, cyfwelwyr, cyfweleion, a phobl sy’n ymwneud â’r recordiadau fel peirianwyr sain, hawliau dros y deunydd ac felly, rhaid cysylltu â nhw, a rhaid sicrhau eu caniatâd cyn i’r recordiadau gael eu cyhoeddi ar-lein. Os na ellir sicrhau’r caniatâd hwn neu os yw’r deunydd yn cynnwys pynciau sy’n hynod sensitif, dim ond mynediad yn yr adeilad fydd yn bosib.

Ar ôl i’r recordiadau gael eu catalogio a’r gwaith ymchwil hawliau wedi cwblhau, amlyncir y wybodaeth hon i catalogau’r Llyfrgell Genedlaethol Cymru a’r Llyfrgell Brydeinig. Mae rhai o’r recordiadau yng nghasgliad Tiger Bay, megis y recordiadau Cwrs Bywydau Merched, yn cynnwys deunydd sensitif. O ganlyniad, gall rhai recordiadau fod ar gael yn y Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth yn unig. Er na fydd rhai recordiadau ar gael ar-lein, mae’r casgliad yn ddiddorol, ac mae’n werth gwrando ar y recordiadau yn bersonol.

 

Gan Evangeline Mills, Myfyriwr MA Archifau a Rheoli Cofnodion, Prifysgol Aberystwyth

 

Catalogio hanesion llafar Tiger Bay ar gyfer y Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Darganfod Sain - Postiwyd 05-05-2021

Bob blwyddyn, mae myfyrwyr ôl-raddedig sy’n astudio Rheoli Archifau a Chofnodion ym Mhrifysgol Aberystwyth yn ymgymryd â phrosiect sy’n rhoi cyfle iddynt ddefnyddio rhai o’r sgiliau y maent wedi bod yn eu datblygu. Ni fu eleni ddim gwahanol, er yn anochel teimlwyd effeithiau eang y pandemig byd-eang. Serch hynny, gyda chefnogaeth staff y Brifysgol a Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LLGC), rydym wedi llwyddo i addasu. Mae wedi bod yn gyfle i’w groesawu’n fawr i bob un ohonom yn y grŵp ennill rhywfaint o brofiad catalogio a chwarae rhan yn y Prosiect Datgloi ein Treftadaeth Sain. Gan gwrdd drwy Tîm Microsoft bob wythnos, rydym wedi ennill profiad o gynllunio prosiectau a chydweithio fel grŵp i gyflawni nod cyffredin. Rydym hefyd wedi cael cyfle i hogi sgiliau sy’n fwy penodol i rôl archifydd, megis sicrhau cysondeb a rhyngweithrededd wrth greu metadata. Er mwyn sicrhau cysondeb iaith, gwnaethom greu canllawiau catalogio yn unol â gofynion LLGC. Roedd hyn yn nodi’n glir beth oedd yn ofynnol ym mhob maes, yn ogystal a’r angen i gadw at unrhyw eirfa reoledig neu safonau rhyngwladol. Er mwyn sicrhau rhyngweithrededd, gwnaethom sicrhau y gellid mapio’r holl wybodaeth a gofnodwyd gennym i wahanol safonau. Mae hyn yn lliniaru’r risg y bydd unrhyw wybodaeth yn cael ei cholli os yw’r casgliad wedi’i integreiddio i wahanol gatalogau.

Mae’r casgliad penodol o recordiadau rydyn ni wedi bod yn helpu i’w catalogio yn cwmpasu cyfresi amrywiol o hanesion llafar a gynhaliwyd gyda thrigolion Tiger Bay, y gymuned amrywiol ar ochr y dociau sydd wedi’i hailddatblygu dros amser i Fae modern Caerdydd. Hoffwn ganolbwyntio’n benodol ar y gyfres gyntaf o recordiadau rydyn ni wedi bod yn eu catalogio, a recordiwyd yn 1987. Mae’r gyfres hon yn cwmpasu amrywiaeth o gyfweliadau â nifer o drigolion yr oes. Roeddynt i gyd yn byw bywydau amrywiol iawn, ond maent i gyd yn unedig oherwydd eu cysylltiad â Tiger Bay. Mae’r dyddiad y gwnaed y recordiadau hyn yn golygu bod gan y preswylwyr safbwyntiau diddorol a fyddai o bwys i lawer o ymchwilwyr. Yn gyntaf, roedd llawer ohonynt yn byw yng nghysgod y ddau Ryfel Byd ac yn cyfrannu’n uniongyrchol at ymdrech y rhyfel. Yn ail, roedd llawer yn byw yn Tiger Bay cyn ac ar ôl ei ailddatblygiad yn yr 1960au, ac felly’n darparu mewnwelediad unigryw i sut y gallai’r hyn a elwir yn ‘gliriadau slym’ y cyfnod effeithio ar gymunedau.

 

Western Mail & Echo, “Golygfa Butetown o’r awyr,” Archif Cyfnewid Treftadaeth a Diwylliant, a gyrchwyd ar Ebrill 21, 2021, https://www.hcearchive.org.uk/items/show/6472. Trwydded Archifau Creadigol, c. Western Mail & Echo

 

Ymhlith y pynciau diddorol eraill a godwyd yn ystod y cyfweliadau mae: natur cysylltiadau hiliol yn yr ugeinfed ganrif mewn rhan arbennig, amlddiwylliannol o Brydain; maint a natur cadwraeth grefyddol; rolau rhyw; gwerthoedd cymdeithasol; amodau gwaith a diwydiant. Treuliodd rhai a gyfwelwyd fwy o’u bywyd nag eraill yn Tiger Bay. Mae’r rhai sydd â chysylltiad â’r gymuned yn dal i ddarparu straeon hynod ddiddorol a allai fel arall fod wedi’u colli. Mae hyn wir yn dod â gwerth hanesion llafar fel cyfrwng i mi. Er bod archifwyr yn draddodiadol wedi canolbwyntio ar dystiolaeth ddogfennol, mae’r recordiadau hyn yn helpu i dynnu sylw at y mewnwelediad y gall hanesion llafar eu cynnig i fywydau unigryw a allai fel arall fod heb eu cofnodi.

Ar y cyfan, mae’r grŵp yn gweld hwn yn weithgaredd diddorol a gwerth chweil iawn. Byddwn yn ôl mewn cysylltiad maes o law, gyda phrofiadau aelodau eraill y grŵp gyda’r gyfres ddilynol o recordiadau.

 

Gan Ewan Macleod, MA Rheoli Archifau a Chofnodion, Prifysgol Cymru Aberystwyth

Codi llwch eich archif

Darganfod Sain - Postiwyd 19-03-2021

“O 2016 ymlaen, derbynnir yn eang o fewn y gymuned archifol glywedol fod gennym rhwng 10 a 15 mlynedd i ddiogelu’n ddigidol yr holl gynnwys clywedol sydd ar gludwyr a gedwir ar gyfryngau magnetig” Cymdeithas Ryngwladol Archifau Sain a Chlywedol (IASA)

Mae casgliadau sain dan fygythiad o gael eu colli am byth oherwydd dirywiad corfforol, ac wrth i’r modd o chwarae’r seiniau beidio cael eu cynhyrchu. Mewn ymateb i hyn, ymunodd 10 hwb ledled y DU â’r prosiect a ariannwyd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol ac a arweiniwyd gan y Llyfrgell Brydeinig – Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

 

 

Nod y prosiect uchelgeisiol yma yw diogelu recordiadau sydd mewn perygl, sefydlu rhwydwaith o ganolfannau sain ledled y DU ac ennyn diddordeb mwy o bobl mewn recordiadau sain. Bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn digido a chatalogio recordiadau sain o’n casgliadau ein hunain yn ogystal â’r rhai a gedwir mewn sefydliadau amrywiol yng Nghymru.

 

 

Nid archifau ac amgueddfeydd yn unig sy’n wynebu risg o golli eu casgliadau sain, ond hefyd casgliadau preifat personol. Ydych chi’n gwybod sut y gallech helpu i ddiogelu eich recordiadau eich hun gartref? Oes gennych chi recordiad gwerthfawr gartref yr hoffech chi wybod mwy amdano?

 

 

Ar ddydd Iau 1af Ebrill 2021, bydd Rhodri Shore, ein Peiriannydd Cadwraeth Sain ar gael ar-lein mewn sesiynau un i un i drafod, cynnig cyngor ac arweiniad ar sut y gallech edrych ar ôl eich casgliadau sain personol.
Byddwn yn cynnig cyfle prin i chi ddethol eitemau sain o’ch cartref, a gofyn unrhyw beth am eich casgliad personol eich hun. Mynnwch gyngor ar adnabod y fformat, cyflwr, sut i’w storio gartref a sut i ofalu a diogelu eich casgliadau gwerthfawr.

 

 

Yn ystod eich slot hanner awr bydd cyfle i drafod eich eitemau sain personol yn ogystal â chlywed am yr heriau a wynebwyd gennym wrth weithio gyda recordiadau sain bregus ar gyfer Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain (DETS).

 

 

Efallai bod gennych hen gasét, rîl sain, DAT, Minidisc neu Silindr Cwyr y mae angen cyngor arnoch chi? Beth bynnag yw’r fformat, gwnewch yn siŵr eich bod yn archebu lle ymlaen llaw ar gyfer sgwrs gyfeillgar. digwyddiadau.llyfrgell.cymru

 

 

 

Y Gadwyn

Darganfod Sain - Postiwyd 01-02-2021

Gan Berwyn Morris ac Eirian Roberts

 

Yn ystod Mis Hydref 1992 cyfarfu nifer fach o wirfoddolwyr brwdfrydig i wyntyllu’r posibilrwydd o gynhyrchu cylchgrawn Cymraeg ar ddisg ar gyfer rhai yn ein plith sydd â nam ar eu golwg. Wedi peth trafodaeth, sylweddolwyd y byddai angen rhagor o ddwylo i wireddu’r freuddwyd, a gwahoddwyd cynrychiolwyr o bob pentref a thref o fewn yr hen Sir Ddinbych a thros y ffin yn Sir Gaernarfon. Daeth nifer dda ynghyd ac roedd yn amlwg o’r dechreuad nad oedd ball ar eu brwdfrydedd a phenderfynwyd lansio’r Gadwyn ar Ddydd Gŵyl Dewi 1993. Gyda chymorth staff y BBC a S4C cynhaliwyd cyfres o ysgolion undydd ar gyfer hyfforddi holwyr Y Gadwyn.

Ar y dechrau, dosbarthwyd rhyw dri deg o gopïau ond lledaenodd y sôn am y Gadwyn fel tân gwyllt.

 

 

Yn fuan roedd oddeutu tri chant o’r waledi bach melyn yn crwydro dros Gymru gyfan, i rannau helaeth o Loegr, a thros y môr i Awstralia, Seland Newydd a Phatagonia. Roedd yn amlwg oddiwrth ymateb y gwrandawyr fod y gwasanaeth yn cael ei werthfawrogi’n fawr. Erbyn heddiw mae wynebau newydd wedi ymuno â’r criw a’r brwdfrydedd mor heintus ag erioed.

Mae rhywbeth at ddant pawb ar y CD, gan gynnwys sgyrsiau am natur a’r amgylchedd, cyfweliadau diddorol a hefyd cerddoriaeth amrywiol.

Yn ogystal, anfonwn gopi o’r CD yn fisol at Gymdeithas y Deillion ym Mangor, a hefyd i’r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Mae’n galonogol iawn deall fod y recordiadau yn cael eu digido gan y Llyfrgell er mwyn eu hamddiffyn, a’u bod ar gael yno i’r cyhoedd wrando arnynt. Rydym fel Pwyllgor yn gwerthfawrogi hyn yn fawr.

Berwyn Morris, Ysgrifennydd Y Gadwyn

 

 

Un o gyfranwyr rheolaidd i’r Gadwyn oedd Gruff Ellis. Dyn ei filltir sgwâr oedd Gruff, wedi ei eni a’i fagu yn ardal Ysbyty Ifan, ac ‘roedd ei wreiddiau yn ddwfn iawn yn ei ardal.
Roedd yn adnabod pob rhan o’i gynefin ac yn gwybod am bob rhywogaeth oedd yn byw ynddi. Yn Chwefror 2012 disgrifiodd yr olygfa yr oedd yn ei wynebu:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Roedd ganddo wybodaeth helaeth am holl fyd natur yr ardal boed hynny yn flodau a llysiau, coed, anifeiliaid neu adar.

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Roedd yn cymryd diddordeb mawr yn holl enwau lleol ar hyd yr ardal, enwau fyddai wedi mynd ar goll oni bai iddo eu rhoi ar bapur i’w cofnodi. Cyhoeddodd ddau lyfr “Yma Mae Nghalon” 1997 a “Cynefin Gruff” 2008, ble gwelwn ei gariad mawr am ei ardal a byd natur.
Bu yn cyfrannu yn fisol i gylchgrawn y Gadwyn am flynyddoedd ar holl wrandawyr wrth eu bodd yn gwrando ar hanes ei deithiau allan i ganol byd natur gyda’r hen gi bach, oedd yn ffrind ffyddlon iddo. Byddai yn gweld rhywbeth syfrdanol ac yn torri i mewn i gân neu yn adrodd darn o farddoniaeth ddaethai i’w gof. Byddai’r gwrandawyr yn dweud fod gwrando ar Gruff yn dweud ei straeon gystal â mynd allan i ganol byd natur.
Byddai wrth ei fodd yn mynd i’r Eisteddfod Genedlaethol. Bu yn cystadlu ar yr emyn dros 60 oed am flynyddoedd. Bu yn aelod o Gôr Meibion Llangwm a’r Brythoniaid, yn flaenor yng nghapel Seion, Ysbyty Ifan ac yn mynd allan i wahanol gymdeithasau i ddarlithio am fyd natur a phawb yn dotio at ei natur gartrefol. Byddai hefyd yn cyfrannu yn fisol i’r papur bro lleol “Yr Odyn” ac yn gyfrannwr rheolaidd ar raglen Galwad Cynnar ar Radio Cymru.

Eirian Roberts, Cadeirydd y Gadwyn

 

 

Diolch i arian a dderbyniwyd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, bu modd i’r Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain ddigido casgliad sain y Gadwyn er mwyn ei ddiogelu a’i roi ar gof a chadw ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. I glywed mwy o straeon Gruff ac eraill gellir gwrando ar ffeiliau digidol o’r Gadwyn drwy apwyntiad yn yr ystafell ddarllen.

 

 

Trawsgrifiad: Gruff Ellis

Dwi’n edrych i lawr ar yr hen lan ma chi a’r pentre’ Ysbyty Ifan ac mae’n bnawn braf ond oer yn de. Dwi’n gweld mwg yn dod o amryw o’r simnai. Pobl wedi bod yn gwneud tân yn y prynhawn fel hyn, mae’n brafiach allan na di yn tŷ mae’n siŵr gen i. A dwi’n edrych i fyny wedyn am gyfeiriad y Blaenau a Chwm Serw ar y chwith, ac wedyn dros y gefnan yn fan acw a Chwm Eidda ac edrych ymlaen am grwydro llawer ohonyn nhw flwyddyn nesa ma, blwyddyn yma eto. A dwi’n edrych ar Eryri a’r Carneddau a’r Benglog a dwi’n gweld just copa’r Wyddfa, hollol ar y chwith reit ar y chwith. Dwi’n gweld y Benglog yn blaen, Tryfan yn de. Dwi’n gweld Carnedd Llywelyn a Charnedd Dafydd, Pen Llithrig y Wrach a Chreigiau Gleision. Ew, ma na olygfa yma i chi. Bendigedig.

 

Trawsgrifiad: Gruff Ellis

Mi fydd yr hen frain ma yn dechrau cario i’w nythod y chi yn o fuan. Yn enwedig y gigfran de, ym mis Chwefror ma yn saff. Ac mi fydd yr hen farcud yn dechrau cario at ddiwedd y mis. Byddan nhw yn nythu mae’n siwr gen i tua diwedd Mawrth i Ebrill ond mae’r hen gigfran yn nythu yn gynnar. Mae’r hen gigfran yn dderyn go arbennig, er nad ydw i yn hoff ohonyn nhw. Maen nhw yn hen adar bryntaf yn nheulu’r brain. Ond, mae ‘na rywbeth o’u cwmpas nhw, maen nhw paru am eu bywyd, am eu hoes.

Traddodiadau Blwyddyn Newydd yng Nghymru

Darganfod Sain - Postiwyd 16-12-2020

Wrth ddigido recordiadau sain mae’r tîm Datgloi Ein Treftadaeth Sain wedi darganfod rhai cyfweliadau coll gan bobl yn siarad am atgofion eu plentyndod, nôl ar ddiwedd y 1800au a dechrau’r 1900au megis eu dyddiau ysgol, bywyd teuluol, cymunedau a thafodiaith leol. Trwy arbed y recordiadau hyn rydym yn caniatáu i genedlaethau’r dyfodol glywed ein gorffennol a dysgu am ein hanes.

Mae Cymru yn wlad sydd ag amrywiaeth o arferion a thraddodiadau sy’n rhan bwysig o’n diwylliant a’n hanes. Un o’r rhain yw traddodiad y Flwyddyn Newydd.

Mae straeon am arferion lleol o’r 19eg ganrif yn cael eu hadrodd, er enghraifft ‘Y Fari Lwyd’. Arferiad gwerin ganoloesol, gyda’r pwrpas o gasglu arian i’r tlawd a’r digartref i wneud iawn am y diffyg cefnogaeth gan y llywodraeth. Enwebwyd person tal i arwain, gan ddal penglog y ceffyl wedi’i wneud o bren, gyda dau arall y tu ôl i ddal yr offrymau a gasglwyd.

Gwrandewch ar Myra Evans yn disgrifio’r Fari Lwyd yng Nghei Newydd:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae Myra Evans yn cofio gweld Y Fari Lwyd yng Nghei Newydd ym mis Ionawr 1887, dyma un o’r golygfeydd olaf o’r Fari Lwyd yn yr ardal.

Dywedodd Myra fod parti Y Fari Lwyd yn cyfarfod y tu allan i’r dref i ddechrau’r orymdaith i mewn i Gei Newydd. Yn arwain oedd y tri dyn gyda’r gaseg, yna’r dynion, ac yn dilyn bechgyn dros 12 oed. Pob un yn gwisgo mwgwd dros eu hwynebau rhag i neb eu hadnabod.

Mae Myra yn cofio bod ei thad i ffwrdd ar y môr ym 1887, gan adael dim ond hi a’i mam yn y tŷ. Dywedwyd wrthi, os oedd hi eisiau gweld yr orymdaith, a oedd yn mynd heibio eu cartref, roedd yn rhaid iddi fod yn dawel a sicrhau nad oedd unrhyw un yn ei gweld. Yna fe wnaeth ei mam gloi’r drysau i atal y dynion rhag mynd mewn i’r tŷ.

Aeth y parti mewn i bob tafarn, siopau mawr a thai teuluoedd cyfoethog i ofyn am arian i’r tlodion. Pe byddent yn gwrthod neu ddim yn rhoi llawer, byddai’r parti yn gorfodi eu ffordd i mewn i’r adeilad ac yn cymryd unrhyw beth yr oeddent eisiau.

Gwelodd Myra y parti yn mynd heibio ei thŷ, o du ôl y llenni, gan wneud yn siŵr ei bod yn dawel, a heb ei gweld. Pe byddent yn ei gweld dywedodd y fam y byddent yn ceisio torri mewn i’r tŷ.

 

 

Mae Calennig yn draddodiad Cymreig arall, lle mae plant yn mynd o ddrws i ddrws ar Ddydd Calan, hyd at ganol dydd, yn canu dymuniadau da am y flwyddyn i ddod ac yn cael calennig yn gyfnewid. Byddai’r rhain naill ai’n fwyd neu’n arian.

Un gân a ganwyd yng nghanolbarth Cymru oedd:

Blwyddyn Newydd Dda i chi
Ac i bawb sydd yn y tŷ
Dyma fy nymuniad i
Blwyddyn Newydd Dda i chi

 

Ni chaniataodd rhieni Margaret Davies iddi fynd allan i hel Calennig, ond mae’n cofio plant yn galw yn ei thŷ ac yn derbyn ceiniog neu ddarn o fara.

Tra bod D.J. Morgan o Abermeurig, yn cofio mynd am y tro cyntaf gyda’i fam a’i pedair chwaer. Roeddent yn deffro am 5yb i fynd o amgylch y ffermydd cyfagos. Mae’n cofio taw’r fferm orau iddo ymweld â hi oedd Mrs Griffiths, lle cawsant ddarn o gacen am ganu, a chael darn arall iddynt fynd adref gyda nhw.

 

 

Mae Jack Poole yn cofio codi ar doriad y wawr a mynd yn syth i’r tŷ pellaf yn y pentref a gweithio ei ffordd yn ôl, waeth beth oedd y tywydd. Roedd pawb yn mwynhau ac yn canu penillion wrth bob drws.

Mae Jack yn cofio gweld gwraig weddw a’i phum plentyn yn mynd o gwmpas yn gofyn am Galennig gyda bagiau ar eu cefnau. Roeddent yn casglu bwyd megis bara neu gaws. Cariai pob plentyn lwyth ar ei gefn.

Gwrandewch ar Jack yn adrodd yr adnod yr arferai ei hadrodd:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

 

Mae’r recordiadau sain yn rhan o gasgliad hanes llafar Llyfrgell Ceredigion, ac mae modd gwrando arnynt yma yn y Llyfrgell drwy apwyntiad.

 

Trawsgrifiad: Myra Evans
Wel, dewiswyd gŵr tal i gludo’r pen ceffyl ar ysgwyddau i arwain yr orymdaith ac roedd dau ddyn arall, un bob ochr iddo, yn ei helpu i gerdded yng nghanol y ffordd. Roedd un ohonynt yn cymryd gofal o’r pwrs lledr mawr oedd ganddo i gadw’r arian gawsent, ar llall yn rhigymwr da i geisio rhoddion o arian a gwin a theisennau wrth ŵr y siop neu rywun cyfoethog. Roedd y pen ceffyl a lliain gwyn drosto, wedi addurno’r llygaid a chlustiau lledr a safn rhubanau o bob lliw, coch, melyn a glas. Roedd y rhosynnau yn goch pan welais i’r pen ar rhibannau yn rhydd yn hongian dros y gwddf o bob lliw.

Trawsgrifiad: Mr Jack Poole
A oeddan ni gorfod canu neu wneud rhyw ffras wrth bob drws, fel enghraifft
Dydd Calan yw hi heddiw
Rwy’n dyfod ar eich traws
I ofyn am y geiniog
Neu doc o fara a chaws
O peidiwch a diraenu
Na newid dim o’ch gwedd
Cyn daw dydd calan nesa
Bydd llawer yn eu bedd
Ac wedyn os byddech chi mewn brys i fynd, byddech chi yn dweud
Calennig yn gyfan ar fora dydd Calan, unwaith, dwywaith, tair gwaith
ac wedyn Blwyddyn Newydd Dda

Y Cymry yng Nghanada

Darganfod Sain - Postiwyd 17-11-2020

Yn ystod y 70au cynnar comisiynodd Llywodraeth Canada bobl i gasglu gwybodaeth am amrywiol genhedloedd a oedd yn byw yn y wlad. Am dri mis yn ystod 1974, bu Glenys James yn ymchwilio i hanes y Cymry a ymfudodd i Ganada o Batagonia. Yn ystod yr amser hwn, teithiodd dros 8,000 o filltiroedd yn siarad a recordio cyfweliadau âg amrywiol deuluoedd o ddisgynyddion Cymreig.

 

Mae’r recordiadau o werth hanesyddol ac yn rhoi persbectif i ni o fywyd ym Mhatagonia a Chanada ar ddechrau’r ugeinfed ganrif. Trwy wrando ar leisiau’r bobl eu hunain gallwn glywed yr hyn a welsant, a sut roeddent yn teimlo.
Yn ystod yr amser hwn bu llawer o symud o fewn Canada ymysg nifer o wahanol genhedloedd, gan gynnwys pobl o Batagonia â gwreiddiau yng Nghymru.
Yn 1902, gadawodd dros 200 o Gymry Batagonia am eu bywyd newydd yng Nghanada gyda dros 5,000 yn mudo ar ôl Adfywiad 1904-5. Symudodd llawer ohonynt oherwydd yr amodau byw anodd y daethant ar eu traws, yn bennaf llifogydd cyson, a dim tir ar gael i’w ffermio.
Ffurfiwyd cymunedau newydd gyda llawer o’r Cymry yn ymgartrefu yn ardal Saskatchewan, gan fod hon yn ardal ddynodedig a ddewiswyd gan Lywodraeth Prydain o dan David Lloyd George. Cafodd y pentrefi a’r trefi newydd enwau lleoedd Cymreig, megis Bangor, Llewelyn a Glyndwr. Codwyd siopau, adeiladau, ysgolion a chapeli a chadwyd rhai o’r traddodiadau Cymreig, megis yr Eisteddfod.

Mae Mr Griffith Jones yn cofio’r Englyn a ysgrifennodd ei dad yn yr Eisteddfod:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

Casglwyd y casgliad hanes llafar gan Amgueddfa Hanes Canada, Ottawa lle cedwir y tapiau gwreiddiol. Anfonwyd copïau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle cawsant eu storio mewn amgylchedd rheoledig er mwyn amddiffyn y tapiau i’w defnyddio yn y dyfodol.

 

Mae’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain sy’n cael ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, a’i arwain gan y Llyfrgell Brydeinig bellach wedi digido a chreu metadata ar gyfer y cyfweliadau hyn. Bellach gellir clywed y casgliad am y tro cyntaf ers y 70au.

Dyma Jonathan Wise o Amgueddfa Hanes Canada yn trafod Casgliad Glenys James:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog

I gael mwy o wybodaeth am gasgliad Glenys James a sut y cawsant eu digido, edrychwch ar ein fideo ‘O Ganada i Lyfrgell Genedlaethol Cymru’ ar ein tudalen YouTube: https://www.youtube.com/user/llyfrgen

 

Trawsgrifiad: Mr Griffith Jones yn siarad â Glenys James

[Cyfieithu]

Griffith Jones: Daeth Dad o Gymru, Tregeiriog gyntaf ym 1891 ac ar ôl sawl taith yn ôl death allan eto ym 1910 ac ymgartrefu yn ardal Wood River. Mae mam gyda rhieni o Gymru a daeth hi o’r Unol Daliaethau i Ganada ym 1902 ac fe briodon nhw ym 1911. Ganwyd pedwar ohonom iddyn nhw ac mae’n debyg fy mod i’n siarad cystal Cymraeg ag unrhyw un ohonyn nhw, sydd ddim yn dda iawn.

Glenys James: Nawr, roedd eich tad yn adnabyddus yn yr ardal yma am ysgrifennu englynion yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Griffith Jones: Roedd yn adnabyddus ledled Gogledd America mewn gwirionedd, oherwydd cyfrannodd at y papurau Cymreig a chystadlodd yn holl Eisteddfodau Cymru y gallai gyda’i Englynion ac enillodd lawer o wobrau gyda hwy.

Glenys James: A allwch gofio unrhyw un o’r englynion a ysgrifennodd?

Griffith Jones: Gallwn ddweud un yn Saesneg, fel y gwyddoch fod yn rhaid i’r englyn gyseinio gyda harmonïau, un yr enillodd wobr arno yn Saesneg oedd:

Lindy how well he landed
In Paris o peril confronted
Pretty Yank with great head
Away he went un daunted

Trawsgrifiad: Mr Jonathan Wise

[Cyfieithu]

Helo, fy enw i yw Jonathan Wise. Rwy’n arbenigwr casglu ar gyfer yr archifau clyweledol yn Amgueddfa Hanes Canada. Ynghyd ag arddangosfeydd a rhaglenni ymchwil o’r radd flaenaf, mae’r Amgueddfa’n gartref i archif o dros 100,000 o recordiadau hanesyddol. Mae’r casgliadau unigryw hyn yn dyddio o 1899 ac yn cynnwys amrywiaeth o ganeuon, straeon a chyfweliadau wedi’u recordio gan gymunedau ym mhob talaith a thiriogaeth yng Nghanada.
Un o’r casgliadau hyn yw Casgliad Glenys James. Ym 1974, cychwynnodd Glenys James ar ei thaith o amgylch y wlad i ymchwilio i fywydau mewnfudwyr o Gymru a oedd wedi dod i Ganada yn ystod y ganrif ddiwethaf. Bu’n cyfweld â phobl yn eu cartrefi, yn siarad am eu bywydau a’u profiadau unigryw eu hunain. Holodd am hanesion teulu ac atgofion plentyndod. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn y modd yr oedd iaith a diwylliant Cymraeg yn cael eu cadw.

O Montreal, Quebec i Edington, Alberta a phwyntiau rhwng y ddau, cipiodd Glenys James y foment ym mywydau cymunedau Cymreig Canada.
Mae staff llyfrgelloedd, archifau ac amgueddfeydd ledled y byd yn gweithio’n galed i amddiffyn casgliadau hanes llafar fel rhai Glenys James. Mae llawer o’r recordiadau hyn ar gyfryngau bregus a darfodedig y mae’n rhaid eu digido er mwyn y dyfodol.

Yn y pen draw, gwneir yr holl waith yma er mwyn gwarchod y gorffennol, gwasanaethu’r cenedlaethau presennol a chenedlaethau’r dyfodol. Mae Amgueddfa Hanes Canada yn falch o gael y cyfle i rannu gwaith Glenys James a hoffwn ddiolch i bawb yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru am eu cefnogaeth i helpu diogelu’r casgliad pwysig yma.

 

Cerddorion yn Creu

Darganfod Sain - Postiwyd 09-09-2020

Yn ystod y cyfnod cloi mae 25 o gyfansoddwyr wedi bod yn brysur yn cyfansoddi darnau newydd ar gyfer y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Derbyniodd y cyfansoddwyr gyfweliadau amrywiol o 5 casgliad gwahanol o’r archif sain a gofynnwyd iddynt wrando a’u defnyddio i’w hysbrydoli i greu darn newydd o waith.

Gallwch glywed pob un o’r darnau newydd ar Sianel YouTube y Llyfrgell trwy chwilio’r tag #DETS

Dyma’r casgliadau a ysbrydolodd y cyfansoddwyr:

Casgliad Glenys James

Ganed Glenys James yn Llundain i rieni o Gymru, ac roedd yn siarad Cymraeg adref ac yn y capel, ond nid fu erioed yn byw yng Nghymru.

Symudodd i Ganada lle bu’n cynnal ymchwil ar gyfer Amgueddfa Dyn Canada, Ottawa (a elwir bellach yn Ganolfan Astudiaethau Diwylliannol Canada, Ottawa) i’r Cymry a fudodd i Ganada a Patagonia.

Yn 1974, recordiodd Glenys James amryw o gyfweliadau â phobl o dras Gymreig oedd yn byw yng Nghanada, yn enwedig ardal Satchawen lle ffurfiwyd cymunedau Cymreig. Gadawodd dros 200 o bobl Patagonia am Ganada ym 1902 oherwydd amodau anodd ac am eu bod eisiau creu bywyd gwell. Mae’r cyfweliadau hyn yn cynnwys straeon personol a hanesion adeiladu pentrefi newydd a’u henwi yn Gymraeg (Glyndwr, Bangor, Llewelyn). Fe wnaethant godi ysgolion a chapeli newydd a chynnal Eisteddfodau.

Mae’r tapiau rîl i rîl gwreiddiol bellach yn cael eu cadw yng Nghanolfan Astudiaethau Diwylliannol Canada yn Ottawa gyda chopïau casét a ffeiliau digidol yma yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Pam na ddylem ni ganu?

Yn 1916 cyhoeddodd y Times lythyr lle roedd yr ysgrifennwr yn gwrthwynebu cynnal yr Eisteddfod yn ystod y rhyfel. Mewn ymateb i’r erthygl, traddododd David Lloyd George araith yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth, gan ddechrau gyda’r geiriau – ‘Pam na ddylem ni ganu yn ystod y rhyfel?’

Trwy gydol yr araith mae’n amddiffyn cynnal yr Eisteddfod. Adroddwyd bod dros 7,000 o bobl wedi gwrando ar ei araith. Ar 15fed Chwefror, 1934, recordiodd Lloyd George ran o’i araith enwog yn stiwdio’r  BBC er mwyn ei darlledu ar y radio. Cedwir copi o’r anerchiad yma yn y Llyfrgell ac fe’i adferwyd yn ddigidol gan y tîm Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

Stori’r Goedwig

Roedd Stori’r Goedwig yn brosiect gan y Comisiwn Coedwigaeth yn 2002-3 lle recordiwyd cyfweliadau â phobl oedd yn ymwneud â gweithgareddau’r Comisiwn Coedwigaeth yng Nghymru.

Adroddwyd straeon personol gan bobl a oedd yn byw ac yn gweithio yn y goedwig ac o’i chwmpas, gan sôn am y cyfnod wedi’r rhyfel hyd at yr 21ain ganrif.  Mae yma hanesion am sut y daethant i weithio i’r Comisiwn Coedwigaeth, y gweithgareddau – adeiladu ffyrdd, aredig. Mae’r cyfweliadau’n caniatáu inni ddysgu am y newidiadau yn nhirwedd Cymru, a’r effaith gafodd hyn ar gymdeithas, amaeth a’r economi.

Adneuwyd 167 o finiddisgiau i’r Llyfrgell a chawsant eu digideiddio a’u catalogio gan fyfyrwyr MA Gweinyddiaeth Archifau ac MSc Curadu Digidol o Adran Astudiaethau Gwybodaeth Prifysgol Aberystwyth yn 2019.

Caradog Jones

Yn 1997 recordiodd Meleri Mair gyfweliad gyda Caradog Jones am botsio o afonydd, lle rhoddir sylwadau am ei brofiad personol fel beili afon yn y 1950au.

Mae Mr Jones yn disgrifio pam fod pobl yn potsio – tlodi yn bennaf, y gosb i’r rhai a gafodd eu dal, a’r arfer o orchuddio eu hunain i osgoi cael eu hadnabod a’u dal gyda’r nos.

Casgliad Colin Edwards

Newyddiadurwr, darlledwr ac awdur o Gymru oedd Colin Edwards a oedd yn byw yng Nghaliffornia. Yn ystod y 1960au recordiodd gyfweliadau â ffrindiau, teulu a chydnabod Dylan Thomas. Mae’r hanesion a’r atgofion hyn am fywyd Dylan yn rhoi darlun i ni o’i gymeriad, ei waith, ei berthnasau a’i gefndir teuluol.

Rhoddwyd y tapiau i’r Llyfrgell gan wraig Colin, Mary Edwards, wedi iddo farw. Defnyddiodd David N Thomas y tapiau yn ei lyfrau cyhoeddedig ‘Dylan Remembered’, 2 gyfrol (Seren a NLW, 2003, 2004)

Hoffem ddiolch i’r holl gyfansoddwyr am gymryd rhan yn y gwaith comisiwn; gobeithiwn y byddwch yn mwynhau gwrando ar y cyfansoddiadau:

Alan Chamberlain; Angharad Davies; Ben McManus; Bonello, Ruth a Hay; Branwen Williams ; David Roche; Derri Joseph Lewis; Gareth Bonello; Georgia Ruth Williams; Geraint Rhys; Gwen Mairi; Gwenan Gibbard; Gwilym Bowen Rhys; Gwydion Rhys; Luciano Williamson; Owen Shiers; Pierce Joyce; Pwdin Reis a gyfansoddwyd gan Neil Rosser; Sally Crosby; Sam Humphreys; Seth Alexander; Stacey Blythe; Steff Rees; Tinc y Tannau; Toby Hay.

Alison Lloyd Smith,

Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog