Blog - Collections

Curaduron yn Cyflwyno: Chwilio’r Cofnodion Esgobaethol

Casgliadau / Collections - Postiwyd 27-07-2020

Yn 1944 dechreuodd yr Eglwys yng Nghymru adneuo cofnodion pob esgobaeth yn y Llyfrgell Genedlaethol, er budd i’r genedl. Roedd hyn yn cynnwys y pedair esgobaeth hynafol, sef Bangor, Llandaf, Llanelwy a Thyddewi, a’r ddwy esgobaeth fodern, Mynwy, ac Abertawe ac Aberhonddu. Cafodd dogfennau, llawysgrifau, mapiau a darluniau eu hadneuo, ac mae’r Llyfrgell yn parhau i dderbyn adneuon rheolaidd hyd heddiw.

 

 

Mae mwyafrif y cofnodion esgobaethol yn ymwneud â systemau gweinyddol a chyfreithiol yr Eglwys. Mae’r cofnodion yn adrodd hanes yr Eglwys a’r esgobaethau, adeiladau eglwysig, a gwaith yr esgobion, llysoedd, a’r clerigwyr. I’r rheiny sy’n ymddiddori yn hanes eglwysig neu hanes teulu neu leol, mae’ casgliad yn cynnwys ffynonellau gwybodaeth hollbwysig. Mae’r casgliad yn un sylweddol o ran maint – un o’r casgliadau mwyaf o gofnodion corfforaethol yn y Llyfrgell. Yn ffodus i ymchwilwyr, mae’r casgliad wedi’i drefnu’n dda, sy’n gwneud mynediad i’r deunydd yn weddol rwydd.

Os nad ydych wedi defnyddio’r casgliad o’r blaen a’ch bod yn ansicr o ble i ddechrau, efallai bydd yr awgrymiadau yma o gymorth:

 

1. Adnabod eich esgobaeth: Mae cofnodion pob esgobaeth wedi’u rhannu i gategorïau bras, megis Adysgrifau’r Esgob, Papurau’r Llys Consistori, Cofnodion y Cabidwl ayyb. Yn gyffredinol, gallwch ddisgwyl chwilio’r un mathau o gofnodion yng nghasgliad pob esgobaeth, er efallai bydd gwahaniaethau yn hyd y cofnodion a’u dyddiadau.

2. Porwch y prif ddisgrifiad ar gyfer yr esgobaeth: Bydd y prif dudalen catalog ar gyfer yr esgobaeth yn cynnwys pa gofnodion sydd ar gael – mae’r meysydd ‘Natur a Chynnwys’ a ‘System o Drefniant’ yn enwedig o ddefnyddiol. Bydd y prif dudalen hefyd yn dangos y categorïau o gofnodion sydd ar gael.

 

 

3. Chwilio cyflym: Mae nifer o deitlau’r cyfresi a’r cofnodion yn chwiliadwy drwy ddefnyddio allweddeiriau, felly rhowch dro ar chwilio am dermau penodol sy’n berthnasol i’ch ymchwil. Cofiwch drio sillafiadau gwahanol i wella eich canlyniadau chwilio. Fe welwch fod modd i chi wneud chwiliad cyflym o fewn casgliad penodol drwy ddefnyddio’r blwch chwilio ar ochr chwith y sgrin yng Nghatalog Archifau a Llawysgrifau’r Llyfrgell.

4. Adnoddau print: Os ydych yn ceisio chwilio gwybodaeth am aelod o’r glerigiaeth, man cychwyn da ar gyfer eich ymchwil yw Crockford’s Clerical Directory. Mae’n cynnwys manylion apwyntiadau clerigol ers 1858.

5. Llefydd annisgwyl: Er efallai nad yw’n ymddangos yn berthnasol ar yr olwg gyntaf, byddwch yn barod i dreulio peth amser yn archwilio rhannau arall o’r casgliad. Ni chafodd rhai dogfennau swyddogol eu rhoi mewn i’r categorïau cyffredinol. Er enghraifft, mae cyfres Amrywiol (Miscellaneous) yng Nghofnodion Esgobaethol Tyddewi yn cynnwys deunydd yn ymwneud â chapeli anghydffurfiol yn Aberhonddu.

 

 

Mwynhewch y chwilio!

Lorena Troughton
Archifydd Cynorthwyol

Salem – Symbol o Hunaniaeth Gymreig

Collections - Postiwyd 23-07-2020

Diogelu ail fersiwn ‘Salem’

Mis Hydref y llynedd bu’r Llyfrgell yn hynod falch o’i llwyddiant wrth ddiogelu gwaith eiconig ‘Salem’ o 1909 gan Sidney Curnow Vosper (1866-1942) ar gyfer y genedl. Mae’r gwaith mewn dyfrlliw yn darlunio’r olygfa o oedfa yng Nghapel Salem, Cefncymerau, Llanbedr ger Harlech, gyda’r cymeriad Siân Owen yn ei gwisg draddodiadol Gymreig yn dal llyfr emynau yn ganolog i’r llun. Ar hyd y degawdau daeth ‘Salem’ yn symbol eiconig o hunaniaeth Gymreig a’r traddodiad anghydffurfiol yng Nghymru.

Cartrefi Cymru a’r Cof Gwerinol

Creodd Vosper ddau fersiwn o ‘Salem’ yn ystod ei oes. Cafodd y cyntaf ei greu ym 1908, a’i arddangos yn Llundain lle fe’i prynwyd gan y diwydiannwr William Hesketh Lever a’i defnyddiodd er mwyn hyrwyddo gwerthiant ei gynnyrch ‘Sunlight Soap’. Yn sgil hyn daeth y ddelwedd yn un eiconig ar draws Prydain. Fel y nododd yr hanesydd celf Peter Lord yn ei lyfr ‘The Tradition’ yn 2016: ‘In the wake of a nationwide religious revival in 1904, the picture itself and its associated mythology entered Welsh homes and folk memory’. Un o’r rhesymau eraill hefyd dros lwyddiant y llun oedd na chynhyrchwyd ond ychydig iawn o ddelweddau Cymreig cyn y Rhyfel Byd fel printiau lliw rhad a deniadol. Ym 1937 prynodd Ifan ab Owen Edwards printiau o’r darlun er mwyn eu gwerthu yn adrannau’r Urdd. Atgynhyrchwyd y darlun hefyd ar gyfer ei ddefnydd yng nghalendr ‘Cymru Fydd’ ym 1950, 1956 a 1957. Fe fanteisiodd nifer o Gymry ar hyn drwy ei dorri allan o’r cylchgrawn a’u fframio ar gyfer eu cartrefi. Fe grëwyd yr ail fersiwn o ‘Salem’, a brynwyd gan y Llyfrgell Genedlaethol, sydd ond ychydig yn wahanol i’r gwreiddiol ar gyfer Frank Treharne James, cyfreithiwr o Ferthyr, a brawd-yng-nghyfraith yr artist yn 1909.

Cyferbyniadau

Fel y dywed Peter Lord mae yna wrthgyferbyniad cryf o fewn y llun rhwng symlrwydd yr adeilad, gostyngeiddrwydd yr oedfa a siôl chwaethus y prif gymeriad. Credai nifer eu bod yn medru gweld delwedd o’r diafol ym mhlyg siôl Siân Owen, a greodd dipyn o gynnwrf ynglŷn ag ystyr y llun. Tybier rhai bod y ddelwedd o’r diafol yn rhybudd i bobl yn erbyn pechod balchder, a bod Siân Owen yn euog o’r fath pechu drwy wisgo ei siôl Baisli gorau i fynychu’r gwasanaeth. Tybier hefyd fod Siân Owen yn cynrychioli’r ffigwr o’r ‘Fam’ yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Adnabyddwyd Siân Owen yn lleol fel Siân Owen, Tŷ’n y Fawnog . Roedd hi dros 70 mlwydd oed pan grëwyd y paentiad, ac yn dorcalonnus rhai blynyddoedd wedi i Vosper beintio’r llun fe gollodd hi dau o’i wyrion yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Rhoddai hyn ystyr hyd yn oed yn ddwysach i’w symbolaeth hi fel Mam Gymreig, wrth ystyried y miloedd o famau yng Nghymru a gollodd meibion ar faes y frwydr yn ystod y Rhyfeloedd Byd.

Cymeriadau lleol

Cymeriadau lleol a bortreadir yn y llun ac fe wnaethant eistedd ar gyfer yr artist o fewn y capel. Eithriad i hyn oedd y ddelw teiliwr a enwodd yn Leusa Jones a roddodd i eistedd yn y sêt blaen. Mae’n ddiddorol i nodi mai wyneb Siân Owen a benderfynodd ei roi ar gyfer wyneb Leusa Jones hefyd. Mae’n annhebygol fod yr het dal Gymreig yn boblogaidd yn 1908, ac felly fel dywed Tal Williams yn ei lyfr ar Salem yn 2010 nid oedd gan un o’r gwragedd a bortreadir o fewn y llun ei het ei hun. Benthyciwyd felly’r un het a wisgir gan Siân Owen, Laura Williams, Mary Rowlands a Leusa Jones y ddelw teiliwr, gan Elin Edwards, Tŷ’r Capel, nain y Parch. Evan Rowlands. Mrs Williams, gwraig Ficer Harlech, a roddodd fenthyg y siôl i Siân Owen. Rhoddodd yr artist bocs ‘Quaker Oats’ i Evan Lloyd y bachgen bach 6 mlwydd oed i’w ddal a eisteddai gyda’i fodryb Mary Rowlands. Ofnai Vosper y byddai’r bachgen bach yn dechrau troi tudalennau’r llyfr pe bai ganddo lyfr emynau iawn i’w ddal, fel yr hyn a’i portreadir ef yn dal yn y llun gorffenedig. Wiliam Siôn a Rhobet Williams, Cae’r Meddyg ydy enwau’r ddau ddyn o fewn yr olygfa.

Mynegiant o deyrngarwch at Gymru

Ysbrydolwyd yr artist dyfrlliw Vosper i greu gweithiau wedi eu selio ar ddiwylliant Llydaweg a Chymreig yn ystod ei oes, ond heb os ‘Salem’ yw ei waith mwyaf adnabyddus heddiw. Fel y nododd Peter Lord: ‘Yn y pen draw, mater o fynegi teyrngarwch a pherthyn i Gymru yw poblogeiddrwydd Salem’.

Morfudd Bevan
Curadur Celf Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Curaduron yn Cyflwyno: Defnyddio cofnodion Llys y Sesiwn Fawr (Rhan 2)

Casgliadau / Collections - Postiwyd 20-07-2020

Rhan 2: Cofnodion a chymhorthion chwilio o fewn archif y Sesiwn Fawr

 

Y cofnodion mwyaf defnyddiol i ymchwilwyr yn archif y Sesiwn Fawr yw’r Rholiau Pledion (y dosbarth mwyaf), y Ffeiliau Carchar (y mwyaf diddorol) a’r Pledion, sy’n cynrychioli achosion sifil, achosion y Goron ac achosion ecwiti yn y drefn honno. Nid oes dim mynegeion go iawn, ond mae llawer o gofnodion y llys yn gyflenwol a gellir eu defnyddio fel cymhorthion chwilio. Nid yw’r rhain yn gynhwysfawr, ond dyma’r lle i gychwyn oni bai eich bod chi’n gwybod pryd y cafodd achos arbennig ei glywed. Yn Saesneg mae’r dogfennau o 1733 ymlaen, a hefyd yr achosion ecwiti, tystiolaethau troseddol a chofnodion y Werinlywodraeth, tra bod y rhan fwyaf o’r deunydd cyn 1733 yn Lladin.

Dyma beth allwch chi ddisgwyl ei ddarganfod yn y cofnodion a’r cymhorthion chwilio mewnol:

 

Ochr Sifil

Mae RHOLIAU PLEDION (PLEA ROLLS) yn cynnwys pledion yn bennaf mewn achosion a gyrhaeddodd prawf, gan gofnodi enwau a phledion pob plaid, galwedigaethau a mannau preswyl diffynyddion, a manylion pwnc y ddadl ac unrhyw ymgais blaenorol i ddod â’r achos o flaen llys (gan nodi dyfarniadau’r llys ac enwau rheithwyr). Maen nhw hefyd yn cynnwys adferiadau (ymddiriedolathau eiddo a wnaethpwyd fel arfer ar gyfer cytundebau priodas neu dadentaeliadau), achau herio (a dynnwyd gan achwynyddion i brofi perthynas teuluol â swyddogion y Goron fel na allai diffynyddion herio panelu rheithgorau), rhestrau o dwrneiod, gwysion a gwritiau proses eraill (yn aml yn nodi rheithfarnau ac iawndaliadau a wobrwywyd).

CYMHORTHION CHWILIO

Mae Rhestri Cynnwys (Docket Rolls and Books) a Llyfrau Praecipe (Praecipe Books ar gyfer cylchdaith Caerfyrddin) yn cofnodi manylion pob achos a gyflwynwyd, yn cynnwys mathau o achosion, enwau’r pleidiau, yr eiddo dan sylw ac enwau’r twrneiod. Fe’u trefnir naill ai fesul enw twrnai’r achwynydd neu yn ôl pa mor bell yr oedd pob achos wedi mynd.

Mae Ffeiliau’r Protonotari (Prothonotary’s Files) yn cynnwys pledion achwynyddion a diffynyddion, copïau o ddogfennau cynorthwyol, siedylau o gostau, ac erfyniadau i aswyno unigolion rhag wasanaethu ar reithgorau. Y cynnwys mwyaf defnyddiol yw achau herio (gweler uchod) ac achosion athrod (y clywid y rhan fwyaf ohonynt gan lysoedd eglwysig).

Mae Rhestri Cynnwys Cytgordau ac Adferiadau (Docket Books of Fines and Recoveries), Rhestri Cynnwys Pledion a Chytgordau (Docket Books of Pleas and Fines ar gyfer cylchdaith Aberhonddu) a Rholiau Coffa Adferiadau (Remembrance Rolls of Recoveries ar gyfer cylchdaith Caerfyrddin) yn cynnwys cytgordau terfynol a phledion mewn adferiadau cyffredin, y ddau ohonynt yn achosion cydgynllwyniol ffug. Yn aml, mae’r cofnodion yma yn fwy niferus mewn archifau ystadau, sydd hefyd yn cynnwys gweithredoedd sy’n datgelu gwir ddiben y gweithrediadau.

Mae Llyfrau Rheolau (Rule Books) a Llyfrau Gorchmynion (Order Books) yn cynnwys dyfarniadau a chyfarwyddiadau yn ymwneud â sut y dylai achosion fynd yn eu blaenau. Yn aml, maen nhw wedi cael eu talfyrru yn llym.

Mae Llyfrau Gohiriadau (Imparlance Books) yn cofnodi achosion a drosglwyddwyd i’r sesiwn nesaf.

 

 

Ochr y Goron

Mae FFEILIAU CARCHAR (GAOL FILES) yn cynnwys cofnodion yn ymwneud ag achosion troseddol, sef:

  • Calendrau o garcharorion yn aros i sefyll eu prawf, yn cynnwys enwau, troseddau honedig, galwedigaethau, mannau preswyl, mechniwyr, pwy a gyflwynodd carcharorion i’r carchar, carcharorion yn pledio eu boliau, a rhai rheithfarnau a dedfrydau. Mae calendrau diweddarach hefyd yn enwi’r sawl a ddyfarnwyd yn euog. Mae calendrau wedi cael eu talfyrru yn llym, ac yn aml wedi cael eu treulio.
  • Rhestrau o swyddogion y llys a rheithwyr y rheithgorau gwahanol a alwyd i fynychu’r llys (yn cynnwys y sawl a esgusodwyd, neu a wrthwynebwyd neu a ddirwywyd am beidio mynychu), gydag enwau diffynyddion a brasluniau o achosion.
  • Cyhuddiadau yn cofnodi troseddau honedig, ymhle a phryd y digwyddon nhw, enwau a galwedigaethau a mannau preswyl diffynyddion, pryd y cawsant eu dal, enwau achwynyddion a dioddefwyr eraill, a drwgdybiedigion yn derbyn braint clerigwyr. Yn aml, cafodd manylion nad oeddynt yn allweddol i lwyddiant neu fethiant prawf eu hasio neu eu cofnodi yn amhenodol neu yn anghywir, a newidwyd cyhuddiadau yn rheolaidd oherwydd bargeinio pledion neu’r awydd i osgoi’r gosb eithaf. Cofnodir pledion diffynyddion yn aml, a rheithfarnau a dedfrydau hefyd.
  • Biliau yn dynodi a oedd rheithgorau yn ystyried bod achos i’w ateb.
  • Ymrwymiadau i sicrhau presenoldeb erlynwyr, diffynyddion a thystion yn y llys, gydag enwau, cyfeiriadau a dyddiadau troseddau. Yr oedd gweithredu’r ymrwymiadau yn dibynnu ar gywirdeb y wybodaeth hon.
  • Erfyniadau, fel arfer ar ffurf cwynion diffynyddion am sut yr oedd achosion yn cael eu trafod.
  • Deponiadau a chroesholiadau tystion a dioddefwyr a gymerwyd cyn mynd i brawf, fel arfer yn Saesneg (yn aml wedi eu trosi o’r Gymraeg) ac weithiau yn Gymraeg, yn cynnwys gwybodaeth fanwl am bob agwedd o fywyd bob dydd. Mae’r rhain yn ffynhonnell eithriadol o werthfawr, mwy felly oherwydd na chofnodid tystiolaeth a roddid ar lafar yn y llys, ond dinistriwyd y rhan fwyaf ohonynt oherwydd nad cofnodion swyddogol y llys oeddent.
  • Siedylau o garcharorion, gyda chrynodebau o achosion i gynorthwyo rheithwyr.
  • Cyflwyniadau gan gwnstablau a’r Rheithgor Mawr o droseddau y tybiwyd eu bod wedi cael eu cyflawni. Yr oedd y rhain yn aml yn cynnwys esgeuluso cynnal ffyrdd.
  • Gwritiau i sicrhau presenoldeb y cyhuddiedig, yn ymestyn o’r ŵys wreiddiol hyd at atafaeliad a herwriaeth. Dibynnodd y math o writ a ddefnyddiwyd ar y drosedd a faint o writiau a gyhoeddwyd o’r blaen.
  • Biliau o gostau, yn dangos (ymhlith pethau eraill) sut y dalwyd drwgdybiedigion a sut y defnyddid cyfieithwyr yn y llys.
  • Gwritiau yn trosglwyddo achosion o’r Sesiwn Chwarter i’r Sesiwn Fawr, gan nodi gwybodaeth fras am yr achosion.
  • Cwestau’r Crwner ynghylch materion megis marwolaethau annisgwyl neu trwy drais, trysorau cudd a llongddrylliadau. Canolbwynt y cwest oedd penderfynu a oedd trosedd wedi cael ei chyflawni yn hytrach na chadarnhau’r ffeithiau yn llawn.

CYMHORTHION CHWILIO

Mae Llyfrau’r Goron (Crown Books – dim ond ar gyfer Sir Fflint 1564-1666) a Llyfrau Duon (Black Books – dim ond ar gyfer cylchdaith Aberhonddu 1726-1830) yn cynnwys enwau carcharorion, manylion troseddau a phledion, a rheithfarnau a dedfrydau. Ni chynhwysir pob achos. Mae Llyfrau’r Goron hefyd yn darparu gwybodaeth am lawer o’r cofnodion eraill a geir yn y Ffeiliau Carchar.

Mae Rholiau Calendr (Calendar Rolls) yn darparu mynegeion i galendrau cynnar Sir Faesyfed, Sir Forgannwg, Sir Aberteifi a Sir Benfro.

Mae Llyfrau Gorchmynion (Order Books), Llyfrau Rheolau (Rule Books) a Llyfrau Cofnodion (Minute Books) yn perthyn yn bennaf i achosion sifil, ond rheithfarnau a dedfrydau troseddol yw eu cynnwys mwyaf defnyddiol. Mae’r cofnodion yn fylchog ac wedi cael eu talfyrru yn llym. Mae gan Lyfrau Gohiriadau (Imparlance Books) wybodaeth debyg am gylchdaith Aberhonddu.

 

Ochr Ecwiti

Mae PLEDION (PLEADINGS) yn cynnwys datganiadau ac atebion gan achwynyddion a diffynyddion, gyda deponiadau tystion. Mae’r cofnodion memrwn a’r rhai papur ar wahân, felly gall manylion am un achos ymddangos mewn mwy nag un lle.

CYMHORTHION CHWILIO

Mae Llyfrau Bil (Bill Books) yn cofnodi pryd y derbynwyd pob achwyniad yn wreiddiol.

Mae Llyfrau Dyfarniadau (Decree Books) yn cynnwys manylion achosion, crynodebau o bledion, a dyfarniadau’r llys.

Mae Llyfrau Gorchmynion (Order Books) yn cynnwys gorchmynion y llys, yn cynnwys dyfarniadau.

 

Gobeithiwn y bydd yr adroddiad cryno hwn yn cynorthwyo ac ysbrydoli ymchwilwyr.

 

Dr David Moore
Archifydd Cynorthwyol

 

Curaduron yn Cyflwyno: Defnyddio cofnodion Llys y Sesiwn Fawr (Rhan 1)

Casgliadau / Collections - Postiwyd 16-07-2020

Mae cofnodion Llys y Sesiwn Fawr yn adnodd eithriadol o werthfawr ar gyfer hanes cymdeithasol, economaidd a chyfreithiol Cymru o 1542 hyd 1830, a maen nhw’n llawnach na chofnodion cyffelyb yn Lloegr. Maen nhw wedi cael eu tanddefnyddio gan ymchwilwyr, er eu bod nhw’n un o archifau pwysicaf y Llyfrgell. Mae hyn yn rhannol oherwydd bod defnyddio cofnodion llys yn gallu bod yn anodd, ond bydd y blog hwn yn ceisio rhoi cymorth i ddarllenwyr i ddarganfod eu ffordd i mewn i’r cofnodion. Ceir brasolwg yn Rhan 1 ar waith y Sesiwn Fawr a’r cymhorthion chwilio eilaidd sydd ar gael, a bydd Rhan 2 yn edrych yn fanylach ar y cofnodion llys eu hunain, beth sydd ynddyn nhw, a sut y gallen nhw eich helpu chi i chwilio’r archif.

 

Y llys a’i waith

Sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr yng Nghymru ym 1542 fel rhan o’r ‘Deddfau Uno’, a estynnodd cyfraith gyffredin Lloegr i Gymru gyfan am y tro cyntaf. Rhoddwyd hawl i’r llys newydd glywed yr achosion mwyaf difrifol, a trefnwyd deuddeg o’r llysoedd sirol yng Nghymru yn bedair cylchdaith o dair sir yr un, sef Caer (Sir Ddinbych, Sir Fflint a Sir Drefaldwyn), Gogledd Cymru (Sir Fôn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd), Aberhonddu (Sir Frycheiniog, Sir Forgannwg a Sir Faesyfed) a Chaerfyrddin (Sir Aberteifi, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro). Byddai barnwyr crwydrol yn ymweld â phob cylchdaith dwywaith bob blwyddyn, gan eistedd mewn sesiynau chwech diwrnod yn y gwanwyn ac yn hwyr yn yr haf, er mwyn clywed achosion sifil, achosion y Goron, ac achosion ecwiti.

  • Achosion sifil oedd y rhai rhwng ddeiliaid lle nad oedd buddiant gan y Goron. Rhain oedd asgwrn cefn gwaith y llys, yn ymwneud yn bennaf ag anghydfodau ynghylch eiddo (yn cynnwys eiddo tiriog, nwyddau a chelfi) a dyledion, yn ogystâl â,thorri cytundebau, athrodion, tresbasiadau, talu dirwyon, adferiadau cyffredin, rhai iawndaliadau yn deillio o ymosodiadau corfforol, a materion eraill. Gellir cymharu gallu’r Sesiwn Fawr mewn achosion sifil ag eiddo’r Llys Pledion Cyffredin yn San Steffan.
  • Achosion y Goron oedd y rhai a gyffyrddai â buddiannau’r Goron. Achosion troseddol oedd y rhan fwyaf ohonynt, a mae’r cofnodion yn arbennig o gyfoethog. Mae’r achosion yn cynnwys ffeloniaethau (troseddau dihenydd) – llofruddiaeth, dynladdiad, bradwriaeth, llosgi bwriadol, trais rhywiol, lladrata, lladrad o nwyddau yn werth mwy nag un swllt (lladrad mawr), dewiniaeth a throseddau difrifol eraill – a chamymddygiadau megis tresbasu, terfysga, codi cynnwrf, ymgynnull yn anghyfreithlon, mynediadau, dadfeddiannu, cribddail, dirmyg, reciwsantiaeth, a lladrad o nwyddau yn werth llai nag un swllt (mân-ladrad), y gellid eu cosbi trwy ddirwy, carchar, chwipio, y stociau neu anafu. Ymgymerwyd â rhai materion anhroseddol hefyd, yn cynnwys cynnal y ffordd fawr a chwestau’r Crwner, er nad oedd rhain i gyd yn perthyn i fusnes y llys yn swyddogol. Gellir cymharu gallu’r Sesiwn Fawr mewn achosion y Goron ag eiddo brawdlysoedd Lloegr a llys Mainc y Brenin/Frenhines yn San Steffan.
  • Achosion ecwiti oedd y rhai na ellid eu hateb gan lys y gyfraith gyffredin, naill ai oherwydd nad oedd y gyfraith gyffredin yn adnabod y fater wrth law (megis buddiannau ecwitïol mewn tir), neu oherwydd nad oedd gan y llys awdurdodaeth (mewn anghydfodau a godai ar y môr, er enghraifft), neu oherwydd nad oedd cynsail ar gael. Dilynid egwyddorion ecwiti a chydwybod, felly, yn hytrach na’r rheolau caeth arferol. Dyma oedd gwaith lleiaf pwysig y Sesiwn Fawr, ond mae’r cofnodion yn werthfawr i achyddion oherwydd bod y rhan fwyaf o achosion ecwiti yn ymwneud â materion o ymddiried a chytundeb, megis cytundebau priodas, cytundebau ar lafar, ewyllysiau, morgeisi ac ymddiriedolaethau, y codai llawer ohonynt o drefniadau teuluol. Gellir cymharu gallu’r Sesiwn Fawr mewn achosion ecwiti ag eiddo’r Canghellys yn San Steffan; ymddengys mai dyma oedd y drefn trwy gydol bodolaeth y llys, er na soniwyd am ecwiti yn benodol yn statud 1542.

Parhaodd y trefniadau hyn nes i’r llys gael ei ddiddymu ym 1830, a fe’u hadlewyrchir yn y cofnodion a strwythur catalog y Llyfrgell. Dosbarthwyd Sir Fynwy i gylch brawdlysoedd Rhydychen, a mae ei chofnodion hi yn yr Archifdy Gwladol.

Clywid achosion llai yn Llysoedd Chwarter y siroedd, a hefyd mewn llysoedd maenorol, yn ogystâl â’r Sesiwn Fach o’r ddeunawfed ganrif ymlaen. Nid oedd gan y Sesiwn Fawr fonopoli dros yr achosion mwy difrifol, ychwaith. Bu raid iddi fyw ar y cyd gyda nifer o lysoedd eraill ag awdurdodaethau tebyg, yn enwedig llys Cyngor Cymru a’r Gororau (llys uchelfraint a eisteddai yn Llwydlo tan 1689), yn ogystâl â llysoedd eglwysig, llys Mainc y Brenin, y Canghellys, brawdlysoedd Lloegr, ac eraill; ni ddaeth y rhan fwyaf o achosion ecwiti yng Nghymru erioed o flaen y Sesiwn Fawr, er enghraifft. Dros amser, sefydlwyd cynseiliau bod mwy o achosion yn gallu cael eu clywed mewn llysoedd yn Lloegr, ac yn raddol fe danseiliwyd y Sesiwn Fawr. Beirniedid gymhlethdodau, anghysonderau a chyfyngiadau’r llys yn eang, yn ogystâl â safon ei farnwyr. Y tyb ym 1830 oedd bod y llys yn ddarfodedig ac yn ddianghenraid, er iddo gael ei ystyried gan lawer yn sefydliad cenedlaethol Cymreig.

 

 

 

Dechrau ymchwil yng nghofnodion y Sesiwn Fawr – cymhorthion chwilio eilaidd

Ffordd syml a buddiol i mewn i’r Sesiwn Fawr yw cronfa ddata’r Llyfrgell o’r enw Trosedd a Chosb, sydd yn chwiladwy ac yn cynnwys cofnodion troseddol am y cyfnod 1730-1830.

Hefyd, mae Murray Chapman wedi calendro a mynegeio Ffeiliau Carchar cynnar Sir Drefaldwyn, gan ddarparu ffordd lawer rhwyddach i mewn i’r cofnodion hyn ar gyfer ymchwilwyr. Cyhoeddwyd wyth gyfrol gan y Llyfrgell hyd yn hyn, yn cwmpasu’r cyfnodau 1541-1613 a 1650-1660.

Os ydy darllenwyr am ddarganfod mwy, bydd angen iddynt wneud eu chwiliadau eu hunain. Mae’r Llyfrgell wedi cynhyrchu nifer o gymhorthion chwilio i gynorthwyo gyda hyn, yn cynnwys:

  • catalog llawn a rhwydd i’w bori arlein o gofnodion y Sesiwn Fawr
  • Arweinlyfr Glyn Parry, A guide to the records of Great Sessions in Wales, sef y gwaith mwya gynhwysfawr dan un clawr am gofnodion, gweithdrefnau a datblygiad y llys; mae e hefyd yn cynnwys nodiadau llyfryddol helaeth
  • Taflen i ddarllenwyr, ‘Cofnodion Llys y Sesiwn Fawr’, ar gael yn yr Ystafell Ddarllen

 

Bydd Rhan 2 o’r blog hwn yn edrych ar sut y gall y cofnodion llys eu hunain fod yn gymorth i’ch hymchwil.

 

Dr David Moore
Archifydd Cynorthwyol

Etholiad Cyffredinol 1945

Casgliadau / Collections - Postiwyd 06-07-2020

Er bod llawer o Etholiadau Cyffredinol wedi cael eu galw’n ‘hanesyddol’, ychydig all ddod yn agos at yr etholiad a gynhaliwyd ar 5 Gorffennaf 1945.

Roedd y DU wedi cael ei reoli gan lywodraeth glymblaid ers 1940 ond yn dilyn ildiad yr Almaen, tynnodd y Blaid Lafur yn ôl o’r glymblaid, gan orfodi etholiad tra bod y rhyfel yn dal yn mynd ymlaen yn y dwyrain pell. Roedd trefnu i aelodau’r lluoedd arfod bleidleisio yn dipyn o gamp ac o ganlyniad nid oedd modd datgan y canlyniadau tan 26 Gorffennaf. Pan ddaeth y canlyniad, roedd yn dipyn o sioc.

Fel y Prif Weinidog a oedd wedi arwain Prydain drwy’r rhyfel, roedd disgwyl i Winston Churchill ennill ond, yn lle hynny, roedd y canlyniad yn fuddugoliaeth sylweddol i’r Blaid Lafur gyda 47.7% o’r bleidlais a 393 sedd. Roedd yn fandad aruthrol ac wedi galluogi’r llywodraeth newydd, dan arweiniad Clement Attlee, i gychwyn ar chwildroad gan gynnwys sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, gwladwriaeth les gynhwysfawr, cymorth cyfreithiol, diwygiadau addysg a gwladoli diwydiannau allweddol gan gynnwys glo, dur, rheilffyrdd, a chludiant llongau a ffyrdd. Dechreuodd y broses ddadwaddoli yn araf gyda rhaniad India a rhoddwyd lefel ddatganoli i Gymru trwy sefydlu Cyngor Cymru a Sir Fynwy.

 

 

Oherwydd cryfder y mudiad llafur yng Nghymru, roedd llawer o ddynion a menywod o Gymru wrth galon y llywodraeth newydd, ac mae llawer o archifau sy’n taflu goleuni ar ddrama a dadleuon y cyfnod yn rhan o’r Archif Wleidyddol Gymreig yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

 

Gweinidogion

Roedd Aneurin Bevan yn Weinidog Iechyd a Thai. Er bod cytundeb trawsbleidiol ar ddarparu gofal iechyd, Bevan creodd y model o wasanaeth a reolir yn ‘genedlaethol’ ac a ariennir yn ganolog. Tra bod llawer o bapurau Bevan yn cael eu dal gan y Brifysgol Agored ac Amgueddfa Hanes y Bobl, mae papurau asiant Bevan, y Cynghorydd Ron Evans, yn cynnwys llawer iawn o ddeunydd diddorol.

 

 

Roedd Jim Griffiths yn Weinidog Yswiriant Gwladol, darn allweddol arall yn rhaglen ddiwygio’r llywodraeth. Yn ogystal â diwygio’r systemau diweithdra a phensiynau cyflwynodd Griffiths lwfans teulu a diwygiadau sylweddol i system iawndal anafiadau diwydiannol.

Papurau James Griffiths: https://archives.library.wales/index.php/james-griffiths-papers-2

Roedd David Rees-Williams a gafodd ei ddyrchafu yn ddiweddarach yn Arglwydd Ogmore, yn dal i wasanaethu yn y fyddin pan drechodd yr Aelod Seneddol Ceidwadol yn Ne Croydon. Fe’i penodwyd yn Weinidog yn Swyddfa’r Trefedigaethau a theithiodd yn eang, gan gynghori ar ddiwygiadau a arweiniodd at fwy o hunan-lywodraeth ac annibyniaeth i wledydd yn ne Asia.

Papurau Arglwydd Ogmore: https://archives.library.wales/index.php/lord-ogmore-papers-2

 

ASau Llafur

Mae’r Llyfrgell hefyd yn cadw papurau nifer o ASau a oedd yn rhan o grŵp Llafur 1945-50 yn y Senedd. Etholwyd Elwyn Jones yn AS dros Plaistow ym 1945 a gweithredodd fel Is-Gwnsler Prydeinig yn ystod Treialon Nuremberg, a bu’n arwain yr erlyniad yn erbyn Marshal Erich von Manstein ym 1948. Gwasanaethodd yn ddiweddarach fel Twrnai Cyffredinol Cymru a Lloegr ac Arglwydd Ganghellor Lloegr a Cymru.

Papurau’r Arglwydd Elwyn Jones: https://archives.library.wales/index.php/lord-elwyn-jones-papers-2

Etholwyd George Thomas hefyd yn ystod tirlithriad etholiadol 1945 dros Orllewin Caerdydd. Yn ddiweddarach daeth yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Llefarydd Tŷ’r Cyffredin cyn cael ei ddyrchafu yn Arglwydd Tonypandy

Papurau Is-iarll Tonypany: https://archives.library.wales/index.php/viscount-tonypandy-papers-2

Cynrychiolodd Tudor Watkins etholaeth wledig Aberhonddu a Sir Faesyfed rhwng 1945 a 1970 ac yn ystod y 1950au roedd yn gefnogwr cryf i Ymgyrch Senedd Cymru.

Papurau’r Arglwydd Watkins: https://archives.library.wales/index.php/lord-watkins-papers

Roedd Goronwy Roberts yn un arall a enillodd ei sedd, Sir Gaernarfon, ym 1945. Roedd hefyd yn gefnogwr cryf i Ymgyrch Senedd Cymru ac yn ddiweddarach gwasanaethodd fel Gweinidog Gwladol yn Swyddfa Cymru ac yn nifer o rolau gweinidogol eraill.

Papers yr Arglwydd Goronwy Roberts: https//archives.library.wales/index.php/lord-goronwy-roberts-papers-2

 

 

Ni etholwyd D Emlyn Thomas yn 1945 ond mewn isetholiad yn Etholaeth Aberdâr ym 1946. Yn ei araith gyntaf, siaradodd am iawndal i lowyr a anafwyd; pwnc y byddai rhaglen nawdd cymdeithasol y llywodraeth yn mynd i’r afael ag ef.

D Papurau Emlyn Thomas: https://archives.library.wales/index.php/d-emlyn-thomas-papers-2

W. H. Mainwaring oedd AS Dwyrain Rhondda, ac yn wahanol i lawer o ASau Llafur yn etholiad 1945, dimond ennill o drwch blewin wnaeth oherwydd her gref gan y Comiwnyddion

Papurau W H Mainwairing: https://archives.library.wales/index.php/w-h-mainwaring-papers-2

Robert Richards oedd AS Wrecsam; yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd yn Bennaeth y Gwasanaeth Amddiffyn Sifil yng Ngogledd Cymru ac ym 1946, arweiniodd ddirprwyaeth seneddol i India.

Robert Richards Papurau AS: https://archives.library.wales/index.php/robert-richards-mp-papers-2

 

Cyngor Cymru a Sir Fynwy

Mewn ymateb i alwadau am sefydlu Ysgrifennydd Gwladol i Gymru sefydlodd llywodraeth Attlee bwyllgor ymgynghorol i Gymru. Ei gadeirydd cyntaf oedd swyddog undeb llafur Huw T Edwards, a ddaeth yn adnabyddus fel ‘Prif Weinidog answyddogol Cymru’ ac a roddodd gasgliad sylweddol o bapurau i’r Llyfrgell. Mae cofnodion swyddogol y cyngor hefyd yn cael eu cadw gan y Llyfrgell, ac maent yn cynnwys dogfennau sy’n ymwneud â’r penderfyniad i ddynodi Caerdydd fel Prifddinas Cymru ym 1955

Papurau Huw T Edwards: https://archives.library.wales/index.php/huw-t-edwards-papers-2
Cofnodion Cyngor Cymru a Sir Fynwy: https://archives.library.wales/index.php/council-for-wales-and-monmouthshire-records-2

 

Tramor

Roedd Gordon MacDonald wedi bod yn AS Llafur dros Ince ond ymddiswyddodd ym 1942 i ddod yn Rheolwr Tanwydd a Phwer ar gyfer Swydd Gaerhirfryn, Swydd Gaer a Gogledd Cymru. Fodd bynnag, roedd ganddo rôl allweddol yn y llywodraeth o 1946, ond nid yn y DU. Fe’i penodwyd gan Atlee yn Llywodraethwr Newfoundland, a oedd ar y pryd yn wlad yn yr Ymerodraeth Brydeinig o dan fath o reol uniongyrchol. Roedd e’n gyfrifol am oruchwylio’r broses o gydffederasiwn â Chanada cyn dychwelyd i’r DU, gan gael ei ddyrchafu yn Arglwydd MacDonald o Gwaenysgor a gwasanaethu fel Tâl-feistr Cyffredinol.  Mae’r papurau wrthi’n cael eu catalogio.

 

Deunydd Eraill

Mae casgliad y Llyfrgell o Cartwnau Illingworth yn cynnwys llawer yn ymwneud ag Etholiad Cyffredinol 1945 a Llywodraeth Lafur 1945-50, a rhai o ddaliadau effemera etholiadau’r Llyfrgell wedi’u digideiddio’n ddiweddar.  Gellid pori anerchiadau Llafur, Y Ceidwadwyr, Y Rhyddfrydwyr, Plaid Cymru ac Ymgeiswyr Annibynnol ar ein gwefan.

 

Rob Phillips
Archif Wleidyddol Cymru

Tipyn o Dderyn: Adar mewn cerddoriaeth

Collections - Postiwyd 23-06-2020

Un noson, wrth geisio cysgu, clywais sŵn hudolus tu allan i’m ffenestr. Troellwr efallai? Ni wn, ond dechreuais feddwl am adar mewn chwedloniaeth a cherddoriaeth fel ei gilydd.

Gosodiad cerddorol yw ‘King David’ Herbert Howells o gerdd wych Walter De La Mare sy’n sôn am dristwch y Brenin Dafydd. Galwodd am gerddoriaeth cant o delynau ond ni allai eu sŵn melys ei ryddhau o’i felan. Yna, aeth i’r ardd a chael ei daro gan dristwch cân yr eos yng ngolau’r lloer ac wrth ymgolli yn ei chân drist fe ddiflannodd ei dristwch ei hun. Mae adar yn gwneud cymwynas debyg yng ngwaith Arwel Hughes, ‘Adar Rhiannon’.

 

 

Caiff y gwcw ei phig i mewn i alawon gwerin swynol fel ‘Daw hyfryd fis …’ a chlywir ei deunod clir yng ngweithiau cyfansoddwyr blaenllaw fel Handel a Beethoven hefyd. Llais y gwanwyn a llais o fyd y meirw ydoedd i hen feirdd Siapan a chofnodir y ddeuoliaeth hon yng ngherddoriaeth Oliver Knussen, ‘O hototogisu’.

Meddyliais droeon fod cri afieithus gwenoliaid duon fel sŵn plant yn chwarae a diddorol felly oedd gweld cyfeiriad yn llyfr Peter Tate, ‘Flights of fancy’, at hen ofergoel yr ‘Inuit’ a’r Rwsiaid mai ysbrydion plant a gollwyd oedd gwenoliaid.

Yn y byd real, prin yw’r bobl fyddai’n ymddiried mewn aderyn i gludo neges drostynt ond dyna a wna cariadon mewn alawon gwerin e.e. ‘Aderyn du a’i blufyn sidan’, ac yng ngherddoriaeth ffilm John Williams, ‘Hedwig’s theme’, darlunir tylluan y dewin Harry Potter sy’n cludo’r post yn ei phig.

Mae alarch yn canu cyn ei farwolaeth, yn  ôl yr hen draddodiad. Dywed Peter Tate fod Aristotle wedi sôn am hyn ac â ymlaen i ddyfynnu un o fadrigalau Orlando Gibbons:

“The silver swan, who living had no note,
When death approach’d, unlocked her silent throat”

Yn ôl Tate, cadwyd y traddodiad yn fyw gan y sõolegydd blaenllaw, Daniel Giraud Elliot, a ddisgrifiodd weld alarch yn cael ei saethu yn 1898. Sythodd adenydd yr alarch yn yr awyr, meddai, ac er syndod i bawb, dechreuodd wneud synau gwylofus a cherddorol – weithiau fel pe bai’n ceisio mynd drwy nodau wythawd yn dawel. Cyfansoddodd Fanny Mendelssohn ddarn godidog am gân olaf yr alarch.

 

 

Byddwn wrth fy modd yn clywed cyngerdd o’r gerddoriaeth Gymreig a ysbrydolwyd gan adar e.e. yr alawon gwerin yn ogystal â cherddoriaeth gan gyfansoddwyr fel Dilys Elwyn-Edwards a Rhian Samuel.

Mae codi arian ar gyfer prosiectau cerddorol (fel unrhyw brosiect arall) bob amser yn anodd. Efallai y gallwn elwa o astudio technegau busnes y gantores opera Adelina Patti. Pan fyddai unigolyn penodol yn dod mewn i’w hystafell byddai ei pharot anwes yn sgrechen “Cash! Cash!

 

Heini Davies
Llyfrgellydd Cynorthwyol

“Ble ydych chi am fynd heddiw: y Barriff Mawr, yr Orsaf Ofod Rhyngwladol, neu beth am Lyfrgell Genedlaethol Cymru?”

Collections - Postiwyd 22-06-2020

Mae adeilad Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi bod ar gau ers wythnosau bellach, ond a wyddoch chi fod modd ymweld yn rhithiol ag un o brif sefydliadau Cymru ar eich ffôn symudol neu dabled?

Yn 2017 gwahoddwyd y Llyfrgell Genedlaethol i gydweithio gyda chwmni Google i greu taith ar gyfer ap Google Expeditions. Dyma adnodd sy’n addysgu plant am lefydd arwyddocaol ar draws y byd trwy ddarparu ymweliadau rhithiol. Roedd y prosiect yma’n garreg filltir bwysig i’r cwmni, gan mai dyma oedd y tro cyntaf i Google Expeditions greu taith Gymraeg.

Bu cynrychiolwyr Google Arts and Culture yn cynnal trafodaethau gydag uned Mynediad DigidoI a Gwasanaeth Addysg y Llyfrgell er mwyn cadarnhau cynnwys ymweliad rhithiol â Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cytunwyd y dylai’r daith gyflwyno deunyddiau sy’n cynrychioli casgliadau helaeth y Llyfrgell, ac sy’n cynnig blas o hanes a diwylliant Cymru, yn ogystal â dangos gofodau amrywiol y tu mewn i’r adeilad.

Er mwyn i ddefnyddwyr werthfawrogi effaith yr ymweliad rhithiol yn llawn mae angen iddynt wisgo penwisg VR, ond mae modd mwynhau’r profiad ar dabled neu ffôn symudol heb y benwisg hefyd.
Mae’n bosib edrych o amgylch gofodau yn y Llyfrgell – mae pob golygfa yn 360º – a thrwy glicio ar POI (Points of Interest), gall y defnyddiwr ddysgu mwy am y sefydliad, yr adeilad neu eitemau o’r casgliadau.

Mae pob taith yn cynnwys testun sy’n llawn ffeithiau am y lle dan sylw, ac y mae’n herio’r gwyliwr â chwestiynau perthnasol Er mwyn gwneud yn siwr fod yr adnodd yn addas i ddisgyblion gwahanol oedrannau, rhaid oedd gwahaniaethu gyda chwestiynau haws i blant iau a rhai anos i blant hŷn. Mae gan athro fynediad at yr atebion, heb i’r disgyblion fedru eu gweld.

Daethpwyd ag offer draw o’r Unol Daleithiau i gynhyrchu delweddau o ofodau’r Llyfrgell, ac er mai dim ond am brynhawn y bu’r cwmni yn ffilmio, cymrodd y gwaith o bwytho’r golygfeydd digidol at ei gilydd yng Nghaliffornia, ynghyd â pharatoi’r testun a’r cwestiynau yn y Llyfrgell, ddyddiau lawer.

Mae’r adnodd yn galluogi plant ym mhen draw’r byd i weld Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ond mae’r Gwasanaeth Addysg wedi defnyddio’r adnodd hefyd i gyflwyno’r Llyfrgell a’i chasgliadau i ddisgyblion yng Nghymru, fel y gwelir yma mewn gweithdy yn Ysgol Gymunedol Trimsaran.

I ymweld â Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar Google Expeditions, cliciwch ar y linc isod:
https://www.llyfrgell.cymru/gwasanaethau/addysg/prosiectau/google-expeditions
Bydd angen i chi lwytho ap Google Expeditions am ddim o Google Play neu App Store. Wedi i chi lwytho’r ap ar eich dyfais mae modd chwilio am deithiau gan ddefnyddio’r syllwr o fewn yr ap. Chwiliwch am Llyfrgell Genedlaethol Cymru am y daith yn Gymraeg neu The National Library of Wales am y daith yn Saesneg, a dilynwch y cyfarwyddiadau.

Y Gwasanaeth Addysg: Defnyddio’r casgliad digidol

Collections - Postiwyd 08-06-2020

Un o brif swyddogaethau’r Gwasanaeth Addysg yw hwyluso mynediad addysgwyr a dysgwyr at gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol, boed yn gopiau digidol arlein neu’n weithdai yn yr adeilad. Felly, yn ystod cyfnod pan nad oes modd i ni groesawu disgyblion i’r Llyfrgell, mae’r Gwasanaeth Addysg wedi bod yn creu adnoddau digidol – ac yn amlygu darpariaethau sy’n bodoli’n barod – fel y gall addysgwyr barhau i ddefnyddio’r casgliadau cenedlaethol o bell.

Tudalen addysg ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Bellach mae nifer o adnoddau wedi cael eu cyhoeddi ar Hwb, platfform digidol a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer dysgu ac addysgu yng Nghymru. Ymhlith y deunyddiau a gyhoeddwyd gan y Llyfrgell Genedlaethol – ynghyd ag adnoddau a gyflwynwyd mewn partneriaeth â sefydliadau eraill – mae E-lyfrau, cynlluniau gwersi, cyflwyniadau a thasgau. Mae staff y Gwasanaeth Addysg yn ymchwilio a dehongli deunyddiau yng nghasgliadau’r Llyfrgell er mwyn creu adnoddau a fydd yn cynorthwyo disgyblion i ddysgu a deall amrywiaeth o bynciau a sgiliau. Dyma ddolenni i ddetholiad bach ohonynt:

Y Chwyldro Diwydiannol
Oes y Tywysogion
Boddi Cwm Tryweryn

Gwefan Hwb

Yn ogystal â chyflwyno adnoddau ar Hwb, trwy gyflwyno dolenni ar wefan y Llyfrgell mae’r Gwasanaeth Addysg yn hwyluso mynediad at rannau o’r casgliadau all gefnogi addysgu yn y dosbarth neu arlein, a gwelir enghreifftiau o’r rhain isod:

Trosedd a Chosb
Cymru yn ystod yr Ail Ryfel Byd
Y Mynachlogydd

Cynhyrchwyd y fideo yma i hysbysu addysgwyr o’r deunyddiau sy’n bodoli, ac i’w cynorthwyo i ddarganfod yr adnoddau a ddarparwyd.

Adnoddau Addysg Digidol

Y Gwasanaeth Addysg: Defnyddio’r casgliad digidol" … yn ystod cyfnod pan nad oes modd i ni groesawu disgyblion i’r Llyfrgell, mae’r Gwasanaeth Addysg wedi bod yn creu adnoddau digidol – fel y gall addysgwyr barhau i ddefnyddio’r casgliadau cenedlaethol o bell."I ddysgu mwy, darllenwch ein cofnod blog diweddaraf – https://blog.llyfrgell.cymru/y-gwasanaeth-addysg-defnyddior-casgliad-digidol/

Posted by Llyfrgell Genedlaethol Cymru | The National Library of Wales on Monday, 8 June 2020

Am fwy o fanylion ynglŷn â gwaith y Gwasanaeth Addysg mae croeso i chi gysylltu’n uniongyrchol gyda Swyddogion Addysg y Llyfrgell ar yr ebost / rhifau canlynol:
addysg@llgc.org.uk
01970 632988 / 01970 632913

Liber Landavensis: Llyfr Llandaf

Casgliadau / Collections / Digido - Postiwyd 26-05-2020

Naw can mlynedd yn ôl, ym mis Mai 1120, trosglwyddwyd esgyrn Dyfrig, sant o’r chweched ganrif, o Enlli a’u hailgladdu yn Llandaf, lle ‘roedd yr esgob Urban wrthi’n ailadeiladu a helaethu’r eglwys i adlewyrchu beth oedd, yn ei dyb ef, ei phriod parch. Fel esgob Llandaf, ‘roedd Urban yn hawlio awdurdod dros bob eglwys a gysegrwyd i esgobion gwreiddiol a nawddseintiau Llandaf, sef Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, ac fe gododd hyn anghydfod rhyngddo fe ac esgobion Tŷ Ddewi a Henffordd, yr oeddent yn israddol iddo yn ei lygaid ef. Bwriad trosglwyddo creiriau Dyfrig i Landaf oedd i gryfhau achos Urban, ond canolbwynt ei ymgyrch oedd Liber Landavensis, Llyfr Llandaf, sydd yn un o drysorau’r Llyfrgell erbyn hyn. Trwy hon, cawn weld sut y chwaraeodd honiadau uchelgeisiol Urban ran pwysig mewn ailddiffinio nid yn unig yr eglwys yng Nghymru ond ei pherthnasau gyda’r eglwys yn Lloegr a hefyd gyda’r pab.

Rhoddwyd cynnwys y llawysgrif at ei gilydd gyda’r bwriad o ddangos bod Llandaf yn meddu ar statws archesgobaethol, bod awdurdod uniongyrchol ganddi dros yr eglwys o’r Tywi hyd y Gwy (ardal cyfatebol yn fras i hen deyrnas Morgannwg) a bod ei thraddodiad yn ddi-dor ers Dyfrig, gan feddiannu traddodiadau eglwysi eraill yn y broses o wneud hyn. Mae hi’n dyddio rhwng tua 1120 a marwolaeth Urban ym 1133 (er yr ychwanegwyd deunydd eraill wedyn), ac ymhlith ei chynnwys y mae Efengyl Mathew Sant, ‘Bucheddau’ Dyfrig, Teilo, Euddogwy a saint eraill, ‘Braint Teilo’ yn Lladin ac yn Gymraeg, hanes sefydlu Llandaf, rhestr o’i hesgobion, a chopiau anghyflawn neu llygredig o siarteri rheolwyr seciwlar yn rhoi tiroedd i Landaf o’r chweched ganrif hyd yr unfed ganrif ar ddeg. Mae rhywfaint o ddeunydd cyfoes hefyd, yn cynnwys copi o’r cytundeb a wnaethpwyd ym 1126 rhwng Urban a Robert o Gaerloyw, arglwydd Morgannwg, yn atal ymosodiadau ar feddiannau bydol yr esgobaeth. Fel arfer yn achos propaganda, mae Liber Landavensis yn cynnwys cymysgedd o ffaith, ensyniad a ffuglen sydd yn aml yn anodd i’w dadblethu.

 

 

Ymatebodd Tŷ Ddewi trwy greu ei phropaganda ei hun, gan honni statws archesgobaethol dros Gymru gyfan a chan adolygu ‘Buchedd Dewi’ Rhigyfarch o’r unfed ganrif ar ddeg fel bod Dewi yn mynd yn uwchradd i Deilo a bod unrhyw gyfeiriad at ei gysegru gan Ddyfrig yn cael ei ddileu, ond nid yng Nghymru y penderfynwyd y mater. Golygai grym cynyddol yr eglwys Eingl-Normanaidd a’r pabaeth diwygiadol bod cydnabyddiaeth y pab ac archesgob Caergaint yn allweddol i lwyddiant achos Llandaf, a mae’r llawysgrif yn dogfennu yn ofalus sut yr aeth Urban ati i geisio cyflawni hyn. ‘Roedd arno ddyled i’r Normaniaid am gael ei swydd; o gael ei benodi gan Harri I a’i gysegru gan yr archesgob Anselm ym 1107, ‘roedd e’n un o’r esgobion cyntaf yng Nghymru i gael ei sefydlu gan awdurdodau tu allan i Gymru, a fe oedd yr un cyntaf y gwyddwn iddo dyngu llw o ufudd-dod i Gaergaint. Mae Liber Landavensis yn adlewyrchu’r realaeth newydd hon, gan honni (yn anghywir) ym ‘Muchedd’ Euddogwy bod Llandaf wedi bod yn ostyngedig i Gaergaint ac yn ufudd i frenhinoedd Lloegr ers amser Awstin Sant, a bod ei harferion yr un fath ag eiddo’r Saeson. Yn yr un modd, ‘roedd gweithgareddau Urban mewn materion eglwysig ar lefel Ewropeaidd yn beth newydd i esgob o Gymru. Mynychodd Gyngor Rheims ym 1119, lle apeliodd am y tro cyntaf i’r pab Calixtus II i gydnabod statws Llandaf; derbyniodd y Cardinal John o Crema, legad cyntaf y pab y gwyddwn iddo ymweld â Chymru, ym 1125; mynychodd Gynghorau San Steffan ym 1125 a 1127, a cymerodd ran mewn cysegru esgobion yn Lloegr; aeth â’i anghydfod gyda Tŷ Ddewi at lys y pab yn bersonol ym 1128 a 1129; a fe farwodd yn yr Eidal tra’n dilyn achos arall. Mae Liber Landavensis yn cofnodi hyn i gyd o’r bron, yn cynnwys copiau o lythyron y pabau a hanesion am y Cynghorau ac am deithiau Urban i Rufain.

Calonogwyd Urban gan ddyfarniad dros dro o’i blaid gan y pab Honorius II ym 1128, ond collodd ei achos yn y pen draw. ‘Roedd e wedi bod yn ymhongar – nid oedd Llandaf wedi bod yn eglwys o bwys ond ers rhyw ganrif, ac Urban ei hun oedd y cyntaf o esgobion Morgannwg i ddefnyddio teitl esgob Llandaf – ond ‘roedd e wedi gwneud gwahaniaeth arwyddocaol. O ganlyniad i’w uchelgais, enillodd Tŷ Ddewi yr anghydfod am ffiniau a sefydlodd ei hun fel y prif esgobaeth yng Nghymru, tynhaodd Caergaint ei gafael ar esgobaethau Cymru, a rhoddwyd hwb newydd i eglwyswyr Lloegr i fynd â’u cwynion at lys y pab. Mae Liber Landavensis yn tystio i weledigaeth Urban, a’i fethiant hefyd.

Mae copi digidol o’r llawysgrif ar gael ar wefan y Llyfrgell, yn datgelu testun nad oedd yn weladwy cyn i’r gyfrol gael ei hailrwymo yn 2007.

 

Dr David Moore (Archifydd)

 

Llun

Delwedd efydd Crist ar glawr y llawysgrif; dim ond y clawr hwn sy’n goroesi o’r cloriau derw gwreiddiol. Cysylltiwyd y ddelwedd â’r clawr, yn ôl pob tebyg, yn fuan ar ôl iddi gael ei gwneud yn Lloegr yng nghanol y drydedd ganrif ar ddeg. Cedwir y cloriau ar wahân erbyn hyn.

“Diogelu trysorau cenedlaethol mewn cyfnod heriol…”

Collections - Postiwyd 23-05-2020

Yn ystod yr amser heriol sydd ohoni, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn parhau i warchod trysorau cenedlaethol Cymru. Yn ogystal, mae technoleg wedi ein galluogi i ddarparu mynediad i’n casgliadau; at ddibenion ymchwil, addysg, ac ysbrydoliaeth, fel y gall pawb eu mwynhau o adref!

Fodd bynnag, y tu ôl i lenni adeilad y Llyfrgell, mae ein casgliadau’n parhau i gael eu gwarchod mewn ffordd hynod ymarferol!

Er bod y rhan fwyaf o staff y Llyfrgell yn medru gweithio o’u cartrefi yn ystod y cyfnod hwn, ni ellir dweud yr un peth am ein staff diogelwch ymroddedig – sy’n parhau i amddiffyn ein heitemau helaeth ac amrywiol, bob awr o’r dydd , o du fewn i’r Llyfrgell yn Aberystwyth.

Mae Paul Ingram, o dîm diogelwch Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn rhoi cipolwg i ni o sut mae gwaith wedi parhau y tu mewn i furiau’r Llyfrgell:

“Mae ein gweithdrefnau diogelwch o ddydd i ddydd yn parhau. Mae nifer helaeth o bwyntiau diogelwch ledled yr adeilad, fel bod pob ardal o’r Llyfrgell yn cael eu cadw o dan wyliadwriaeth gyson. Yn ogystal, mae’r tîm yn gwirio ac yn rheoleiddio’r lefelau tymheredd a lleithder, er mwyn diogelu ein casgliadau gwerthfawr rhag unrhyw fygythiadau amgylcheddol.”

Pan ofynnwyd iddo am unrhyw newidiadau i weithdrefnau yn ystod y cyfnod ynysi, dywedodd Ingram:

“Mae cadw at lefelau glendid safonol wedi bod yn rhan o gyfrifoldebau allweddol y tîm erioed. Ymhlith ein blaenoriaethau y mae cynnal yr adeilad i safon mor uchel â phosibl, at ddibenion gofal casgliadau a diogelwch staff ac ymwelwyr. Fodd bynnag, nid yw’n syndod bod y cyfnod hwn wedi cynyddu ein hymwybyddiaeth ymhellach o lendid, yn enwedig o ran cyswllt pobl â’i gilydd. Rwy’n siŵr, fel llawer o sefydliadau, fod y gair ‘sanitise’ wedi dod yn rhan o’n geirfa ddyddiol!”

Mae’r tîm hefyd wedi wynebu rhai heriau newydd oherwydd epidemig Covid-19, fel yr eglura Ingram:

“Yr unig her wirioneddol rydyn ni wedi dod ar ei thraws yw amserlennu shifftiau staff. Bydd rhai aelodau o’n tîm, am amrywiol resymau, yn hunan-ynysu am gyfnod hir. O ganlyniad, mae aelodau iau o’r tîm yn benodol, wedi bod yn gweithio oriau estynedig, gan ysgwyddo cyfrifoldebau newydd. ”

Fodd bynnag, mae’r cyfnod wedi arwain at rai canlyniadau positif hefyd:

“Mae’r cyfnod hwn yn sicr wedi cynyddu’r ymdeimlad o dîm o fewn yr uned, sy’n eironig gan ein bod yn ymbellhau’n gymdeithasol yn ystod ein sifftiau!

“Rydym yn falch iawn o’n gwaith, sy’n sicrhau bod holl drysorau cenedlaethol y Llyfrgell yn cael eu diogelu yn ystod yr amser heriol hwn.”

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog