Blog - Collections

Adnoddau digidol newydd

Collections - Postiwyd 29-09-2022

Mae ein gwaith digido wedi parhau tu ôl i’r llen ac mae nifer o eitemau a chasgliadau newydd bellach ar gael yn ddigidol i’w pori o gartref ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog. Ewch i weld beth sy’n newydd yn ein blog.

LLAWYSGRIFAU AC ARCHIFAU

Casgliad Peniarth

Peniarth MS 32: Y Llyfr Teg
Peniarth MS 106: Interliwd Troilus a Cresida
Peniarth MS 416 iv: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 v: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 vi: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 viii: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 ix: A diary and a letter book
Peniarth MS 487: Records relating to Wales
Peniarth MS 491: Pedigrees
Peniarth MS 492: Pedigrees
Peniarth MS 521 i: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 iii: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 iv: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 x: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 xvi: Diaries and notebooks
Peniarth MS 526: The Gregorian calendar
Peniarth MS 528: A prayer book
Peniarth MS 529 i: A Welsh grammar
Peniarth MS 529 iv: A Welsh grammar
Peniarth MS 538: A catalogue of Hengwrt manuscripts
Peniarth MS 539: A translation of Peniarth MS 538
Peniarth MS 545: The five royal tribes of Cambria
Peniarth MS 556: Historical notes from Welsh records

Llawysgrifau

Man Adnau 150B: Collection of Welsh Airs compiled and arranged by ‘Orpheus’ for the Llangollen Eisteddfod 1858, 1888 casgliad o alawon anghyhoeddedig a gyflwynodd James James i gystadleuaeth yn eisteddfod Llangollen yn 1858 dan y ffugenw ‘Orpheus’, ac sy’n cynnwys ail ymddangosiad ein hanthem (ar f. 23), dan y teitl ‘Glanrhondda’.
NLW MS 331D: Llewelyn Alaw’s Collection of Unpublished Welsh Airs casgliad o alawon a gyflwynwyd i eisteddfod Llangollen gan Thomas D. Llewelyn (Llewelyn Alaw), Aberdâr, sy’n cynnwys yr alaw ‘Glan Rhondda’

 

Papurau Acrefair

Llythyron amrywiol yn ymwneud ag ymfudiad William a Hannah Morgan a’r teulu i Ohio (1852-59): 2623, 2647, 3096, 5152, 5153, 5154, 3499

 

Archifau

Dr J. Lloyd Williams Music MSS and Papers, AH2/13 (Ifor Ceri Manuscripts):
Llawysgrifau cerdd yn cynnwys trawsgrifiadau gan J. Lloyd Williams o lawysgrifau Ifor Ceri [1815-1825]
Music manuscript book 1
Music manuscript book 2
Music manuscript book 3
Music manuscript book 4
Music manuscript book 5

Cottesmore Deeds and Documents: Irish deeds/22 Court Book of the corporation of Askeaton, giving the names of free-men and officers of the borough, 1692-1724

Cofrestrau Meteoroleg ‘The Chain’
Cwblhawyd y gwaith o ddigido’r gyfres o gofrestrau meteoroleg o ddarlleniadau thermomedr, baromedr a mesurydd glaw yn ‘The Chain’. Byddant ar gael ar ‘Torf’ maes o law:
C 2/6: Meteorological register. Including enclosures C 2/6/1-40, 1901, Jan. 1-1906, July 7
C 2/7: Meteorological register. Including enclosures C 2/7/1-73, 1906, July 1-1911, July 1
C 2/10: Meteorological register. Including enclosures C 2/10/1-9, 1918, Dec. 29-1923, Feb. 3
C 2/11: Meteorological register. Including enclosures C 2/11/1-6, 1923, Feb. 4-1927, Feb. 12
C 2/12: Meteorological register. Including enclosures C 2/12/1-13, 1927, Feb. 13-1931, Feb. 21
C 2/13: Meteorological register. Including enclosures C 2/13/1-69, 1931, Feb. 22-1935, March 2
C 2/14: Meteorological register. Including enclosures C 2/14/1-32, 1935, March 3-1939, March 11
C 2/15: Meteorological register. Including enclosures C 2/15/1-26, 1939, March 12-1943, March 20
C 2/16: Meteorological register. Including enclosures C 2/16/1-78. The meteorological readings continue to 29 Dec. 1945 only, 1943, March 21-1947, Feb. 8

Amlyncwyd y llawysgrifau a’r archifau a ganlyn fel bod modd i ddefnyddwyr gael mynediad iddynt drwy’r syllwr:
NLW 3B: Sermons
NLW MS 73A: Sermons
NLW MS 3265D: Llythyrau at S.R.
NLW MS 9521A: Llyfr nodiadau Iorthryn Gwynedd
NLW MS 14111D: Llythyrau teuluol Edward Peate
NLW MS 21578E: A register of Welsh Pioneers of the Mahoning Valley, 1898-1922
NLW MS 20995E: Jack Edwards Letters
NLW MS 21577E: Minute book of Welsh Pioneers Society of Trumbull and Mahoning counties, Ohio
NLW Misc. Records 35: Ezekiel Hughes Apprenticeship Deed
CMA – File 22331: Letter from John M. Jones, Saron, Welsh Hills, Newark, Ohio
Rees Jenkin Jones Family Papers: FR2/1: Letter from Humphrey Bromley to the Rev. John James, Gellionnen

 

DEUNYDD PRINT

Rhyddhawyd 392 eitem o’r casgliad print trwy Primo, gan gynnwys gweithiau fel:
Ymadrodd newydd ar glefydau potatws: ac yn fwy neillduol i ddangos achosion o’r cyrl yn nalennau potatws; gida chlefydau eraill (1784)
David Samwell, Détails nouveaux et circonstanciés sur la mort du Capitaine Cook traduits de l’anglois (1786)
Marie de Médicis Queen, Lettre de la Royne au Parlement de Bretagne (1614)
A. O. Exquemelin, Historie der boecaniers, of vrybuyters van America van haar eerste beginzelen tot deze tegenwoordige tyd toe: met figuuren (1700)

Cofiannau

David Worthington, Cofiant y Parch. Daniel Rowland, Llangeitho (1905);
Byr gofiant i Miss Brythonig Roberts ail ferch William (Ap Meurig) a Jane Roberts, Brynawel, Aberangell, Meirionydd ganwyd Medi 6ed, 1887. Bu farw Hyd. 11eg, 1904 (1905);
Alfred Russel Wallace, My life: a record of events and opinions (Vol.1), (Vol.2) (1905);
Edward Fideli Kennard, The remarkable career of a well-known athlete (1913?);
W. M. Myddelton, Pedigree of the family of Myddelton of Gwaynynog (1910);
Edward Robins, Twelve great actresses (1900);
Rees Jones, Crwth Dyffryn Clettwr: sef gweithiau barddonol y diweddar Rees Jones (Ammon), Pwllffein, Llandyssul, Ceredigion (1906);
William Hopkyn Rees, Byr-hanes y cenhadwr Cymreig y Parch. Griffith John, D.D., China (1906);
Cybi, “Ardal y cewri”: enwogion plwyf Llangybi a’r cylch: ynghydag enwau lleoedd: eu hystyr a’u traddodiadau (1907);
David Griffiths, Auto-biography of David Griffiths, Ffrwdywhiad, near Lampeter (1907);
Ellen Owen, Merched enwog Cymru: neu, Cymruesau gwiwgof – hen a diweddar (1908?);
W. H. Davies, The autobiography of a super-tramp (1908?)

 

Y Casgliad Arthuraidd

Parhawyd gyda’r gwaith o ddigido cyfrolau print yn ymwneud â’r Brenin Arthur ac mae’r 141 cyfrol isod ar gael bellach:

Thomas Malory, [Le Morte Darthur] (1529);
Thomas Malory, The most ancient and famous history of the renowned Prince Arthur and the knights of the round table (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1816);
Thomas Malory, The history of the renowned Prince Arthur, King of Britain (1816);
Thomas Malory, The byrth, lyf, and actes of Kyng Arthur: of his noble knyghtes of the rounde table, they’r merveyllous enquestes and aduentures …: and in the end, Le Morte Darthur, with the dolourous deth and departyng out of thys worlde of them al (Vol.1), (Vol.2) (1817);
Thomas Malory, Morte DArthur (1883);
Thomas Malory, Morte Darthur: Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the round table … revised for modern use (1886);
Thomas Malory, Le Morte Darthur (Vol.1, part 1), (Vol.1, part 2), (Vol.1, part 3), (Vol.2), (Vol.3) (1889);
Le morte Darthur Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the Round Table (1891);
Thomas Malory, Le morte Darthur Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the Round Table (1893);
Thomas Malory, La mort d’Arthure: the history of King Arthur and of the knights of the Round Table (1893);

Thomas Malory, The birth life and acts of King Arthur of his noble Knights of the Round Table their marvellous enquests and adventures the achieving of the San Greal and in the end Le Morte Darthur with the dolourous death and departing out of this world of them all (1893-1894);
Thomas Malory, The noble and joyous history of King Arthur (1894);
Thomas Malory, The book of marvellous adventures, & other books of the Morte d’Arthur (1894);
Thomas Malory, The story of Sir Galahad (1908?);
Thomas Malory, The romance of King Arthur and his knights of the Round Table (1917);
Ernest Muret, Eilhart d’Oberg et sa source française (1887);
Ernst Brugger, Alain de Gomeret: ein Beitrag zur arthurischen Namenforschung (1905);
Wolfram von Eschenbach, Wolfram’s von Eschenbach Parzival und Titurel (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1870-71);
Wolfram von Eschenbach, Parzival: a knightly epic (Vol.1), (Vol.2) (1894);
John Bourchier Berners, The history of the valiant knight Arthur of Little Britain: a romance of chivalry (1814);
Paulin Paris, Les romans de la Table ronde, mis en nouveau langage et accompagnés de recherches sur l’origine et le caractère de ces grandes compositions (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5) (1868-77);
John S. Stuart-Glennie, Arthurian localities: their historical origin, chief country and Fingalian relations (1869);
Chrétien de Troyes, Perceval le Gallois: ou le Conte du Graal (1846);
Chrétien de Troyes, Perceval le Gallois: ou le Conte du Graal (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5), (Vol.6), (1867-1871);
Chrétien de Troyes, The high history of the Holy Graal (Vol.1), (Vol.2) (1898);
Chrétien de Troyes, The high history of the Holy Graal (Vol.1), (Vol.2) (1898);
Chrétien de Troyes, Cligés: textausgabe mit variantenauswahl, einleitung, anmerkungen und vollständigem glossar (1910);
William Henry Babcock, The two lost centuries of Britain (1890);
James Knowles, The Legends of King Arthur and his Knights of the Round Table (1869);
Albert Richter, Iwein und Parzival: zwei Rittersagen des Mittelalters, erzählt und erläutert (1876);
Adolf Birch-Hirschfeld, Die Sage von Gral (1877);
Constant Philippe Serrure, Le Livre de Baudoyn, Conte de Flandre (1836);
Gauthier Map, Le roman de la charrette (1850);
Thomas Chestre, Launfal: an ancient metrical romance (1891);
Richard Blackmore, Prince Arthur: An heroick poem (1696);
Richard Blackmore, Prince Arthur: An heroick poem (1697);
Théodore Hersart La Villemarqué, Contes populaires des anciens Bretons: précédés d’un essai, L’origine des épopées chevaleresques de la table-ronde (Vol.1), (Vol.2) (1842);
Théodore Hersart La Villemarqué, Les romans de la Table Ronde et les contes des anciens Bretons (1860);
Théodore Hersart La Villemarqué, Les romans de la table ronde: et les contes des anciens Bretons (1861);
G. de. La Rue, Recherches sur les ouvrages des bardes de la Bretagne, Armoricane dans le moyen age (1815);
Tresplaisante recreative hystoire du trespreulx et vaillant Cheuallier Perceval le galloys (1530);
Arthur of Brytayn: the hystory of the moost noble and valyaunt knyght Arthur of lytell brytayne (1560);
Albert Schulz, An essay on the influence of Welsh tradition upon the literature of Germany, France, and Scandinavia (1841);
H. Oskar Sommer, The vulgate version of the Arthurian romances (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5), (Vol.6), (Vol.7) (1908-16);
H. Oskar Sommer, Die abenteuer Gawains Ywains und le Morholts mit den drei Jungfrauen (1913);
Walter W. Skeat, Lancelot of the laik: a Scottish metrical romance … (1870);
Thomas Bullfinch, The age of chivalry (1859);
Heinrich Zimmer, Nennius vindicatus: Über Entstehung, Geschichte und Quellen der Historia Brittonum (1893);
Godeford Kurth, Histoire poétique des Mérovingiens (1893);
Sir John Rhŷs, Studies in the Arthurian legend (1891);
John Rhys, Notes on the hunting of Twrch Trwyth (1896?);
Eilrert Løseth, Bibliothèque de l’École des Hautes Études. (1890);
Guiot de Provins, Des Guiot von Provins bis Jetzt Bekannte dichtungen (1861);
Alfred Delvau, Collection des romans de chevalerie (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4) (1869);
Robert de Boron, Le saint-graal: ou Le Joseph d’Arimathie (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3 part 1), (Vol.3 part 2) (1875);
Hermann zur Jacobsmühlen, Zur Charakteristik des König Artus im altfranzösischen Kunstepos … (1888);
Charlotte Guest, The Mabinogion: from the Llyfr Coch o Hergest and other ancient Welsh manuscripts (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1849);
Charlotte Guest, The Mabinogion (1906);
Layamon, Layamons brut: or chronicle of Britain (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1847);
Wace, Le roman de Brut (Vol.1), (Vol.2) (1838);
E. Edwardson, The courteous Knight: and other tales (1899);
Thomas Percy, The old ballad of The boy and the mantle (1900);
Alfred Trübner Nutt, Studies on the legend of the Holy Grail (1888);
Geoffrey of Monmouth, Britannie vtriusq[ue] regu[m] et principum origo & gesta insignia (1517);
Geoffrey of Monmouth, Historia regum Britanniae (1854);
Alfred Tennyson, Gareth and Lynette, etc. (1872);
Alfred Tennyson, Idylls of the king (1904);
Joseph Loth, Le mabinogi de Kulhwch & Olwen (1888);
Félix Bellamy, La forêt de Bréchéliant, la fontaine de Bérenton (1896);
Georg Friedrich Benecke, Wörterbuch zu Hartmannes Iwein (1901);
Mark Twain, A Yankee at the Court of King Arthur (1897);
Arthur Charles Lewis Brown, The bleeding lance (1910);
Richard Edens, Erec-Geraint: Der Chrétien’sche Versroman und das wälsche Mabinogi (1910);
Gustav Engel, Die Enflüsse der Arthurromane auf die Chansons de Geste (1910);
Feodor Kittelmann, Einige Mischhandschriften von Wolframs Parzival (1910);
William Wells Newell, King Arthur and the Table Round: tales chiefly after the old French of Crestien of Troyes (Vol.1), (Vol.2) (1905);
Jessie L. Weston, King Arthur and his knights: a survey of Arthurian romance (1906);
Jessie L. Weston, Sir Gawain and the Green Knight: a Middle-English Arthurian romance (1907);
Meta E. Williams, Tales from the Mabinogion (1907);
Emily Underdown, Knights of the Grail: Lohengrin, Galahad (1907);
Hans Herrig, Elaine. Dichtung in drei aufzugen (1908);
The Arthurian Episode in the Pageant of Gwent (1913);
Leopold Hansen, Die Ausdrucksformen der Affekte im Tristan Gottfrieds von Stassburg (1908);
J. Douglas Bruce, Historia Meriadoci and De ortu Waluuanii (1913);
John Harrington Cox, Sir Gawain and the Green Knight (1913)
Howard Pyle, The story of Sir Launcelot and his companions (1907);
Lizette Andrews Fisher, The mystic vision in the Grail legend and in the Divine comedy (1917);
Franz Finsterbusch, Der Versbau der Mittelenglischen Dichtungen Sir Perceval of Gales and Sir Degrevant (1918);
The Story of Enid and Geraint: retold from the Mabinogion and Lord Tennyson’s “Idylls of the King” (1909);
Sebastian Evans, The high history of the Holy Graal (1910);
Franz Settegast, Hartmanns Iwein, verglichen mit seiner Altfranzösischen Quelle (1873);
Arthur Edward Waite, The hidden Church of the Holy Graal (1909);
Pio Rajna, Le origini dell’epopea francese (1884);
Dwy gân o Brophwydoliaethau Myrddin: a gymmerwyd allan o ‘Lyfr y Daroganau’; hefyd, Hanes o’r modd y daeth Myrddin i fod yn adnabyddus i’r Brenin Gwrtheyrn, mab-y’nghyfraith Hengyst (1810);
Edmund Brock, Morte Arthure: or The Death of Arthur (1871);
Richard Morris, Sir Gawayne and the green knight: an alliterative romance-poem (1865);
Eugen Kölbing, Arthour and Merlin nach der Auchinleck-Hs (1890);
Albert Wilhelm Nolte, Der Eingang des Parzival: ein Interpretationsversuch (1900);
Gottfried von Strassburg, Tristan und Isolt (1843);
Fridrich Pfaff, Tristant und Isalde: Prosaroman des fünfzehnten Jarhunderts (1881);
Robert Huntington Fletcher, The Arthurian material in the chronicles especially those of Great Britain and France (1906)

MAPIAU A DEUNYDD GRAFFIGOL

Albwm yn cynnwys 44 ffotograff o bobl a chymunedau Ffiji, ynghyd â thestun a gyhoeddwyd fel ‘A Trip To The Highlands of Viti Levu’ gan G Ansdell, Llundain (1882).

Gweithiau Celf Mewn Ffrâm

Digidwyd y gweithiau a ganlyn ac fe’u cyhoeddwyd ar Primo cyn eu harddangos yn arddangosfa Casglu (Oriel Gregynog, 14.02.22 – 08.10.22):
Ebb and flow ganPatricia Anne Aithie
These Four Walls gan Guto Llŷr Morgan
Eisteddfod, Rhondda gan Pearl Binder
Golgotha gan Karel Lek
Ystradgynlais gan Catrin Williams
Self-portrait gan Charles Burton
Thin partitions iii gan Ken Elias
Math o ganu / Kind of singing gan Nicholas Evans
Creirwy gan Seren Morgan Jones
Ceridwen gan Seren Morgan Jones
Self portrait in blue gan Sarah Carvell
Olwen gan Teresa Jenellen
I ‘Used’ to Hurt Myself gan Jasmine Sheckleford
Chwilio am Ffigwr Cyfoes IV gan Tomos Sparnon
Black Puck gan Neale Howells
Chwiorydd Davies gan Meinir Mathias
Flora, fluff, flow gan Zena Blackwell
Painting about the land gan Ernest Zobole
Way down to Easter Bay gan Ray Howard Jones
Cegin/Kitchen gan Kim James-Williams
Dancing at Dusk on Midsummer’s Night at Fontygary gan Gerda Roper
Arfogi Lleu ganMargaret D. Jones

 

Y BYWGRAFFIADUR CYMREIG
Cyhoeddwyd 16 erthygl newydd:
BATCHELOR, JOHN (1820 – 1883), dyn busnes a gwleidydd
BOOTH, FLORENCE ELEANOR (1861 – 1957), Iachawdwriaethwraig a diwygwraig gymdeithasol
CAMPBELL, RACHEL ELIZABETH (1934 – 2017), athrawes a gweithredydd cymunedol
DANIELS, ELEANOR (1886 – 1994), actores
DAVIES, RHYS (1795 – 1838), peiriannydd a diwydiannwr
GIVVONS, ALEXANDER (1913 – 2002), chwaraewr rygbi
GWINNETT, BUTTON (1735 – 1777), masnachwr, tirfeddiannwr a gwleidydd
JENKINS, EVAN (1794 – 1849), offeiriad ac ysgolfeistr
JONES, DAVID JOHN (1906 – 1978), canwr opera
JONES, GWILYM THOMAS (1908 – 1956), cyfreithiwr a gweinyddwr
PARRY, EDGAR WILLIAMS (1919 – 2011), llawfeddyg
ROBERTS, ARTHUR RHYS (1872 – 1920), cyfreithiwr
ROGERS, OWEN (c.1532 – c.1570), argraffydd a llyfrwerthwr
THOMAS, BENJAMIN BOWEN (1899 – 1977), addysgwr oedolion a gwas sifil
THOMAS, HELEN WYN (1966 – 1989), actifydd heddwch
WILLIAMS, ROBERT (1848 – 1918), pensaer, awdur a diwygiwr cymdeithasol

 

Casgliadau Enfys yn y Llyfrgell

Collections - Postiwyd 19-08-2022

Awst yw mis Pride Cymru a chyfle ardderchog i ddathlu popeth LHDTC+ yng Nghymru. Mae gan y Llyfrgell gyfoeth o gasgliadau sy’n adlewyrchu cyfraniad pobl LHDTC+ i Gymru. Un o’r casgliadau cyntaf i mi ei gatalogio oedd casgliad Emlyn Williams, yr awdur a’r actor, y mae ei yrfa ddisglair wedi’i dogfennu mewn wyth llyfr lloffion enfawr, sy’n gyforiog o ohebiaeth gan sêr yn y meysydd theatrig a chreadigol. Ysgrifennodd Emlyn Williams am ei ddeurywioldeb yn ei ddau hunangofiant cyhoeddedig, George (1961) ac Emlyn (1973), sy’n rhoi cyd-destun i’r archif.

Mae llawer o gasgliadau eraill yn y Llyfrgell sy’n cofnodi cyfraniad pobl LHDTC+ a hefyd effaith symudiadau sydd heb eu hastudio/ystyried yn eang yng nghyd-destun LHDTC+. I ddathlu rhai o’r rhain, bydd Mair Jones, awdur ac ymchwilydd o Geredigion, yn cynnal dau weithdy ar 25 Awst (un yn Saesneg ac un yn Gymraeg) i bobl ifanc a fydd yn cael eu hannog i archwilio’r themâu a drafodwyd yn y gweithdai a chreu gweithiau newydd.

 

 

Mae tocynnau ar gael ar Ticketsource ar gyfer y gweithdai rhad ac am ddim, a fydd hefyd yn cynnwys lluniaeth a ddarperir gan ein caffi gwych. Rydym hefyd yn cynllunio digwyddiadau eraill ar gyfer mis Medi, a fydd yn cael eu hariannu drwy gynllun grant Haf o Hwyl Llywodraeth Cymru. Rwyf hefyd yn ddiolchgar i Josh Littleford @jltoyphotography am greu’r llyfrgell Lego anhygoel hon yn  lliwiau’r enfys.

Sally McInnes, (hi/ei) Cadairydd Fforwm Rhywedd a LHDTC+ LlGC

Archifo gwefannau ‘Datblygiad Cynaliadwy a Chymru’

Collections - Postiwyd 18-07-2022

Ers dyfodiad Datganoli ym 1997, mae Datblygu Cynaliadwy wedi chwarae rhan ganolog a chynyddol yn y ffordd llywodrathir Cymru, ac o ganlyniad, yn y ffordd yr ydym yn byw. Wrth gydnabod hyn, rydym wedi bod yn archifo gwefannau ar Ddatblygu Cynaliadwy a’r Amgylchedd ers 2004. Mae’r casgliad bellach yn cynnwys dros 700 o wefannau. Ein cam nesaf fydd rhoi mynediad i’r casgliad gwerthfawr hwn o wefannau drwy greu casgliad arbennig am y pwnc o fewn Archif we y DG.

 

 

Mae cyfuniad cymhleth o ffactorau yn cyfrannu at yr egwyddor o Ddatblygu Cynaliadwy ledled Cymru. Er enghraifft, bydd ein harchifo ar y wê, ac felly’r Casgliad, yn canolbwyntio ar gadwraeth, gwarchodaeth a cynnal ecosystemau Cymru, Adnoddau Naturiol, Ynni Adnewyddadwy, diogelu’r amgylchedd a’r gwaith a wneir ar Reoli Gwastraff, Ailgylchu a Theithio Llesol. Byddwn hefyd yn ymdrin â Amgylcheddiaeth, Dinasyddiaeth Fyd-eang a Newid yn yr hinsawdd ac yn rhestru’r llu o wefannau sy’n dangos bod Cymru’n dod yn genedl fwy cyfrifol yn fyd-eang.

Daeth Cymru yn un o’r cenhedloedd cyntaf i gael dyletswydd gyfansoddiadol ar ddatblygu cynaliadwy. Mae’r gwefannau yr ydym yn eu harchifo yn dangos y cynnydd a wnaed o ran defnyddio ynni adnewyddadwy; effeithlonrwydd ynni; lleihau tlodi tanwydd; a thrawsnewid Cymru yn un o’r tair gwlad ailgylchu orau yn y byd. Fodd bynnag, nid yw llawer o wefannau o’n gorffennol bellach i’w gweld ar y wê fyw ond maent ar gael yn Archif Gwefannau’r DG. Mae ein gwaith hefyd yn cynnwys cipio gwefannau cyfredol sy’n mynd i’r afael â Datblygu Cynaliadwy gan sicrhau bod y gwaith hwn hefyd yn cael ei gynnwys ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Gan fod Cymru ar flaen y gad yn fyd-eang o ran deddfwriaeth ar ddatblygu cynaliadwy, roeddem yn geffylau blaen mewn nifer o agweddau. Daethom yn Genedl Masnach Deg gyntaf y Byd yn 2008; Cymru oedd y Senedd gyntaf yn y byd i ddatgan argyfwng hinsawdd yn 2019. Ar ben hynny, carreg filltir arwyddocaol oedd pasio Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 gan arwain at apwyntio Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol, yr un cyntaf yn y bydu gyda phŵerau statudol.

Mae llawer mwy i’w wneud eto i greu dyfodol gwell i’n planed a llawer gormod i’w restru mewn blog! Fodd bynnag, bydd Cymru sy’n fwy gwyrdd yn gweld toriadau pellach mewn allyriadau carbon; mwy o deithio llesol; gwaharddiad ar blastigau un defnydd; mynd i’r afael â cholli amrywiaeth drwy greu coedwig genedlaethol; buddsoddi yn yr economi cylchol; sefydlu diwydiannau adnewyddadwy sy’n arwain y byd fel datblygu’r sector ynni morol yng Nghymru. Bydd Cymru hefyd yn edrych ar ei etifeddiaeth o’r gorffennol a’i addasu i’r dyfodol. Enghreifftiau o hyn yw y bydd ein tomenni glo segur yn cael eu gwneud yn fwy diogel a bydd ein sector Amaethyddiaeth yn derbyn cefnogaeth i fod yn fwy ecogyfeillgar.

Mae’n daith y gallwn fod yn falch ohoni ac mae’r tirwedd yn newid yn gyflym. Diolch byth, mae ein harchifo gwe yn sicrhau fod y daith holl bwysig hon a’i rhaglen uchelgeisiol yn cael eu ddogfennu a’i gwneud yn hygyrch.

Rydym hefyd yn estyn allan. Byddwn yn ceisio caniatâd gan gyhoeddwyr gwefannau i sicrhau fod eu cynnwys ar gael yn ehangach. Mae Llyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol y DG wedi bod yn archifo gwefannau’r DG gyda’r amod taw dim ond ar safleoedd y Llyfrgell mae’r deunydd hwn i’w weld. Byddwn hefyd yn cysylltu â phartïon sydd â diddordeb i’n helpu i ddewis gwefannau i’w cadw. Bydd hyn yn ychwanegu at ein rhestr sy’n cynhyddol o adnoddau sy’n cael eu cadw ar gyfer y genedl. Mae croeso mawr i chi wneud hyn drwy’r dudalen Nominate a website. Mae’r casgliad ‘beta’ rydym yn ei adeiladu i’w weld yma. Bydd blog ychwanegol yn ymddangos yn fuan.

Bydd blog ychwanegol yn ymddangos i arddangos y cynnydd rydym wedi’i wneud gyda’r casgliad! Yn y cyfamser, dyma gipolwg ar ‘Ailgylchu dros Gymru’, un o’r gwefannau cyntaf i gael ei harchifo nôl yn 2006!

 

 

 

Aled Betts,

Llyfrgellydd Derbyn ac Archifydd Wê

Jiwbilïau yng Nghymru

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 30-05-2022

Tra bod y Deyrnas Unedig yn dathlu Jiwbili Platinwm y Frenhines, mae’n gyfle i weld sut mae achlysuron tebyg wedi cael eu nodi yng Nghymru yn y gorffennol.

Adeiladwyd nifer o gofgolofnau trwy Brydain i ddathlu Jiwbili Aur Siôr III yn 1809, gan gynnwys y Bwa ger Pontarfynach, Ceredigion, a godwyd ar gyfer Thomas Johnes, casglwr llyfrau a pherchennog Gwasg Hafod.  Codwyd hefyd Tŵr Jiwbili ar ben Moel Famau, Sir Fflint, sy’n cael ei ddisgrifio yn A history of the Jubilee Tower on Moel Fammau in North Wales gan R.J. Edwards.  Mae’r ddau yn dal yn sefyll heddiw.  Cyhoeddodd Eglwys Loegr (a oedd yn cynnwys eglwysi yng Nghymru bryd hynny) ffurfiau gweddi arbennig, yn Gymraeg a Saesneg, i ddiolch am hanner canrif o deyrnasiad y Brenin.

 

 

Cyhoeddwyd ffurfiau gweddi tebyg yn 1887 ar gyfer Jiwbili Aur y Frenhines Fictoria, a chynhaliwyd gwasanaeth o ddiolchgarwch yn Eglwys Sant Pedr, Caerfyrddin, gyda phregeth gan Esgob Tyddewi.  Ddegawd yn ddiweddarach dathlodd Fictoria ei Jiwbili Diemwnt.  Un o’r llyfrau a gyhoeddwyd i nodi’r achlysur hwn oedd The Queen’s Diamond Jubilee: illustrated record of Her Majesty’s reign and descriptive sketch of Aberdare, 1837-1897.

 

 

Mae’r casgliad a roddwyd i’r Llyfrgell Genedlaethol gan Miss Margaret Davies o Gregynog, ger Y Drenewydd, yn cynnwys cofnod unigryw o Jiwbili Arian Siôr V yn 1935.  Rhoddwyd llyfr i Miss Davies a’i chwaer Gwendoline gan aelodau corau Sir Drefaldwyn oedd yn canu o flaen y Brenin a’r Frenhines yn Neuadd Albert, er mwyn diolch i’r chwiorydd am eu cefnogaeth.  Mae’r llyfr wedi’i lofnodi gan aelodau’r corau a’i rwymo’n gain.

 

 

Yr un nesaf i ddathlu Jiwbili Arian oedd y Frenhines bresennol.  Dw i’n cofio sefyll fel plentyn wrth ochr y ffordd pan oedd hi a Dug Caeredin yn dychwelyd o wasanaeth o ddiolchgarwch yn Eglwys Gadeiriol Llandâf yn 1977.  Argraffwyd llyfryn hardd dwyieithog yn cynnwys trefn y gwasanaeth.  Chwarter canrif yn ddiweddarach roedd y Frenhines yn dathlu Jiwbili Aur, ac ymysg digwyddiadau’r flwyddyn ymwelodd hi a Dug Caeredin â Gŵyl Ieuenctyd ym Mharc Eirias, Bae Colwyn.  Cyhoeddwyd llyfryn dwyieithog i ddathlu’r ymweliad.

 

 

Tybed pa gofnodion hanesyddol fydd yn cael eu hychwanegu at ein casgliadau ar ôl y dathliadau eleni?

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Cymro yn Wcráin

Casgliadau / Collections - Postiwyd 09-05-2022

Yn y flwyddyn 1870 safodd Cymro o’r enw John Hughes ar dir anghyfannedd yn nwyrain Wcráin. Dewiswyd y tir hwn fel safle ei weithdy haearn. Yr ardal, a gafodd ei henwi’n Hughesovka ar ei ôl, ddaeth gyda adeilad diwydiannol enfawr a ddenodd lawer o weithwyr o bob rhan o’r byd.

Ganed Hughes ym Merthyr Tudful yn 1814, a fu’n llwyddianus yn Ne Cymru a Llundain am fod yn feistr yn sawl ffowndri dur. Dysgodd ei grefft gan ei dad yng Ngweithdŷ Haearn Cyfarthfa, ac erbyn i Hughes gyrraedd ei 30au canol, roedd yn berchen ffowndri ei hun yng Nghasnewydd. Wedyn, symudodd i Lundain a parhaodd ei lwyddiant. Ym 1870, cafodd Hughes y cyfle gan y Tsar Rwsiaidd i ddod a’i arbenigedd i Rwsia ymerodrol.

 

 

Nid yn unig roedd ei gwmni newydd, the New Russia Company Ltd., wedi creu diwydiant o fewn y rhanbarth, ond hefyd darparodd amwynderau ar gyfer y boblogaeth newydd, gydag eglwysi, ysbytai, a gwasanaethau pwysig eraill ar gael, i sicrhau amgylchedd gwaith hapus a chytûn. Roedd gweithwyr hyd yn oed yn cael ail-leoli eu teuluoedd i’r rhanbarth newydd, yn y gobaith y byddai hyn yn lleihau hiraeth.

Roedd yr amodau gwaith yn galed gyda hafau poeth a sych, stormydd llwch, glaw trwm y gwanwyn, a gaeafau caled gyda llawer o eira. Roedd Hughes yn gobeithio y byddai’r cyflogau da a gwaith cyson, na allai llawer o wledydd eraill ei ddarparu, yn gwneud yn iawn am y tywydd eithafol yr oedd rhaid i’r gweithwyr ddioddef.

Datblygodd Hughesovka a newidiodd ei enw yn ddiweddarach i Stalino, ac yna Donetsk, yn gymuned lewyrchus erbyn dechrau’r 21ain ganrif. Daeth y rhanbarth yn rhan bwysig o ardal Donbas. Yn anfoddus, daeth gwrthdaro yn fuan wedyn.

Cyfeiriadau a ffynonellau ar-lein:

Edwards, S. Hughesovka: a Welsh enterprise in Imperial Russia : an account of John Hughes of Merthyr Tydfil, his New Russia Company, and the town, works and collieries which he established in the Ukraine, 1992

Thomas, C. Dreaming a city : From Wales to Ukraine : The Story of Hughesovka/Stalino/Donestsk, 2009*

Glamorgan Family History Society Journal, No. 128 (December 2017), p. 10-13 (Diggins, R. Hughesovka: a Welsh enterprise in Imperial Russia).

https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-40345030

https://cy.wikipedia.org/wiki/John_Hughes_(diwydiannwr)

*Yn cynnwys DVD ‘Hughesovka & the New Russia – Best Documentary BAFTA Cymru’

 

Ian Evans,

Shared Cataloguing Programme Manager

Arddangosfa Diwygiadau yn y Senedd

Arddangosfeydd / Casgliadau / Collections - Postiwyd 11-04-2022

Mae’r Llyfrgell yn darparu arddangosfa bob blwyddyn ar gyfer Brecwast Gweddi Gŵyl Ddewi yng Nghaerdydd.  Trefnir y digwyddiad arbennig hwn gan grŵp o aelodau Cristnogol o’r Senedd o wahanol bleidiau, ac mae’r gwahoddedigion yn cynnwys aelodau o seneddau dros Ewrop, arweinyddion eglwysi a chapeli, a chynrychiolwyr nifer o fudiadau Cristnogol.

Thema’r Brecwast Gweddi eleni oedd “Diwygiadau”.  Yr eitem hynaf a ddangoswyd oedd Llythyr ynghylch y ddyledswydd o gateceisio plant a phobl anwybodus (1749) gan Griffith Jones, oedd yn gyfrifol am sefydlu miloedd o ysgylion cylchynol er mwyn dysgu pobl i ddarllen y Beibl.  Roedd cysylltiad agos rhwng yr ysgolion hyn a’r ymdrechion i gael yr SPCK i ddarparu Beiblau Cymraeg.

 

 

Cyhoeddwyd Two letters, giving an account of a revival of religion in Wales gan Thomas Charles o’r Bala yn 1792.  Arweiniodd y cyfnod o adfywiad ysbrydol mae Charles yn ei adrodd at sefydlu Cymdeithas y Beibl, a dangoswyd hefyd yr argraffiad cyntaf o’r Beibl Cymraeg a gyhoeddwyd gan y Gymdeithas yn 1807.

Er mwyn adlewyrchu agwedd ryngwladol y thema, dangoswyd Hanes llwyddiant diweddar yr Efengyl, a rhyfeddol waith Duw, ar eneidiau pobl yn North America (1766), sef cyfieithiad gan William Williams, Pantycelyn o bamffledyn yn disgrifio deffroad ysbrydol yn America ddwy flynedd ynghynt.  Roedd yr arddangosfa hefyd yn cynnwys hunangofiant Ben Chidlaw (1890), Cymro a ymfudodd i America ond a fu’n rhan o Ddiwygiad 1839 tra ar ymweliad â’i famwlad, a The revival in the Khasia Hills (1907), sef hanes cenhadaeth dramor y Methodistiaid Calfinaidd yn India.

Dangoswyd dwy lawysgrif o Ddiwygiad 1858-9, sef dyddiadur Dafydd Morgan, Ysbyty, a llythyr oddi wrth John Matthews o Aberystwyth.  Yr eitem a ddenodd sylw mwyaf y gwahoddedigion oedd Beibl Evan Roberts, a oedd gydag ef pan oedd yn gweithio mewn pwll glo.  Cafodd y Beibl ei losgi yn rhannol mewn ffrwydrad yn 1897 a laddodd pump o’i gydweithwyr.  Arweiniodd hyn at ei droëdigaeth, sy’n cael ei disgrifio yn nyddiadur y Parch. Seth Joshua a ddangoswyd ar bwys y Beibl.  Roedd Evan Roberts yn un o brif arweinwyr Diwygiad 1904-5.

Roedd yn fraint i arddangos y trysorau hyn o gasgliadau’r Llyfrgell yng nghyntedd y Senedd a’u trafod gyda’r gwesteion.  Wrth greu’r arddangosfa, ceisiais amlinellu hanes gwaith Duw trwy nifer o ddiwygiadau yng Nghymru a diwygiadau mewn gwledydd eraill sydd naill ai wedi dylanwadu ar Gymru neu wedi elwa o gyfraniad cenhadon o Gymru.

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Cadwraethwyr yn derbyn hyfforddiant yn Wakefield

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 21-02-2022

Dros bythefnos ym mis Ionawr teithiodd Rhydian Davies a minnau, cadwraethwyr o dan hyfforddiant y Llyfrgell, i Wakefield. Yno, mynychom fodiwl cadwraeth papur yng Nghanolfan Hanes Gorllewin Swydd Efrog. Rydym hanner ffordd drwy’r hyfforddiant, a dyma flas ar beth a ddysgom yn hanner cyntaf y modiwl.

Trwsio dogfennau gwlyb

Mae gwlychu papur yn ffordd ddefnyddiol iawn i’w ymlacio a golchi baw sy’n gynhenid tu fewn i’r ffibrau er mwyn paratoi i drwsio’r ddogfen. Ond cyn golchi’r ddogfen, rhaid glanhau’r arwyneb. Os na wneir hyn, mae perygl symud baw tu fewn i ffibrau’r papur. Rydym yn defnyddio brwsh meddal i lanhau’r llwch a sbwng latecs awyrog (smoke sponge, aerated latex sponge) i waredu baw mwy styfnig. Fe ddefnyddir dilëwr Staedtler weithiau hefyd.

 

Ar ôl glanhau’r arwyneb mae’r ddogfen yn barod i’w wlychu. Y risg mwyaf gyda gwlychu unrhyw ddogfen yw fod yr inc/cyfryngau’n rhedeg pan mae’n cyffwrdd â’r dŵr. I osgoi trychineb, rydym yn arbrofi’r inc gyda diferyn o ddŵr ac alcohol. Gwelir uchod llun o Rhydian yn gwneud hynny.

 

Mae rhan fwyaf o’r llawysgrifau yn defnyddio inc “iron gall” sydd ddim yn doddadwy mewn dŵr nag alcohol. Mae sêl yn bresennol ar y ddogfen, a gan fod sielac yn doddadwy mewn alcohol ond ddim mewn dŵr, felly fe wlychom y ddogfen mewn dŵr yn unig.

 

Ar ôl ei olchi mewn dŵr, fe drosglwyddom y ddogfen i fwrdd gwydr i ddechrau trwsio. Gan fod y ddogfen mor frau penderfynwyd rhoi papur sidan Japaneaidd (2gsm) dros y cefn i gyd; mae’r papur sidan mor ysgafn a thenau fel nad yw’n cuddio unrhyw eiriau sydd ar y ddogfen.

 

Dyma lun ohonof uchod yn dal y papur sidan Japaneaidd. Gellir ei weld trwyddo’n hawdd, ac ar ôl ei osod ar y ddogfen, mi fydd bron yn anweladwy!

 

Dyma’r ddogfen ar ôl derbyn y papur sidan Japaneaidd dros y cefn, fel y gwelwch o’r llun, mae’r ddogfen llawer mwy sefydlog. Ond nid yw’r papur sidan ar ben ei hun yn ddigon cryf i amddiffyn y ddogfen o niwed mecanyddol. Mae’n ddigon hawdd i’r ddogfen gael ei niwedio yn bellach.

Felly, yn y cam nesaf cawsom gyfle i ddysgu a defnyddio’r dull “leaf casting”. Mae’r dull yma yn defnyddio’r cysyniad o sut mae papur yn cael eu creu yn y lle gyntaf, gan ddefnyddio pwlp papur i lenwi’r ardaloedd sydd ar goll. Mae’r ddogfen yn cael ei roi o dan ddŵr, ac wedi tynnu’r plwg, mae disgyrchiant yn tynnu’r pwlp lawr i’r llefydd sydd angen eu llenwi.

D’oes dim llun gyda ni o’r canlyniad terfynol, gan fod hanner cyntaf y modiwl wedi gorffen ar ôl i ni wneud y cam hyn. Rydym yn dechrau’r ail hanner ar 7 Chwefror, felly bydd llawer mwy i ddweud ar ôl i ni orffen! Ond am y tro, gobeithio eich bod wedi mwynhau darllen yr erthygl hon.

 

Julian Evans,

Cynorthwyydd Cadwraeth dan Hyfforddiant

Blwyddyn newydd – adnoddau digidol newydd!

Collections - Postiwyd 14-02-2022

Mae mis cyfan o 2022 eisoes wedi mynd heibio a chyda blwyddyn newydd daw adnoddau digidol newydd. Mae ein gwaith digido wedi parhau tu ôl i’r llen ac mae’r eitemau a’r casgliadau yma bellach ar gael yn ddigidol i’w pori ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog:

Archifau a Llawysgrifau

Casgliadau Peniarth, Llanstephan, Cwrtmawr a Brogyntyn

Llawysgrifau

Mae’r llawysgrifau canlynol hefyd ar gael trwy ein syllwr bellach:

Cofrestrau Meteoroleg ‘The Chain’

Dechreuwyd ar y gwaith o ddigido cyfres o gofrestrau meteoroleg o ddarlleniadau thermomedr, baromedr a mesurydd glaw yn ‘The Chain’:

Byddwn y gwaith i ddigido’r cyfrolau hyd at 1945 yn parhau yn ystod yr wythnosau nesaf.

Deunydd Print

Biographies

Dros y misoedd diwethaf parhawyd i ryddhau cofiannau trwy’t catalog ac mae 288 o gyfrolau ychwanegol ar gael bellach, yn eu plith ceir:

Y Casgliad Arthuraidd

Parhawyd gyda’r gwaith o ddigido cyfrolau print yn ymwneud â’r Brenin Arthur ac mae 21 cyfrol arall ar gael bellach:

Cyfrolau Cerddorol

Mae dwy gyfrol gerddorol bwysig wedi’u digido hefyd:

Mapiau a Deunydd Graffigol

Casgliad Portreadau

Mae bron i 100 o bortreadau wedi cael eu hychwanegu i’r catalog, gan gynnwys ffotograffau o J .Herbert Lewis, Clara Butt, Syr Frank Ree, Betty Blythe and Mrs. Lewis, Llanaeron, ar ei chanfed pen-blwydd ym 1913!

Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyhoeddwyd 24 erthygl newydd ar y wefan:

Cofiwch hefyd ddilyn cyfrifon Trydar Y Bywgraffiadur: @Bywgraffiadur ac @WelshBiography

Morfudd Nia Jones (Swyddog Cynnwys Digidol)

Baled Cwiyr Anweddus

Collections - Postiwyd 09-02-2022

Yn fy llyfr A History of Women in Men’s Clothes: from cross-dressing to empowerment (Pen and Sword Books, 2021) amlinellais sut mae menywod wedi herio gorchmynion cymdeithasol ers canrifoedd trwy drawswisgo, traws-weithio, a thraws-fyw. Ar ôl traddodi sgwrs ar y gyfrol, cysylltodd Nia Mai Daniel (Yr Archif Gerddorol Gymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru) â mi yn fy hysbysu am y faled Gymraeg, ‘Can Newydd’, am ferched yn trawswisgo. Gan nad wyf yn medru darllen Cymraeg, gofynnais i Mair Jones (Queer Welsh Stories) a allai hi wneud cyfieithiad rhagarweiniol i asesu’r cynnwys, ac yna darparodd y bardd Cymraeg Grug Muse fersiwn mwy cyfoes.

Ysgrifennwyd ‘Can Newydd’ gan y baledwr unllygeidiog ecsentrig Abel Jones, (Bardd Crwst) oedd, yn ôl y Bywgraffiadur Cymreig, ‘yr olaf o’r baledwyr mawr’, ac fe’i gosodwyd ar dôn ‘Mae Robin yn swil’. Nododd yr Athro E Wyn James, Prifysgol Caerdydd fod y gân hon ‘yn fwy addas ar gyfer y dafarn nag ar gyfer canu mewn cyngherddau ac eisteddfodau parchus.’ Roedd ychwanegu geiriau’r Bardd Crwst yn ei gwneud hi’n fwy risqué fyth.

Can Newydd

Hanes dwy Ferch ieuanc o’r fro hon a wisgodd eu hunain mewn dillad meibion, a myned i blasdy i garu at ddwy ferch ieuanc, rhai dyeithr iddynt.

Cenir ar-”Robin yn Swil”

Wel lanciau bro Gwalia beth meddwch chwi am hyn–
Gwel’d merched mewn closau, on’d ydyw beth syn?
A’i prinion yw’r meibion rhai mwynion ein bro,
Nes ydyw rhai merched am gariad o’u co’.
O’nd ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn,
Yn curo at f’rwynion Plas uchaf a’r Glyn &c
Rhyw noswaith ber oleu yng nghanol mis Mai,
Fe aeth dwy ferch ifanc fel llanciau difai,
I guro at plasdy lle’r oedd ryw ddwy ferch
Mewn newyn am gariad i roi arno eu serch, &c
Curasent y gwydr nes codi o’r ddwy
A buan gofynwyd, f, anwylyd, O! Pwy?
Wel dau o wych lanciau–rhai hynod o dlws,
Adwaenwch hwy’n union’r ol agor y drws &c
Agorwyd mewn munud heb oedi dim dau,
‘Rol ychydig o eiriau i’r gwely a hwy’n glau;
Cofleidio, cusanu, peth melys yw dyn,
Ond pedair merch ieuanc mewn newyn bob un
Fe flinwyd cusanu. ‘roedd natur yn gre’,
A Siani a deimlodd, ni henwaf ymhle;
Deallodd nad ceiliog oedd gyda hi’n bod
Neu fod yn un hynod o ryfedd ac od &c
Roedd Lusi a’i chydmar mewn gwely gerllaw,
Yn ddiwyd fwyn garu heb gaffael un braw,
A dywedodd i’w chariad mai biwty mab oedd,
Gwneuthur os cawsai o’i hanfodd neu fodd, &c
Peth mawr yw chwant cydmar ar geiliog neu iar,
Peth mwy yw merch ieuanc yn deisyf yn daer;
A dywed hen ddiareb “heb geiliog cheir ciw,”
A rhyfedd fu’r caru rhwng Sian a Cit Puw &c
Da chwithau y llanciau o deuwch ar frys,
Mae’r merched yn ynfyd gan gymmaint eu blys;
Mae gofid’n eu poeni hwy hoewant mewn chwant,
Fe ddofir eu nwydau pan gaffont hwy blant, &c
Mae’r ffasiwn yn dechreu i’r merched gael d’od,
I guro at lanciau, on’d ydyw’n beth od?
On’d ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn,
Yn gwisgo y closau am danynt mor dyn.
Ffarwel i bob busle a’r crinoline fu
Mae’r merched am drowsus i’w wisgo yn hy;
Hwy roddant ryw arwydd ymhob gwlad a thre’,
I ddangos i’r meibion fod ganddynt hwy ble.
Ond ydyw’n beth syn gwel’d merched fel hyn’
Yn curo at f’rwynion Plas uchaf a’r Glyn.

Mae’n anodd rhoi dyddiad pendant ar y faled, fel yr eglurodd yr Athro James, oherwydd absenoldeb enw unrhyw argraffydd. Fodd bynnag, mae’r Athro James yn nodi mai’r eitem gyntaf ar y ddalen yw cerdd am weinidog gyda’r Bedyddwyr yn methu trên Dowlais. Gan fod y gweinidog yn Nowlais o 1865-1872, gellir cyfrif fod y daflen, yn ol pob tebyg, wedi ei hargraffu yn y cyfnod hwnw. Nid yw’r copïau mewn casgliadau eraill, megis Archifau Prifysgol Bangor ac Archifdy Ceredigion, yn taflu goleuni pellach ar y dyddiad.

Mae cynnwys ‘Can Newydd’ yn ymwneud â dwy ddynes sy’n traws-wisgo fel dynion er mwyn ymweld â phlastai a chael rhyw gyda dwy ddynes.

“Hanes dwy Ferch ieuanc o’r fro hon a wisgodd eu hunain mewn dillad meibion, a myned i balasdy i garu at ddwy ferch ieuanc, rhai dyeithr iddynt.”

Un ffordd y gellid darllen y faled o bosibl yw fel beirnidaeth ar ddynion sydd wedi esgeuluso’r merched, a’u gadael heb dderbyn digon o sylw gan ddynion.

“Wel lanciau bro Gwalia beth meddwch chwi am hyn–
Gwel’d merched mewn closau, on’d ydyw beth syn?
A’i prinion yw’r meibion rhai mwynion ein bro,
Nes ydyw rhai merched am gariad o’u co’.”

Fodd bynnag, mae’r faled hefyd yn tynnu sylw at y nifer cynyddol o fenywod a oedd yn croeswisgo, rhywbeth yr wyf yn ei drafod yn fy llyfr. Roedd canol diwedd y 19eg ganrif yn gyfnod pan oedd merched yn eu miloedd yn gwisgo fel dynion, (‘masquerading’) ac roedd llawer o’r rhain yn unigolion y byddem ni heddiw yn eu hadnabod fel lesbiaid neu drawsryweddol.

Mae’r faled yn mynd i gael ei pherfformio (efallai am y tro cyntaf ers y 19eg ganrif) yn Aberration fel rhan o Fis Hanes LHDT+ 2022 – cyfle i chi farnu drosoch eich hunain beth sy’n digwydd yn y faled.

Norena Shopland
Draig Enfys
Hyrwyddo hanes LHDT+ a threftadaeth Cymru
Twitter: @NorenaShopland

St James Park Press

Collections - Postiwyd 06-12-2021

Dros y blynyddoedd mae’r Llyfrgell wedi adeiladu casgliad cynhwysfawr o gyhoeddiadau gweisg preifat, sydd yn cynhyrchu llyfrau cain mewn argraffiadau cyfyngedig gan ddefnyddio dulliau traddodiadol o argraffu â llaw.  Yn anffodus mae sawl gwasg breifat yng Nghymru wedi dod i ben yn y blynyddoedd diwethaf: Gwasg Gregynog ger y Drenewydd, y Red Hen Press yn Sir Frycheiniog a’r Old Stile Press yn Sir Fynwy, sy’n gadael dim ond Gwasg Gwydir yn Llanrwst hyd y gwn i.  Mae sawl un yn Lloegr wedi dod i ben hefyd.

Felly roedd yn galonogol i ddarganfod gwasg breifat newydd yn ddiweddar.  Sefydlwyd y St. James Park Press yn Llundain gan James Freemantle yn 2015 a chefais y pleser o ymweld â hi eleni.  Mae’r Llyfrgell wedi prynu copi o lyfr a gyhoeddwyd gan y wasg yn 2020, sef argraffiad o storïau Arthuraidd.  Argraffwyd y llyfr mewn argraffiad cyfyngedig o 65 copi ar wasg Albion gan ddefnyddio papur wedi’i wneud â llaw.  Mae’n cynnwys engrafiadau pren trawiadol i gyd-fynd â’r testun.

 

 

Rydym hefyd wedi prynu copi o lyfr a gyhoeddwyd gan y wasg hon yn 2018, sef On the Birmingham School of Art, 1940 gan Eric Gill.  Roedd Eric Gill yn argraffydd a cherflunydd a sefydlodd gweithdy yng Nghapel-y-ffin, Powys, ym 1924.  Cynlluniodd sawl ffurfdeip, ac roedd yn ddylanwad sylweddol ar nifer o weisg preifat.  Mae’r argraffiad hwn o adroddiad gan Gill ar Ysgol Gelf Birmingham yn gyfyngedig i 100 copi mewn rhwymiad bambŵ gyda llun gan Eric Gill wedi’i engrafio ar y clawr.

Mae’r wasg ar fin cyhoeddi ei lyfr mwyaf uchelgeisiol hyd yn hyn, sef argraffiad o 1984 gan George Orwell.  Mae’r Llyfrgell wedi derbyn prosbectws o’r llyfr hwn ar gyfer ei gasgliadau.  Gobeithio bydd y St. James Park Press yn dal i ffynnu.  Basai’n dda i weld gweisg preifat yn cael eu sefydlu yng Nghymru eto i barhau â’r traddodiad hwn.

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog