Blog - Collections

Cymro yn Wcráin

Casgliadau / Collections - Postiwyd 09-05-2022

Yn y flwyddyn 1870 safodd Cymro o’r enw John Hughes ar dir anghyfannedd yn nwyrain Wcráin. Dewiswyd y tir hwn fel safle ei weithdy haearn. Yr ardal, a gafodd ei henwi’n Hughesovka ar ei ôl, ddaeth gyda adeilad diwydiannol enfawr a ddenodd lawer o weithwyr o bob rhan o’r byd.

Ganed Hughes ym Merthyr Tudful yn 1814, a fu’n llwyddianus yn Ne Cymru a Llundain am fod yn feistr yn sawl ffowndri dur. Dysgodd ei grefft gan ei dad yng Ngweithdŷ Haearn Cyfarthfa, ac erbyn i Hughes gyrraedd ei 30au canol, roedd yn berchen ffowndri ei hun yng Nghasnewydd. Wedyn, symudodd i Lundain a parhaodd ei lwyddiant. Ym 1870, cafodd Hughes y cyfle gan y Tsar Rwsiaidd i ddod a’i arbenigedd i Rwsia ymerodrol.

 

 

Nid yn unig roedd ei gwmni newydd, the New Russia Company Ltd., wedi creu diwydiant o fewn y rhanbarth, ond hefyd darparodd amwynderau ar gyfer y boblogaeth newydd, gydag eglwysi, ysbytai, a gwasanaethau pwysig eraill ar gael, i sicrhau amgylchedd gwaith hapus a chytûn. Roedd gweithwyr hyd yn oed yn cael ail-leoli eu teuluoedd i’r rhanbarth newydd, yn y gobaith y byddai hyn yn lleihau hiraeth.

Roedd yr amodau gwaith yn galed gyda hafau poeth a sych, stormydd llwch, glaw trwm y gwanwyn, a gaeafau caled gyda llawer o eira. Roedd Hughes yn gobeithio y byddai’r cyflogau da a gwaith cyson, na allai llawer o wledydd eraill ei ddarparu, yn gwneud yn iawn am y tywydd eithafol yr oedd rhaid i’r gweithwyr ddioddef.

Datblygodd Hughesovka a newidiodd ei enw yn ddiweddarach i Stalino, ac yna Donetsk, yn gymuned lewyrchus erbyn dechrau’r 21ain ganrif. Daeth y rhanbarth yn rhan bwysig o ardal Donbas. Yn anfoddus, daeth gwrthdaro yn fuan wedyn.

Cyfeiriadau a ffynonellau ar-lein:

Edwards, S. Hughesovka: a Welsh enterprise in Imperial Russia : an account of John Hughes of Merthyr Tydfil, his New Russia Company, and the town, works and collieries which he established in the Ukraine, 1992

Thomas, C. Dreaming a city : From Wales to Ukraine : The Story of Hughesovka/Stalino/Donestsk, 2009*

Glamorgan Family History Society Journal, No. 128 (December 2017), p. 10-13 (Diggins, R. Hughesovka: a Welsh enterprise in Imperial Russia).

https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-40345030

https://cy.wikipedia.org/wiki/John_Hughes_(diwydiannwr)

*Yn cynnwys DVD ‘Hughesovka & the New Russia – Best Documentary BAFTA Cymru’

 

Ian Evans,

Shared Cataloguing Programme Manager

Arddangosfa Diwygiadau yn y Senedd

Arddangosfeydd / Casgliadau / Collections - Postiwyd 11-04-2022

Mae’r Llyfrgell yn darparu arddangosfa bob blwyddyn ar gyfer Brecwast Gweddi Gŵyl Ddewi yng Nghaerdydd.  Trefnir y digwyddiad arbennig hwn gan grŵp o aelodau Cristnogol o’r Senedd o wahanol bleidiau, ac mae’r gwahoddedigion yn cynnwys aelodau o seneddau dros Ewrop, arweinyddion eglwysi a chapeli, a chynrychiolwyr nifer o fudiadau Cristnogol.

Thema’r Brecwast Gweddi eleni oedd “Diwygiadau”.  Yr eitem hynaf a ddangoswyd oedd Llythyr ynghylch y ddyledswydd o gateceisio plant a phobl anwybodus (1749) gan Griffith Jones, oedd yn gyfrifol am sefydlu miloedd o ysgylion cylchynol er mwyn dysgu pobl i ddarllen y Beibl.  Roedd cysylltiad agos rhwng yr ysgolion hyn a’r ymdrechion i gael yr SPCK i ddarparu Beiblau Cymraeg.

 

 

Cyhoeddwyd Two letters, giving an account of a revival of religion in Wales gan Thomas Charles o’r Bala yn 1792.  Arweiniodd y cyfnod o adfywiad ysbrydol mae Charles yn ei adrodd at sefydlu Cymdeithas y Beibl, a dangoswyd hefyd yr argraffiad cyntaf o’r Beibl Cymraeg a gyhoeddwyd gan y Gymdeithas yn 1807.

Er mwyn adlewyrchu agwedd ryngwladol y thema, dangoswyd Hanes llwyddiant diweddar yr Efengyl, a rhyfeddol waith Duw, ar eneidiau pobl yn North America (1766), sef cyfieithiad gan William Williams, Pantycelyn o bamffledyn yn disgrifio deffroad ysbrydol yn America ddwy flynedd ynghynt.  Roedd yr arddangosfa hefyd yn cynnwys hunangofiant Ben Chidlaw (1890), Cymro a ymfudodd i America ond a fu’n rhan o Ddiwygiad 1839 tra ar ymweliad â’i famwlad, a The revival in the Khasia Hills (1907), sef hanes cenhadaeth dramor y Methodistiaid Calfinaidd yn India.

Dangoswyd dwy lawysgrif o Ddiwygiad 1858-9, sef dyddiadur Dafydd Morgan, Ysbyty, a llythyr oddi wrth John Matthews o Aberystwyth.  Yr eitem a ddenodd sylw mwyaf y gwahoddedigion oedd Beibl Evan Roberts, a oedd gydag ef pan oedd yn gweithio mewn pwll glo.  Cafodd y Beibl ei losgi yn rhannol mewn ffrwydrad yn 1897 a laddodd pump o’i gydweithwyr.  Arweiniodd hyn at ei droëdigaeth, sy’n cael ei disgrifio yn nyddiadur y Parch. Seth Joshua a ddangoswyd ar bwys y Beibl.  Roedd Evan Roberts yn un o brif arweinwyr Diwygiad 1904-5.

Roedd yn fraint i arddangos y trysorau hyn o gasgliadau’r Llyfrgell yng nghyntedd y Senedd a’u trafod gyda’r gwesteion.  Wrth greu’r arddangosfa, ceisiais amlinellu hanes gwaith Duw trwy nifer o ddiwygiadau yng Nghymru a diwygiadau mewn gwledydd eraill sydd naill ai wedi dylanwadu ar Gymru neu wedi elwa o gyfraniad cenhadon o Gymru.

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Cadwraethwyr yn derbyn hyfforddiant yn Wakefield

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 21-02-2022

Dros bythefnos ym mis Ionawr teithiodd Rhydian Davies a minnau, cadwraethwyr o dan hyfforddiant y Llyfrgell, i Wakefield. Yno, mynychom fodiwl cadwraeth papur yng Nghanolfan Hanes Gorllewin Swydd Efrog. Rydym hanner ffordd drwy’r hyfforddiant, a dyma flas ar beth a ddysgom yn hanner cyntaf y modiwl.

Trwsio dogfennau gwlyb

Mae gwlychu papur yn ffordd ddefnyddiol iawn i’w ymlacio a golchi baw sy’n gynhenid tu fewn i’r ffibrau er mwyn paratoi i drwsio’r ddogfen. Ond cyn golchi’r ddogfen, rhaid glanhau’r arwyneb. Os na wneir hyn, mae perygl symud baw tu fewn i ffibrau’r papur. Rydym yn defnyddio brwsh meddal i lanhau’r llwch a sbwng latecs awyrog (smoke sponge, aerated latex sponge) i waredu baw mwy styfnig. Fe ddefnyddir dilëwr Staedtler weithiau hefyd.

 

Ar ôl glanhau’r arwyneb mae’r ddogfen yn barod i’w wlychu. Y risg mwyaf gyda gwlychu unrhyw ddogfen yw fod yr inc/cyfryngau’n rhedeg pan mae’n cyffwrdd â’r dŵr. I osgoi trychineb, rydym yn arbrofi’r inc gyda diferyn o ddŵr ac alcohol. Gwelir uchod llun o Rhydian yn gwneud hynny.

 

Mae rhan fwyaf o’r llawysgrifau yn defnyddio inc “iron gall” sydd ddim yn doddadwy mewn dŵr nag alcohol. Mae sêl yn bresennol ar y ddogfen, a gan fod sielac yn doddadwy mewn alcohol ond ddim mewn dŵr, felly fe wlychom y ddogfen mewn dŵr yn unig.

 

Ar ôl ei olchi mewn dŵr, fe drosglwyddom y ddogfen i fwrdd gwydr i ddechrau trwsio. Gan fod y ddogfen mor frau penderfynwyd rhoi papur sidan Japaneaidd (2gsm) dros y cefn i gyd; mae’r papur sidan mor ysgafn a thenau fel nad yw’n cuddio unrhyw eiriau sydd ar y ddogfen.

 

Dyma lun ohonof uchod yn dal y papur sidan Japaneaidd. Gellir ei weld trwyddo’n hawdd, ac ar ôl ei osod ar y ddogfen, mi fydd bron yn anweladwy!

 

Dyma’r ddogfen ar ôl derbyn y papur sidan Japaneaidd dros y cefn, fel y gwelwch o’r llun, mae’r ddogfen llawer mwy sefydlog. Ond nid yw’r papur sidan ar ben ei hun yn ddigon cryf i amddiffyn y ddogfen o niwed mecanyddol. Mae’n ddigon hawdd i’r ddogfen gael ei niwedio yn bellach.

Felly, yn y cam nesaf cawsom gyfle i ddysgu a defnyddio’r dull “leaf casting”. Mae’r dull yma yn defnyddio’r cysyniad o sut mae papur yn cael eu creu yn y lle gyntaf, gan ddefnyddio pwlp papur i lenwi’r ardaloedd sydd ar goll. Mae’r ddogfen yn cael ei roi o dan ddŵr, ac wedi tynnu’r plwg, mae disgyrchiant yn tynnu’r pwlp lawr i’r llefydd sydd angen eu llenwi.

D’oes dim llun gyda ni o’r canlyniad terfynol, gan fod hanner cyntaf y modiwl wedi gorffen ar ôl i ni wneud y cam hyn. Rydym yn dechrau’r ail hanner ar 7 Chwefror, felly bydd llawer mwy i ddweud ar ôl i ni orffen! Ond am y tro, gobeithio eich bod wedi mwynhau darllen yr erthygl hon.

 

Julian Evans,

Cynorthwyydd Cadwraeth dan Hyfforddiant

Blwyddyn newydd – adnoddau digidol newydd!

Collections - Postiwyd 14-02-2022

Mae mis cyfan o 2022 eisoes wedi mynd heibio a chyda blwyddyn newydd daw adnoddau digidol newydd. Mae ein gwaith digido wedi parhau tu ôl i’r llen ac mae’r eitemau a’r casgliadau yma bellach ar gael yn ddigidol i’w pori ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog:

Archifau a Llawysgrifau

Casgliadau Peniarth, Llanstephan, Cwrtmawr a Brogyntyn

Llawysgrifau

Mae’r llawysgrifau canlynol hefyd ar gael trwy ein syllwr bellach:

Cofrestrau Meteoroleg ‘The Chain’

Dechreuwyd ar y gwaith o ddigido cyfres o gofrestrau meteoroleg o ddarlleniadau thermomedr, baromedr a mesurydd glaw yn ‘The Chain’:

Byddwn y gwaith i ddigido’r cyfrolau hyd at 1945 yn parhau yn ystod yr wythnosau nesaf.

Deunydd Print

Biographies

Dros y misoedd diwethaf parhawyd i ryddhau cofiannau trwy’t catalog ac mae 288 o gyfrolau ychwanegol ar gael bellach, yn eu plith ceir:

Y Casgliad Arthuraidd

Parhawyd gyda’r gwaith o ddigido cyfrolau print yn ymwneud â’r Brenin Arthur ac mae 21 cyfrol arall ar gael bellach:

Cyfrolau Cerddorol

Mae dwy gyfrol gerddorol bwysig wedi’u digido hefyd:

Mapiau a Deunydd Graffigol

Casgliad Portreadau

Mae bron i 100 o bortreadau wedi cael eu hychwanegu i’r catalog, gan gynnwys ffotograffau o J .Herbert Lewis, Clara Butt, Syr Frank Ree, Betty Blythe and Mrs. Lewis, Llanaeron, ar ei chanfed pen-blwydd ym 1913!

Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyhoeddwyd 24 erthygl newydd ar y wefan:

Cofiwch hefyd ddilyn cyfrifon Trydar Y Bywgraffiadur: @Bywgraffiadur ac @WelshBiography

Morfudd Nia Jones (Swyddog Cynnwys Digidol)

Baled Cwiyr Anweddus

Collections - Postiwyd 09-02-2022

Yn fy llyfr A History of Women in Men’s Clothes: from cross-dressing to empowerment (Pen and Sword Books, 2021) amlinellais sut mae menywod wedi herio gorchmynion cymdeithasol ers canrifoedd trwy drawswisgo, traws-weithio, a thraws-fyw. Ar ôl traddodi sgwrs ar y gyfrol, cysylltodd Nia Mai Daniel (Yr Archif Gerddorol Gymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru) â mi yn fy hysbysu am y faled Gymraeg, ‘Can Newydd’, am ferched yn trawswisgo. Gan nad wyf yn medru darllen Cymraeg, gofynnais i Mair Jones (Queer Welsh Stories) a allai hi wneud cyfieithiad rhagarweiniol i asesu’r cynnwys, ac yna darparodd y bardd Cymraeg Grug Muse fersiwn mwy cyfoes.

Ysgrifennwyd ‘Can Newydd’ gan y baledwr unllygeidiog ecsentrig Abel Jones, (Bardd Crwst) oedd, yn ôl y Bywgraffiadur Cymreig, ‘yr olaf o’r baledwyr mawr’, ac fe’i gosodwyd ar dôn ‘Mae Robin yn swil’. Nododd yr Athro E Wyn James, Prifysgol Caerdydd fod y gân hon ‘yn fwy addas ar gyfer y dafarn nag ar gyfer canu mewn cyngherddau ac eisteddfodau parchus.’ Roedd ychwanegu geiriau’r Bardd Crwst yn ei gwneud hi’n fwy risqué fyth.

Can Newydd

Hanes dwy Ferch ieuanc o’r fro hon a wisgodd eu hunain mewn dillad meibion, a myned i blasdy i garu at ddwy ferch ieuanc, rhai dyeithr iddynt.

Cenir ar-”Robin yn Swil”

Wel lanciau bro Gwalia beth meddwch chwi am hyn–
Gwel’d merched mewn closau, on’d ydyw beth syn?
A’i prinion yw’r meibion rhai mwynion ein bro,
Nes ydyw rhai merched am gariad o’u co’.
O’nd ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn,
Yn curo at f’rwynion Plas uchaf a’r Glyn &c
Rhyw noswaith ber oleu yng nghanol mis Mai,
Fe aeth dwy ferch ifanc fel llanciau difai,
I guro at plasdy lle’r oedd ryw ddwy ferch
Mewn newyn am gariad i roi arno eu serch, &c
Curasent y gwydr nes codi o’r ddwy
A buan gofynwyd, f, anwylyd, O! Pwy?
Wel dau o wych lanciau–rhai hynod o dlws,
Adwaenwch hwy’n union’r ol agor y drws &c
Agorwyd mewn munud heb oedi dim dau,
‘Rol ychydig o eiriau i’r gwely a hwy’n glau;
Cofleidio, cusanu, peth melys yw dyn,
Ond pedair merch ieuanc mewn newyn bob un
Fe flinwyd cusanu. ‘roedd natur yn gre’,
A Siani a deimlodd, ni henwaf ymhle;
Deallodd nad ceiliog oedd gyda hi’n bod
Neu fod yn un hynod o ryfedd ac od &c
Roedd Lusi a’i chydmar mewn gwely gerllaw,
Yn ddiwyd fwyn garu heb gaffael un braw,
A dywedodd i’w chariad mai biwty mab oedd,
Gwneuthur os cawsai o’i hanfodd neu fodd, &c
Peth mawr yw chwant cydmar ar geiliog neu iar,
Peth mwy yw merch ieuanc yn deisyf yn daer;
A dywed hen ddiareb “heb geiliog cheir ciw,”
A rhyfedd fu’r caru rhwng Sian a Cit Puw &c
Da chwithau y llanciau o deuwch ar frys,
Mae’r merched yn ynfyd gan gymmaint eu blys;
Mae gofid’n eu poeni hwy hoewant mewn chwant,
Fe ddofir eu nwydau pan gaffont hwy blant, &c
Mae’r ffasiwn yn dechreu i’r merched gael d’od,
I guro at lanciau, on’d ydyw’n beth od?
On’d ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn,
Yn gwisgo y closau am danynt mor dyn.
Ffarwel i bob busle a’r crinoline fu
Mae’r merched am drowsus i’w wisgo yn hy;
Hwy roddant ryw arwydd ymhob gwlad a thre’,
I ddangos i’r meibion fod ganddynt hwy ble.
Ond ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn’
Yn curo at f’rwynion Plas uchaf a’r Glyn.

Mae’n anodd rhoi dyddiad pendant ar y faled, fel yr eglurodd yr Athro James, oherwydd absenoldeb enw unrhyw argraffydd. Fodd bynnag, mae’r Athro James yn nodi mai’r eitem gyntaf ar y ddalen yw cerdd am weinidog gyda’r Bedyddwyr yn methu trên Dowlais. Gan fod y gweinidog yn Nowlais o 1865-1872, gellir cyfrif fod y daflen, yn ol pob tebyg, wedi ei hargraffu yn y cyfnod hwnw. Nid yw’r copïau mewn casgliadau eraill, megis Archifau Prifysgol Bangor ac Archifdy Ceredigion, yn taflu goleuni pellach ar y dyddiad.

Mae cynnwys ‘Can Newydd’ yn ymwneud â dwy ddynes sy’n traws-wisgo fel dynion er mwyn ymweld â phlastai a chael rhyw gyda dwy ddynes.

“Hanes dwy Ferch ieuanc o’r fro hon a wisgodd eu hunain mewn dillad meibion, a myned i balasdy i garu at ddwy ferch ieuanc, rhai dyeithr iddynt.”

Un ffordd y gellid darllen y faled o bosibl yw fel beirnidaeth ar ddynion sydd wedi esgeuluso’r merched, a’u gadael heb dderbyn digon o sylw gan ddynion.

“Wel lanciau bro Gwalia beth meddwch chwi am hyn–
Gwel’d merched mewn closau, on’d ydyw beth syn?
A’i prinion yw’r meibion rhai mwynion ein bro,
Nes ydyw rhai merched am gariad o’u co’.”

Fodd bynnag, mae’r faled hefyd yn tynnu sylw at y nifer cynyddol o fenywod a oedd yn croeswisgo, rhywbeth yr wyf yn ei drafod yn fy llyfr. Roedd canol diwedd y 19eg ganrif yn gyfnod pan oedd merched yn eu miloedd yn gwisgo fel dynion, (‘masquerading’) ac roedd llawer o’r rhain yn unigolion y byddem ni heddiw yn eu hadnabod fel lesbiaid neu drawsryweddol.

Mae’r faled yn mynd i gael ei pherfformio (efallai am y tro cyntaf ers y 19eg ganrif) yn Aberration fel rhan o Fis Hanes LHDT+ 2022 – cyfle i chi farnu drosoch eich hunain beth sy’n digwydd yn y faled.

Norena Shopland
Draig Enfys
Hyrwyddo hanes LHDT+ a threftadaeth Cymru
Twitter: @NorenaShopland

St James Park Press

Collections - Postiwyd 06-12-2021

Dros y blynyddoedd mae’r Llyfrgell wedi adeiladu casgliad cynhwysfawr o gyhoeddiadau gweisg preifat, sydd yn cynhyrchu llyfrau cain mewn argraffiadau cyfyngedig gan ddefnyddio dulliau traddodiadol o argraffu â llaw.  Yn anffodus mae sawl gwasg breifat yng Nghymru wedi dod i ben yn y blynyddoedd diwethaf: Gwasg Gregynog ger y Drenewydd, y Red Hen Press yn Sir Frycheiniog a’r Old Stile Press yn Sir Fynwy, sy’n gadael dim ond Gwasg Gwydir yn Llanrwst hyd y gwn i.  Mae sawl un yn Lloegr wedi dod i ben hefyd.

Felly roedd yn galonogol i ddarganfod gwasg breifat newydd yn ddiweddar.  Sefydlwyd y St. James Park Press yn Llundain gan James Freemantle yn 2015 a chefais y pleser o ymweld â hi eleni.  Mae’r Llyfrgell wedi prynu copi o lyfr a gyhoeddwyd gan y wasg yn 2020, sef argraffiad o storïau Arthuraidd.  Argraffwyd y llyfr mewn argraffiad cyfyngedig o 65 copi ar wasg Albion gan ddefnyddio papur wedi’i wneud â llaw.  Mae’n cynnwys engrafiadau pren trawiadol i gyd-fynd â’r testun.

 

 

Rydym hefyd wedi prynu copi o lyfr a gyhoeddwyd gan y wasg hon yn 2018, sef On the Birmingham School of Art, 1940 gan Eric Gill.  Roedd Eric Gill yn argraffydd a cherflunydd a sefydlodd gweithdy yng Nghapel-y-ffin, Powys, ym 1924.  Cynlluniodd sawl ffurfdeip, ac roedd yn ddylanwad sylweddol ar nifer o weisg preifat.  Mae’r argraffiad hwn o adroddiad gan Gill ar Ysgol Gelf Birmingham yn gyfyngedig i 100 copi mewn rhwymiad bambŵ gyda llun gan Eric Gill wedi’i engrafio ar y clawr.

Mae’r wasg ar fin cyhoeddi ei lyfr mwyaf uchelgeisiol hyd yn hyn, sef argraffiad o 1984 gan George Orwell.  Mae’r Llyfrgell wedi derbyn prosbectws o’r llyfr hwn ar gyfer ei gasgliadau.  Gobeithio bydd y St. James Park Press yn dal i ffynnu.  Basai’n dda i weld gweisg preifat yn cael eu sefydlu yng Nghymru eto i barhau â’r traddodiad hwn.

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Dadgoloneiddio Mapiau Cymru

Casgliadau / Collections - Postiwyd 04-11-2021

Cyfuno Wikidata ac OpenStreetMap i wella gwasanaethau mapio Cymraeg

Mae data agored fel cysyniad wedi datblygu’n gyflym yn ystod y blynyddoedd diwethaf, wedi’i yrru ymhellach gan yr angen am atebion cyflym, cydweithredol yn ystod y pandemig. Mewn sawl ffordd mae llwyfannau fel Wikidata ac OpenStreetMap (OSM), sydd wedi bod yn tyfu’n gyflym ers nifer o flynyddoedd bellach, yn arwain y chwyldro data agored hwn.

Set ddata mapio wedi’i chreu’n dorfol yw OSM, lle mae’r cyhoedd yn cydweithio i adeiladu map byd-eang mynediad agored cyfoethog, y gellir ei ailddefnyddio a’i addasu am ddim gan bawb.

Mae Wikidata yn set ddata agored cysylltiedig enfawr sy’n cynnwys data am bron popeth. Unwaith eto, gall unrhyw un gyfrannu ac ailddefnyddio am ddim, ond efallai’r gwahaniaeth mwyaf yma yw bod llawer o sefydliadau a chyfanredwyr data eraill hefyd yn cyfrannu.

Yn y ddwy set ddata hyn gellir rhoi enw pob endid mewn nifer o ieithoedd, gan gynnwys y Gymraeg. A gellir ychwanegu amrywiadau ychwanegol ym mhob iaith hefyd.

Yng Nghymru mae gennym gymunedau bach o gyfranwyr gweithredol am y ddau brosiect, ac mae’r ddau yn derbyn cefnogaeth gan Uned Technoleg a’r Gymraeg, Llywodraeth Cymru. Am nifer o flynyddoedd mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi cefnogi Wikidata yn uniongyrchol trwy benodi ‘Wicimediwr Cenedlaethol’.

Mae’r prosiect sydd ar y gweill ar hyn o bryd yn bartneriaeth rhwng Llyfrgell Genedlaethol Cymru a thîm Mapio Cymru, a ariennir gan Lywodraeth Cymru.

Mae cyfuno Wikidata ag OSM yn caniatáu inni adeiladu ar waith Mapio Cymru, sydd wedi bod yn datblygu map o Gymru gan ddefnyddio’r data Cymraeg a gedwir yng nghronfa ddata OSM. Trwy alinio a chyfuno hyn â Wikidata gall y map ddechrau tyfu ymhellach, gan gynnig mwy o wybodaeth i ddefnyddwyr trwy gyfrwng y Gymraeg.

Ac mae hyn yn bwysig. Mae gan lawer o leoedd yng Nghymru, boed yn drefi, pentrefi, bryniau neu draethau, ddau enw, neu fwy weithiau. Mae’r enwau yn Gymraeg bron bob amser yn enwau lleoedd gwreiddiol, enwau hynafol sydd yn llawn hanes. Mae’r enwau hyn fel arfer yn ddisgrifiadol neu’n cyfeirio at seintiau, penaethiaid neu gaerau a gollwyd ers amser maith. Mae’r fersiynau Saesneg o enwau lleoedd weithiau’n fwtaniadau diystyr o’r rhai gwreiddiol Cymraeg neu enwau a orfodir gan oresgynwyr canoloesol neu ‘foderneiddwyr’ Fictoraidd. Hyd yn oed heddiw mae adeiladau hanesyddol yn cael ei ailenwi yn Saesneg gan eu perchnogion newydd ac mae enwau Cymraeg yn cael eu gollwng o wefannau a mapiau o blaid dewisiadau Saesneg y bernir eu bod yn ‘haws i’w ynganu’.

Nod y prosiect hwn yw dadgoloneiddio mapio yng Nghymru, nid trwy ddileu enwau lleoedd Saesneg o’r cofnod ond trwy gynnig yr opsiwn i ddefnyddwyr weld ac archwilio map modern o Gymru trwy gyfrwng Cymraeg yn unig – gwasanaeth nad oedd yn bodoli mewn gwirionedd tan y lansiad o Mapio Cymru.

Felly’r her gyntaf gyda’r prosiect hwn mewn gwirionedd yw annog cymunedau i gyfrannu eu henwau Cymraeg lleol i OSM neu Wikidata fel y gellir eu cynnwys ar y map, a gwneir hyn trwy gyfres o drafodaethau, gweithdai a digwyddiadau golygu.

Mae’r agwedd dechnegol o gyfuno Wikidata ag OSM yn dechrau gydag alinio’r ddwy set ddata. Mae OSM yn caniatáu ichi ychwanegu’r ID’s Wikidata cyfatebol ar gyfer lleoedd yn ei gronfa ddata, ac mae hyn yn gadael i ni wybod pa leoedd sydd ar goll o’r naill neu’r llall o’r setiau data, ac yn fwy penodol, y bylchau yn y data Cymraeg. Trwy edrych ar leoedd Cymraeg sydd eisoes wedi’u halinio â Wikidata roeddem yn gallu ychwanegu dros 5000 o enwau lleoedd Cymraeg ychwanegol at deils Mapio Cymru gan ddefnyddio labeli Cymraeg o Wikidata, a dylai’r nifer hwn barhau i godi wrth i fwy o leoedd yn OSM gael eu halinio â Wikidata a gyda mwy o enwau Gymraeg yn cael i ychwanegu.

Mae rhoi enwau Wikidata yn uniongyrchol ar deils map OSM yn un ffordd o ychwanegu gwerth at y map o Gymru, ac yn ffordd o uno dwy gymuned benodol at yr achos. Fodd bynnag, gallwn hefyd ddod â gwerth pellach trwy ychwanegu croen Wikidata ar ben y map OSM. Mae’r haen ychwanegol yn caniatáu inni roi pins (neu bwyntiau) ar y map ar gyfer nifer o wahanol fathau o ddata, megis hybiau trafnidiaeth, gwasanaethau meddygol, traethau ac adeiladau hanesyddol. Mae’n caniatáu i ddefnyddwyr hidlo mathau penodol o gynnwys, ac yn rhoi opsiwn iddynt weld llawer o leoedd nad oes ganddynt ddata OSM Cymraeg eto. Mae’r map profi cysyniad isod yn dangos sut y gallai hyn edrych;

Troslun Wikidata Cymraeg ar ben map OSM Mapio Cymru

Gan feddwl ymhellach ymlaen, gellid addasu’r math hwn o ryngwyneb yn hawdd fel llwyfan torfol, gan ganiatáu i’r gymuned gweld ac yna llenwi bylchau yn y data trwy gyfrannu at OSM neu Wikidata.

Yn y pen draw, gallai’r map hefyd ffurfio’r sylfaen ar gyfer llwyfan llywio lloeren Cymraeg.

Mae gwneud y cysylltiad â Wikidata hefyd yn arwain at botensial ychwanegol, gan ei fod yn dal llawer mwy o wybodaeth na chyfesurynnau ac enwau amlieithog yn unig, gan gynnwys delweddau a dolenni i erthyglau Wikipedia. Mae’r wefan profi cysyniad isod yn dangos ffordd arall y gallai Wikidata gyfuno ag OSM i gysylltu defnyddwyr ag erthyglau Wikipedia Cymraeg perthnasol.

Meddalwedd prawf sydd yn uno’r map OSM Cymraeg â chynnwys Wicipedia Cymraeg. Clod; JB Robertson.

Ar gyfer y prosiect hwn rydym hefyd wedi gweithio gyda Chomisiynydd yr Iaith i ychwanegu enwau lleoedd safonol i Wikidata, felly gellir arddangos y rhain hefyd ar y map prototeip. Mae cyfanswm o 10,000 o enwau lleoedd Cymreig wedi’u hychwanegu at Wikidata gan ddefnyddio Data Agored Llywodraeth Cymru a ffynonellau Data Agored eraill a bellach gellir gweld y cyfan ar y map prawf.

Gobeithiwn y gall gwaith parhau i ddatblygu’r map, ac mae diddordeb eisoes gan sefydliadau dwyieithog mewn defnyddio map OSM Cymru i wella eu gwasanaethau Cymraeg ar-lein.

Map yw hwn sy’n perthyn i bobl Cymru. Mae’n endid byw ac mae ei fodolaeth yn dyst i gryfder y Gymraeg a phenderfyniad y rhai sy’n gwirfoddoli eu hamser er mwyn sicrhau ei dyfodol. Mae’r map yn fwy na chofnod o enwau Cymraeg yn unig, mae’n sail ar gyfer gwasanaeth mapio Cymraeg modern, cyfoethog, y gall pawb ei ddatblygu a’i ddefnyddio.

Jason Evans
Rheolwr Data Agored

Tiger Bay: Chwilio am bobl a recordiwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown

Collections / Darganfod Sain - Postiwyd 29-10-2021

Mae angen eich help arnom! Mae’r Prosiect Datgloi Ein Prosiect Treftadaeth Sain (DETS) a Sefydliad Cyfnewid Treftadaeth a Diwylliannol Tiger Bay yn gweithio gyda gweithwyr llawrydd i greu darn newydd o waith wedi’i ysbrydoli gan y ffilm ‘Tiger Bay and the Rainbow Club’ a hanesion llafar a recordiwyd o’r ardal. Rydym yn ceisio dod o hyd i berthnasau cyfweleion a recordiwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown.

Prosiect pum mlynedd yw Datgloi Ein Treftadaeth Sain, a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Cenedlaethol ac a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig. Nod y prosiect yw cadw a darparu mynediad at recordiadau sain ledled y DU. Mae deg Canolfan Cadwraeth Sain Rhwydweithiol wedi’u sefydlu ledled y DU ac wedi derbyn cyllid am dair blynedd i ddelio â’r bygythiad sy’n wynebu recordiadau sain. Mae’r prosiect wedi canolbwyntio ar ddigido a chadw recordiadau sain unigryw prin, y rhai sydd dan fygythiad o ddirywiad corfforol a’r rhai sydd mewn perygl o gael eu colli oherwydd nad yw’r offer chwarae ar gael bellach.

Mae un o’r casgliadau a ddigidwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn cynnwys recordiadau hanes llafar yn ymwneud â phobl sydd (a oedd yn arfer) byw a gweithio ym Mae Tiger, neu Butetown, a Dociau Caerdydd. Mae’r cyfweliadau a gynhaliwyd rhwng 1984 a 2000 yn cynnwys sawl prosiect megis hanes bywyd, cyfweliadau Artistiaid, yr Ail Ryfel Byd, Hynafgwyr Somali a llawer mwy.

“Nod digido’r hanesion llafar hyn yw eu cadw a’u gwneud yn hygyrch ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Mae Tiger Bay wedi datblygu dros y Canrifoedd a bellach gellir clywed y gorffennol drwy leisiau’r gymuned eu hunain. ”Alison Smith, Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

“Mae’r Gyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol yn sefydliad cymunedol sy’n annog cyfranogiad pobl leol yn natblygiad, a’r defnydd parhaus o’r casgliad o dapiau a ffotograffau hanes llafar fel y gall pawb weld cyflawniadau a dycnwch eu cyndeidiau. Rydyn ni’n adrodd straeon y bobl a oedd yn byw ac yn gweithio yn y Dociau i ysgolion, colegau a thrwy arddangosfeydd.

Rydyn ni am i’r byd wybod ein bod ni yma ac wedi bod am amser hir iawn.

Mae’r Gyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol eisiau rhoi credyd llawn a dangos parch at y rhai a rannodd eu straeon ond mae angen help arnom i adnabod rhai ohonynt neu eu perthnasau byw. Allwch chi ein helpu ni? ” Gaynor Legall, Cadeirydd Cyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol Tiger Bay

Mae’r cyfweliadau hyn yn ddarn sylweddol o hanes amrywiol y ddinas a glywyd gan leisiau pobl o ardal Tiger Bay. Mae’r alwad hon ar gyfer cyfweleion neu eu perthnasau er mwyn i ni ddefnyddio rhan o’u straeon. A oes gennych unrhyw wybodaeth am James Sapo Mannay, Ronald Jenkins, Joan Duggan, Katie Anderson Johnson, Abbas Abdullah, Christopher Stephens, Sunday a Eva Dennis a Harry Jarrett? Os felly, cysylltwch â ni os gwelwch yn dda ar uosh@llyfrgell.cymru

Tagiau: , ,

Billy Boston ac arwyr anghofiedig rygbi Cymru

Collections - Postiwyd 21-10-2021

Mae Billy Boston yn un o’r chwaraewyr rygbi Cymreig mwyaf talentog a llwyddiannus erioed, ond eto ni chydnabuwyd ei gampau yn llawn yng Nghymru am flynyddoedd lawer. Mae ei yrfa yn stori chwaraeon wych, ac yn un sy’n haeddu cael ei adrodd.

Ganed Billy yn Butetown, Caerdydd, ym 1934, a daeth yn seren rygbi yn y 1950au a’r 1960au. Deuai ei fam o gymuned Wyddelig Caerdydd, a morwr du o Sierra Leone oedd ei dad. Yn fachgen, chwaraeodd Billy Rygbi’r Undeb dros Glwb Athletau Rhyngwladol Caerdydd (CIACS), clwb a oedd yn adlewyrchu natur amlhiliol dociau Caerdydd. Roedd yn asgellwr eithriadol o dalentog, gyda chyflymder, cryfder, cydbwysedd a deallusrwydd pêl-droed gwych, yn ogystal â’r gallu i ochrgamu’n ddawnus. Fe gynrychiolodd Billy Gymru ar lefel Ieuenctid, ond ei freuddwyd oedd chwarae dros Gaerdydd, ac efallai dros Gymru rhyw ddydd. Nid oedd unrhyw amheuaeth ei fod yn ddigon da.

Chafodd Billy erioed y cyfle i wireddu’i freuddwyd o chwarae i Gaerdydd, a’r un oedd hanes Johnny Freeman a Colin Dixon, chwaraewyr du eraill a aethant ymlaen o CIACS i gael gyrfaoedd llwyddiannus iawn yn Rygbi’r Gynghrair. Ymhellach, ni ddewiswyd unrhyw chwaraewr du i gynrychioli Cymru ar lefel ryngwladol lawn yn Rygbi’r Undeb tan yr 1980au.

Roedd rhaniad chwerw wedi datblygu rhwng Rygbi’r Undeb a Rygbi’r Gynghrair ar ôl iddyn nhw ymrannu ym 1895 – gêm amatur oedd Undeb, tra bod y Gynghrair yn broffesiynol. Roedd proffesiynoldeb wedi’i wahardd gan yr Undeb ac fe gafodd chwaraewyr a aeth i ogledd Lloegr i chwarae Rygbi’r Gynghrair – neu a siaradodd â sgowt o’r Gynghrair, hyd yn oed – eu diarddel. Roedd Undeb yn hollol amatur, a pharhaodd y rhagrith a’r stigma nes i’r gêm ddod yn broffesiynol ym 1995. Fodd bynnag aeth cenedlaethau o chwaraewyr rygbi Cymru – llawer ohonyn nhw’n ddu – i chwilio am gyflogaeth yn Rygbi’r Gynghrair, yn enwedig ar adegau pan oedd Cymru yn dioddef yn economaidd.

Pan ddaeth clwb Wigan ato o Rygbi’r Gynghrair ym 1953, nid oedd Billy Boston am fynd i’r gogledd a gwrthododd ei fam eu cynnig o £1,000. Byddai Billy yn arwyddo am £3,000 a dim llai. Roedd teulu Boston yn gobeithio ac yn disgwyl i hyn droi Wigan oddi wrth eu bwriad, ond roedd y clwb yn barod i dalu arian eithriadol am chwaraewr eithriadol, ac felly arwyddodd Billy gytundeb Rygbi’r Gynghrair yn 19 oed. Wedi gwneud, roedd yn gwybod na fyddai modd iddo byth wireddu ei freuddwyd nawr o chwarae Undeb dros Gaerdydd a Chymru. Y noson honno, wylodd ac ni allai gysgu.

Gwnaeth Billy argraff ar unwaith yn Wigan, a daeth yn arwr y Gynghrair yn ystod ei yrfa yno, a ddaeth i ben ym 1968. Chwaraeodd ar yr asgell, ond yn anarferol gallai chwarae’r un mor dda fel canolwr neu fel maswr. Daeth yn llai ystwyth tuag at ddiwedd ei yrfa, ond cadwodd ei gyflymder a datblygodd ei faint a’i gyhyrau a llaw rymus. Trichwarterwr Rygbi’r Gynghrair gyflawn oedd e, ac yn aml nid oedd modd ei atal.

Blwyddyn ar ôl iddo ymuno â Wigan, cafodd ei ddewis i gynrychioli Prydain Fawr, ac mae ystadegau ei yrfa’n dweud llawer: record clwb o 478 o geisiau mewn 487 o ymddangosiadau (110 yn fwy nag unrhyw chwaraewr Wigan arall mewn hanes); nifer o dlysau domestig; 30 o geisiau rhyngwladol mewn 31 o gemau Prawf; record Prydain Fawr am geisiau ar daith yn Awstralia; y chwaraewr cyntaf i sgorio 4 cais dros Brydain Fawr mewn un gêm yn erbyn Seland Newydd a buddugoliaeth yng Nghwpan y Byd ym 1960. Erbyn iddo ymddeol o Rygbi’r Gynghrair ym 1970, roedd Billy wedi sgorio 572 o geisiau mewn 562 o ymddangosiadau yn ystod ei yrfa – dim ond yr asgellwr Brian Bevan o Awstralia sydd erioed wedi sgorio mwy.

Croesawyd Billy fel un o’u tylwyth eu hunain gan bobl Wigan, nid yn unig oherwydd ei lwyddiant ar y cae ond oherwydd ei fod yn chwaraewr tîm a oedd yn ostyngedig ac yn hawdd siarad ag ef. Teimlai Billy’n gartrefol yn Wigan, ac fe gadwodd dafarn ger cae’r clwb ar ôl i’w ddyddiau chwarae ddod i ben; ni ddaeth byth yn ôl i fyw yng Nghymru. Roedd poblogaeth Wigan bron yn gyfan gwbl wyn, ond bu’r clwb rygbi yn gosmopolitaidd ac yn amlhiliol ers amser maith, fel yr oedd Rygbi’r Gynghrair yn gyffredinol, a daeth chwaraewyr i mewn o bob cwr o’r byd. Yn anffodus, fodd bynnag, mi wnaeth Billy brofi gwahaniaethu yn ei erbyn ar sail hil, yn arbennig pan chwaraeodd Prydain Fawr sawl gêm yn Ne Affrica ar ôl Cwpan y Byd 1957. Dywedodd De Affrica wrth Billy – a oedd eisoes yn anfodlon cymryd rhan yn y rhan hon o’r daith oherwydd apartheid, ac oherwydd ei fod bellach wedi cael ei anafu – bod lliw ei groen yn golygu na allai aros yn yr un gwesty â gweddill y garfan, ac na allai ymweld â’u gwesty na chwarae yn unrhyw un o’r gemau. Gwrthododd Billy y telerau hyn. Aeth tîm Prydain Fawr i Dde Affrica hebddo.

Mae Billy Boston wedi cael ei barchu’n uchel a’i ddathlu yn Rygbi’r Gynghrair ers ei ddyddiau cynnar yn Wigan. Mae cerfluniau ohono yn Wembley ac yn Wigan, lle mae eisteddle wedi cael ei enwi ar ei ôl, ac roedd yn un o aelodau gwreiddiol Oriel Anfarwolion Rygbi’r Gynghrair a hefyd Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru. Mae dinas Caerdydd hefyd yn cydnabod cyflawniadau Billy bellach, ac yn ffodus mae hyn wedi digwydd yn ystod ei fywyd. Ym mis Rhagfyr 2020, cyhoeddwyd y bydd cerflun yn darlunio Billy Boston gyda dau arwr Rygbi’r Gynghrair arall a ddaeth o ardal dociau Caerdydd, Clive Sullivan a Gus Risman.

Cymerodd amser hir, fodd bynnag, i gêm yr Undeb ddechrau cydnabod llawer o chwaraewyr o Gymru sydd wedi cyflawni pethau m yn Rygbi’r Gynghrair. Mae’r rhain yn cynnwys nifer o’r chwaraewyr gorau erioed yn unrhyw gôd rygbi ond er bod eu campau yn Rygbi’r Gynghrair wedi cael eu dathlu yng ngogledd Lloegr ers talwm, anaml mae hyn wedi bod yn wir yng Nghymru. Arwyr anghofiedig rygbi Cymru oedd y rhain.

Er bod hanes Billy Boston ac eraill tebyg i’w ddarganfod yma yn y Llyfrgell trwy gasgliadau megis ein llyfrau print, papurau newydd a rhai o’r Adnoddau Allanol rydym yn tansygrifio iddyn nhw, rydym yn awyddus i ddatblygu ein casgliadau sy’n ymwneud ag agweddau ar fywyd Cymru sydd o bwysigrwydd cenedlaethol ond sydd serch hynny wedi’u tan gynrychioli. P’un ai bod yn ymwneud ag hil, codau rygbi neu unrhyw beth arall os gallwch chi ein helpu gyda hyn, cysylltwch â ni, os gwelwch yn dda.

Dr David Moore (Archifydd)

Crefydd a gwyddoniaeth

Collections - Postiwyd 16-08-2021

Diddorol oedd darllen pamffled ymhlith casgliad o gyfrolau rhydd Gladstone gan y mathemategydd a’r ffisegydd nodedig, George Stokes (1819-1903). Teitl y traethawd yn y pamffled yw “Rhai ystyriaethau ar astudiaeth o Wyddoniaeth Naturiol a’r modd mae’r darganfyddiadau yn cael effaith ar ein syniadau crefyddol”.

Roedd Stokes yn awyddus i ddangos i’w ddarllenwyr fod darganfyddiadau gwyddonol yn newid ond nad oedd hyn yn tanseilio credo crefyddol.  Credai’n gryf fod dysgu am reolau gwyddoniaeth naturiol yn helpu pobl i ddeall crefydd yn well ac i gryfhau eu ffydd. Mae’n cyflwyno nifer o enghreifftiau i gefnogi ei safbwynt.

Mae’n gofyn yn gyntaf i’w ddarllenwyr ddychmygu ynys anghysbell yn y Môr Tawel.  ‘Does neb wedi ymweld â hi o’r blaen. Mae’n enwi’r ynys yn Irene. Mae’r bobl yno yn ddeallus a chrefyddol, ond bach iawn yw eu gwybodaeth am wyddoniaeth naturiol.  Credent fod y synnwyr o allu gweld yn arbennig, a’i fod yn rhodd gan y Creawdwr.

 

 

Ymhen amser, darganfuwyd yr ynys gan gapten llong a’i griw o wyddonwyr. Daeth yr ynyswyr a’r gwyddonwyr yn ffrindiau a dysgodd yr ymwelwyr lawer am ffiseg i drigolion Irene cyn iddynt adael yr ynys. Dysgodd yr ynyswyr am opteg gan y gwyddonwyr. Hefyd dysgon nhw am fodolaeth pelydrau a rheolau adlewyrchu a phlygiant yn ogystal â sut mae delweddau’n ffurfio wrth ddefnyddio telesgop.  Ar ôl dyrannu llygad dangoson nhw ei fod fel offeryn optegol yn ffurfio gwrthrychau ar y rhwyden.  Arferai’r ynyswyr gredu fod eu gallu i weld yn rhodd gan y Creawdwr, ond nawr, dyma nhw’n sylweddoli fod eu llygaid yn ymateb fel unrhyw ddeunydd difywyd.  Roeddent yn dechrau ystyried fod y byd o’u cwmpas yn arddangos deddfau syml natur.

Ar ôl i’r gwyddonwyr adael, dechreuodd yr ynyswyr ffurfio barn fwy cymedrol am yr hyn roeddent wedi dysgu.  Dysgodd rhesymeg ddynol iddynt fod delweddau yn ffurfio yn y rhwyden fel rhai mewn offer optegol.  Ond erys y cwestiwn – sut oedd eu rhannau wedi addasu mor dda i wneud hyn?  Roeddent wedi eu synnu gyda thystiolaeth o’r cynllunio.  Rhaid felly fod yna gynlluniwr.  Dechreuon nhw feddwl am y Creawdwr mewn ffordd wahanol.  Roedd Duw yn cyflawni ei ddibenion wrth gydffurfio â, yn hytrach na gormesu rheolau natur.

Mae Stokes wedyn yn cymharu cyflwr yr ynyswyr i gyflwr ei ddarllenwyr pan ddaw darganfyddiadau gwyddonol newydd i law. Mae’n erfyn ar ei ddarllenwyr i gadw meddwl cytbwys rhwng tystiolaeth wyddonol a syniadau crefyddol. Da fyddai i ni gofio hyn heddiw.

Sonia Stokes am syniadau gwyddonol eraill, fel arbed ynni a theori esblygiad, i gefnogi ei gred fod Creawdwr y tu ôl i drefn naturiol y byd. Dewisodd y gwyddonydd nodedig hwn o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg roi sylw i’r pwnc i bwysleisio ei bwysigrwydd i’w ddarllenwyr bryd hynny. Mae ei syniadau o ddiddordeb i ni heddiw hefyd (gweler yr ail eitem yn y llyfryddiaeth).

 

Llyfryddiaeth

Stokes, G.G. (1879) On the bearings of the Study of Natural Science and of the contemplation of the discoveries to which that study leads, on our religious ideas. London: E. Stanford.

Davies, Noel A. a Jones, T. Hefin (2017) Cristnogaeth a Gwyddoniaeth. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.

 

Hywel Lloyd

Llyfrgellydd Cynorthwyol

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog