Blog - Collections

Ail-fyw cyffro Ymgyrch Ewro 2016 Cymru trwy Newsbank

Collections - Postiwyd 11-06-2021

Mae 5 mlynedd wedi mynd heibio ers i dîm pêl-droed Cymru a’i cefnogwyr brofi twrnament bythgofiadwy yn Ewro 2016.

Wedi absenoldeb o 58 mlynedd o brif bencampwriaethau pêl-droed, rhuodd y wal goch yn ystod y gemau.

Gyda phencampwriaeth Euro 2020 yn cychwyn heno ar ôl cael ei ohirio llynedd, mae’r tîm yn llawn gobaith y gallant efelychu ymdrech arwrol 2016. Dyma grynodeb cyflym o’r gemau anhygoel hynny trwy danysgrifiad Newsbank y Llyfrgell (cliciwch ar y lincs i ddarllen yr adroddiadau).

 

 

Cymru 2 – Slofacia 1 – “Dragons do roar!”

Roedd y cyffro yn ddealladwy o uchel ymhlith cefnogwyr Cymru. A allai’r tîm gario drosodd eu llwyddiant o’r rowndiau rhagbrofol? Cawsom yr ateb hwnnw o fewn y 10 munud cyntaf. Yn gyntaf, fe wnaeth Ben Davies yn wych i glirio’r bêl oddi ar y llinell gôl i rwystro Slofacia, ac yn fuan ar ôl hynny, sgoriodd Gareth Bale gic rydd arbennig i roi Cymru ar y blaen.

Er i Slofacia ei gwneud hi yn  gyfartal yn yr ail hanner, sgoriodd Hal Robson-Kanu y gôl fuddugol gyda 9 munud o chwarae ar ôl ar y cloc gan  roi Cymru ar frig y grŵp, a hel cefnogwyr Cymru yn wirion o hapus. Cychwyn perffaith!

Lloegr 2 – Cymru 1: “England grab last-gasp winner and break Welsh hearts.”

Roedd Cymru yn hyderus o flaen y gêm yn erbyn ein cymdogion, ac roedd pethau’n edrych yn addawol ar ôl i Gareth Bale sgorio cic rydd o bell ar drothwy hanner amser. Fodd bynnag, ar ôl i Loegr daro yn ôl yn gynnar yn yr ail hanner, fe sgoriodd Sturridge yn yr eiliadau olau i roi’r fuddugoliaeth i’r Saeson, ac o ganlyniad, symud Cymru i’r ail safle yn y grŵp.

Rwsia 0 – Cymru 3: “Bale & Co thrash Russia in magnificent display as the Welsh fairy tale gathers momentum”

Os oedd y tîm yn teimlo unrhyw bwysau ynglŷn â symud ymlaen o gamau’r grŵp, nid oedd yn amlwg wrth iddynt drechu Rwsia.  Sgoriodd Ramsey a Taylor yn yr hanner cyntaf i roi Cymru ar y blaen yn gyfforddus, cyn i Bale sgorio’r trydydd yn yr ail hanner, gan ddod yn brif sgoriwr y bencampwriaeth. Gyda Lloegr dim ond yn cael gêm gyfartal yn erbyn Slofacia, golygai  hyn mai Cymru oedd buddugwyr y grŵp.

 

 

Cymru 1 – Gogledd Iwerddon 0: “Cruel blow as own goal sends Wales into fantasy land.”

Gyda’r ddau dîm yn chwarae eu gêm ‘knock-out’ gyntaf ers Cwpan y Byd ym 1958, roedd cefnogwyr ac yn wir chwaraewyr y ddau dȋm ar bigau drain. Prin oedd y cyfleoedd, ac yn y pen draw penderfynwyd yr ornest pan groesodd Bale i mewn i’r cwrt cosbi, lle rwydodd Gareth Mcauley i’w gôl ei hun. Nid bod unrhyw gefnogwr Cymru yn poeni rhyw lawer, roedd rownd yr wyth olaf yn galw!

Cymru 3 – Gwlad Belg 1: “Wales unleash the Dragon to roast Belgium and seal semi”

Heb os, yr hyn a ddaeth nesaf ydy’r noson enwocaf yn hanes pêl-droed Cymru. Cyrhaeddodd Cymru Lille gyda’r siawns o fedru mynd un cam ymhellach na thîm enwog 1958. Safai tîm Gwlad Belg rhwng tîm Cymru a’r freuddwyd o gyrraedd y rownd gynderfynol.  Dyma dȋm roedd Cymru eisoes wedi ei wynebu a’i threchu yn y rowndiau rhagbrofol. Fodd bynnag, Gwlad Belg oedd y ffefrynnau i ennill yr ornest. Cwta chwarter awr i mewn i’r gêm, aeth y Belg ar y blaen trwy ergyd anhygoel Nainggolan o 25 llath. Arhosodd Cymru yn y gêm, a sgoriodd y capten Ashley Williams i wneud pethau’n gyfartal ar yr hanner awr.

Yna cawsom ein trin i gôl y bencampwriaeth , pan ar 55 munud, chwalodd Robson-Kanu amddiffynwyr Gwlad Belg gyda troead bendigedig yn y cwrt cosbi, ac yna gosod y bêl yn y gornel isaf y rhwyd . Aeth cefnogwyr Cymru yn wallgo, boed yn gwylio’r gêm yn fyw yn y stadiwm neu’r miloedd fu’n gwylio’r gêm mewn tai a thafarndai trwy’r wlad.  Parhaodd Gwlad Belg i wthio am y gôl nesaf, ond seliodd Cymru fuddugoliaeth enwog gyda pheniad syfrdanol Sam Voakes. Roedd Cymru wedi cyrraedd y rownd gynderfynol!

Portiwgal 2 – Cymru 0: “Welsh fairytale ends as Cristiano Ronaldo takes Portugal to Euro 2016 final”

Roedd ysbryd cefnogwyr Cymru  yn uwch nag erioed ar ôl gêm Gwlad Belg, ac uchel oedd y gobeithion y byddai’r tȋm yn cyrraedd y rownd derfynol yn y Stade de France. Yn anffodus nid dyna a fu, roedd gan Bortiwgal syniadau eraill. Dan arweiniad Cristiano Ronaldo, cafwyd perfformiad cadarn a Phortiwgal enillodd eu lle yn y rownd derfynol, gyda Ronaldo yn sgorio eu gôl gyntaf ac yn helpu Nani i sgorio’r ail.

Roedd y freuddwyd drosodd.

Er i dȋm Cymru syrthio ar y rhwystr olaf, roedd y tîm wedi sicrhau y byddent yn cael eu hystyried am byth yn arwyr y gêm, fel yr oedd yn amlwg wrth i filoedd o bobl leinio strydoedd Caerdydd i’w croesawu adref.

“UEFA honours Welsh fans‘ inspiring passion”

Aeth ymgyrch Euro 2016 y tu hwnt i unrhyw un o’n breuddwydion gwylltaf, a sicrhaodd tîm Cymru na fyddai’r un ohonom byth yn anghofio’r 25 diwrnod rhyfeddol ac anhygoel hyn. Dyma obeithio am fwy o’r un peth eleni. Pob lwc hogia!!!

Diolch i Siôn England a Deiniol Glyn am y lluniau.

 

Paul Jackson

Llyfrgellydd Adnau Cyfreithiol, Electronig a Derbyn

Robert Recorde a’r Whetstone of Witte

Collections - Postiwyd 31-05-2021

Daeth Robert Recorde yn enwog fel y mathemategydd cyntaf i ddefnyddio’r symbol “=” mewn llyfr a gyhoeddwyd yn Saesneg, The Whetstone of Witte. Mae’r Llyfrgell yn bwriadu arddangos y llyfr hwn ar-lein yn fuan.

Ganwyd Robert Recorde yn Ninbych-y-Pysgod yn 1512. Roedd ei fam yn hannu o Fachynlleth. Yn Ninbych-y-Pysgod gwelwyd ei ddiddordeb mewn mathemateg yn datblygu gyntaf. Cydnabyddwyd hyn gan Gymdeithas Fathemategol Llundain yn 2015 pan gomisynwyd arddangosfa yn ei dref enedigol i gyd-fynd â dathliad 150 o flynyddoedd ers sefydlu’r Gymdeithas.

Lladin oedd iaith y mwyafrif o lyfrau gwyddonol yr unfed ganrif ar bymtheg ond credai Recorde y dylid rhoi addysg fathemategol i bobl na allent ddeall Lladin na Groeg. Ef oedd un o’r awduron cyntaf i ysgrifennu llyfrau mathemategol yn Saesneg.

Gwelir yr hafaliad cyntaf gyda’r defnydd o’r symbol “=” yn yr eglureb ar dudalen 236 o gopi digidol y Llyfrgell o The Whetstone of Witte. Gellid fod wedi mabwysiadu symbolau eraill a ddefnyddiwyd gan fathemategwyr y cyfnod yn Ewrop ac aeth bron canrif heibio cyn i’r ddwy linell gyfochrog gael eu derbyn fel symbol o hafaliad. Defnyddiwyd y symbol mewn gweithiau dylanwadol fel Trigonometic gan Richard Norwood. Yn raddol, lledodd y defnydd o’r symbol hafaliad o Loegr i Ewrop ac i weddill y byd. Er mwyn egluro pam y defnyddiai dwy linell gyfochrog ysgrifennodd Recorde: Er mwyn osgoi ail-ddweud y geiriau “mae’n hafal i” fe ddefnyddiaf bâr o linellau cyfochrog = o’r un hyd, gan fod y rhain yn hafal.

Roedd Recorde ymhlith y mathemategwyr cyntaf i ddefnyddio’r ffurfiau o rifau sy’n gyfarwydd i ni heddiw (1, 2, 3 ayyb). Yn un o’i lyfrau eraill, o’r enw The Groundes of Artes, mae Recorde yn cymharu’r rhifau hyn â’r rhifau Rhufeinig (i, ii, iii) a ddefnyddiwyd gan amlaf yn llyfrau’r cyfnod. Mae’r ffurfiau o rifau a ddefnyddir heddiw yn deillio o rifau Hindŵ neu Arabaidd o tua 600 O.C. Syndod i ni yw fod Recorde wedi gorfod cyflwyno’r rhifau hyn i’w ddarllenwyr di-brofiad. Arfer newydd oedd ysgrifennu mathemateg a rhifyddeg yn Saesneg. Roedd Recorde yn ffigwr blaenllaw wrth gyflwyno’r arfer i bobl Prydain.

 

 

Bu Recorde yn Gymrawd yng Ngholeg All Souls, Rhydychen ar ôl iddo raddio mewn mathemateg. Wedyn astudiodd Feddygaeth yng Nghaergrawnt. Roedd hefyd yn Feddyg Brenhinol ac fe’i apwyntiwyd yn Bennaeth y Bathdy Brenhinol. Tra’n gweithio yn y Bathdy roedd yn atebol i Iarll Penfro. Cyhuddodd Recorde yr Iarll o ddwyn peth o elw’r bathdy. Erlyniwyd ef am enllib am wneud y fath gyhuddiad a chafodd ddirwy o fil o bunnoedd. ‘Doedd ganddo mo’r modd i dalu’r ddirwy ac fe’i carcharwyd fel methdalwr. Cafodd ei daro’n wael yn y carchar a bu farw yn 1558. Pan esgynnodd Elizabeth I i’r orsedd ail-agorwyd yr achos a chafwyd enw Recorde yn ddi-euog. Rhoddwyd tir i’r teulu yn Ninbych-y-Pysgod fel iawndal.

Ysgrifennodd Recorde ei lyfrau Mathemateg yn Saesneg er mwyn i’r bobl eu deall. Roedd ymhlith y cyntaf i gyflwyno y rhifau yn y ffurf yr ydym yn eu hadnabod heddiw. Cofiwn amdano yn arbennig am iddo gyflwyno’r symbol llinellau cyfochrog i ddynodi hafaliad. Felly gwnaeth y Cymro Robert Recorde gyfraniad unigryw i fathemateg yr unfed ganrif ar bymtheg.

 

Llyfryddiaeth

Roberts, G. (2016) Robert Recorde: Tudor Scholar and Mathematician, Cardiff: University of Wales Press.

Roberts, G. Ff. (2020) Cyfri’n Cewri: Hanes mawrion ein mathemateg, Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru

 

 

Hywel Lloyd,

Llyfrgellydd Cynorthwyol.

Mis Rhannwch Stori

Collections - Postiwyd 26-05-2021

Mae hi’n Fis Rhannwch Stori ac mae traddodiad hir o rannu straeon yng Nghymru yn cael ei adlewyrchu nid yn unig yn ein casgliad llawysgrifau ond hefyd ein casgliad llyfrau print. O gyfrolau am chwedlau ac anturiaethau rhyfeddol megis straeon Twm Siôn Cati i hanesion mordaith Madog i America, i anturiaethau Wil Cwac a’i ffrindiau yn Llyfr Mawr y Plant a dirgelion byd o swyn yng nghyfres Harry Potter, dyma gyfle i rannu rhai o’n hoff straeon o’r casgliad llyfrau print.

Arwr y llyfr The adventures and vagaries of Twm Shôn Catti (1828) yw’r cymeriad chwedlonol sy’n cyfateb weithiau i Robin Hood neu Rob Roy. Honnwyd bod ei orchestion wedi’u seilio ar ddigwyddiadau ym mywyd cynnar Thomas Jones o Dregaron, tirfeddiannwr, hynafiaethydd, achydd a bardd. Dyma’r llyfr cyntaf i glodfori’r arwr hwn. Gellir casglu fod y llyfr wedi’i fwriadu ar gyfer y Cymry, gan fod yr awdur yn agored feirniadol o’r teithwyr Seisnig.

Mae Cymru fu : yn cynnwys hanesion, traddodiadau, yn nghyda chwedlau a dammegion Cymreig (1862) yn un o’r gweithiau pwysig cyntaf a gyhoeddwyd gan Isaac Foulkes (Llyfrbryf, 1836-1904), cyhoeddwr, newyddiadurwr a llenor o Lanfwrog, Sir Ddinbych. Yn ogystal â chyhoeddi llyfrau fel y casgliad hwn o lên gwerin, ysgrifennodd Llyfrbryf gofiannau i J. Ceiriog Hughes a Daniel Owen a golygodd farddoniaeth a llythyrau Goronwy Owen a gweithiau Twm o’r Nant. Gwnaeth fwy na’r un golygydd arall yn ei gyfnod i ennyn diddordeb y Cymro cyffredin yn llenyddiaeth ei wlad.

Dywedir i Madog ab Owain Gwynedd hwylio gydag wyth llong o Abercerrig ger Abergele i chwilio am wlad newydd yn y gorllewin oherwydd iddo ddiflasu ar y gynnen rhwng ei frodyr wedi marwolaeth ei dad, ac iddo lanio ym Mobile Bay tua 1169. Yn yr 16eg ganrif, John Dee oedd y cyntaf i hawlio’r Byd Newydd i Frenhines Lloegr ar sail mordaith Madog. Cafodd disgynyddion y Cymry a ymfudodd gyda Madog eu huniaethu â’r Indiaid Mandan a oedd yn byw i’r gorllewin o afon Missouri ar ddiwedd y 18fed ganrif. Daeth y myth i sylw’r cyhoedd pan gyhoeddodd yr hanesydd John Williams Farther observations, on the discovery of America, by Prince Madog ab Owen Gwynedd (1792) . O ganlyniad i ffugiadau Iolo Morganwg daeth yn gymhelliad cryf i ymfudo i America o Gymru.

Ganwyd y nofelydd Isaac Craigfryn Hughes (1852-1928) ym Mynwent y Crynwyr, Morgannwg. Glöwr ydoedd a bu’n ddall am ran olaf ei oes. Y ferch o Gefn Ydfa (1881?) yw’r fwyaf poblogaidd o’i chwe nofel, sydd yn adrodd hanes Ann Maddocks (1704-1727), merch i William Thomas o Gefn Ydfa, tŷ ger Llangynwyd, Morgannwg a gwraig i Anthony Maddocks. Bu farw ei thad pan oedd hi’n blentyn, ac yn ôl y chwedl ramantus di-sail priododd Maddocks, cyfreithiwr cefnog a mab i’w gwarcheidwad, o’i hanfodd, er iddi garu â bardd ifanc o’r enw Wil Hopcyn a gyfansoddodd penillion “Bugeilio’r Gwenith Gwyn” iddi hi. Dywedir iddi farw o dorcalon yn fuan ar ôl priodi â Maddocks. Iolo Morganwg oedd y cyntaf i honni mai Wil Hopcyn oedd awdur y gân, ond ychwanegodd Hughes manylion gordeimladol at y stori yn y nofel hon.

Mae Histori Sawney Beane (ca. 1800) yn chwedl hynod sy’n adrodd hanes Alexander “Sawney” Beane, pennaeth llwyth gyda 45 aelod yn yr Alban yn yr 16eg ganrif. Cyhuddwyd ei wraig, Agnes Douglas, o fod yn wrach. Roedd y llwyth hwn yn gyfrifol am lofruddio a chanibaleiddio dros 1,000 o bobl tra’n byw mewn ogof rhwng Girvan a Ballantrae am 25 mlynedd, nes iddynt gael eu darganfod a’u dienyddio ar orchymyn y Brenin Iago VI. Mae’r llyfr hwn am hanes Sawney Beane yn gyfieithiad o’r Saesneg.

Detholiad bychan sydd fan hyn wrth gwrs – mae silffoedd y Llyfrgell yn gwegian dan bwysau cyfrolau sy’n llawn straeon hud, lledrith a direidi. Hawdd fyddai ymgolli am oriau rhwng cloriau’r rhain – beth am chwilio’n catalog i weld pa stori wnewch chi ddarganfod?

Archifau Mewn Perygl

Casgliadau / Collections - Postiwyd 06-04-2021

Yn ddiweddar, dyfarnwyd i Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru grant o £50,000 o Gronfa Archifau Covid-19 gan yr Archifdy Gwladol. Bydd y dyfarniad hael hwn yn caniatáu inni gyflogi Swyddog Cofnodion mewn Perygl i Gymru i arwain ar ddatblygu strategaeth genedlaethol i nodi cofnodion sydd mewn perygl oherwydd pandemig Covid-19.

Mae gan bandemig Covid-19 nifer o oblygiadau ar gyfer sut mae busnesau, elusennau a sefydliadau cymunedol eraill yn gallu parhau, gyda llawer yn cau heb fawr o rybudd. Mae gan y cofnodion a grëwyd gan y cyrff hyn werth hanesyddol, nid yn unig i’r busnesau eu hunain, ond hefyd y dystiolaeth y maent yn ei darparu o gyfraniad y busnesau at fywyd y gymuned leol ac i hanes Cymru. Mae llawer o’r sefydliadau hyn yn chware rhan hanfodol yn ein cymunedau, ac mae eu cofnodion yn rhan annatod o hanes lleol a chenedlaethol. Dyma le mae pobl yn byw eu bywydau, yn gweithio, yn siopa, yn cwrdd â’u ffrindiau ac yn dod at ei gilydd fel cymuned, a bydd eu cofnodion yn dweud mwy wrthym am sut roedd pobl yng Nghymru yn byw o ddydd i ddydd.

Dros y flwyddyn i ddod, wrth i’r wlad ddod allan o’r pandemig, bydd nifer cynyddol o’r mathau hyn o sefydliadau lleol yn wynebu cau, neu efallai na fyddant yn gallu parhau i ofalu am eu hasedau hanesyddol. Mae’n hanfodol bod dull effeithiol o sicrhau bod unrhyw archifau a chofnodion bregus yn cael eu diogelu ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Rôl y Swyddog Cofnodion mewn Perygl fydd arolygu’r dull o gadw cofnodion cyfredol yng Nghymru, sicrhau bod cofnodion mewn perygl yn cael eu nodi, a datblygu’r fframwaith ar gyfer Strategaeth Genedlaethol Cofnodion mewn Perygl i Gymru.

Tagiau: ,

LLGC ar Google Arts & Culture

Casgliadau / Collections - Postiwyd 22-03-2021

Ddechrau fis Mawrth lansiwyd presenoldeb Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar lwyfan diwylliannol Google Arts & Culture. Rhyddhawyd nifer helaeth o gasgliadau digidol unigryw y Llyfrgell ar wefan ac ap Google Arts & Culture gan ddod â diwylliant Cymru i sylw’r byd.

Y Llyfrgell Genedlaethol yw’r sefydliad diwylliannol cenedlaethol cyntaf o Gymru i rannu cynnwys ar wefan Google Arts & Culture ac mae’n ymuno gyda thros 2000 o bartneriaid eraill o bob cwr o’r byd sydd wedi ymrwymo i sicrhau bod celf a diwylliant ar gael i bawb ble bynnag y bônt. Am y tro cyntaf, mae’n casgliadau’n eistedd ochr yn ochr â chynnwys diwylliannol o bob cwr o’r byd.

Ar hyn o bryd mae 190 o eitemau’r Llyfrgell ar gael mewn oriel ar-lein ar wefan ac app Google Arts & Culture. Yn eu plith mae ffotograffau gan ffotograffwyr cynnar eiconig fel Mary Dillwyn, gweithiau celf gan un o hoff artistiaid Cymru, Kyffin Williams, a thrysorau megis map o Gymru gan John Speed.

Trwy rannu delweddau cydraniad uchel mae Google Arts & Culture yn galluogi cynulleidfaoedd i archwilio eitemau drostynt eu hunain gan edrych mewn manylder ar wrthrychau ac i ddysgu amdanynt trwy amrywiaeth o gyfryngau gweledol a chlyweledol. Mae’n bosib edrych ar lawysgrif cerddoriaeth ‘Hen Wlad Fy Nhadau’ tra’n gwrando ar y recordiad cyntaf o’r anthem er enghraifft, yn ogystal ag edrych ar baentiadau o rai o’n cestyll eiconig ochr yn ochr â delweddau ‘street view’ Google ohonynt.

Dyma’r tro cyntaf hefyd Google Arts & Culture gynnwys yr iaith Gymraeg ar ei blatfform digidol.  Er mwyn gweld y cynnwys yn y Gymraeg bydd rhaid i chi newid eich gosodiadau iaith ar Google a cheir cyfarwyddiadau ar wefan y Llyfrgell ar sut i wneud hyn.

Mae’r Llyfrgell yn bwriadu ychwanegu mwy o eitemau a churadu rhagor o straeon digidol dros y misoedd nesaf.

 

Mynediad Digidol

Tagiau: , , , ,

Llythyrau David Jones, yr artist, yr ysgrythwr a’r bardd

Casgliadau / Collections / Derbynion newydd - Postiwyd 15-03-2021

Ar 19 Awst 2020, a gyda cefnogaeth hael gan Gyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol, prynodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru mewn arwerthiant grŵp sylweddol o lythyrau’r artist, ysgythrwr a’r bardd David Jones (1895-1974) i’w gyfaill Valerie Wynne-Williams (gynt Price).

Roedd Jones yn ei chwedegau cynnar a Price bron deugain yn iau nac ef pan bu’r ddau gyfarfod am y tro cyntaf yn 1958. Er bod eu perthynas yn llwyr blatonig, roedd Jones yn amlwg wedi gwirioni â Valerie ac mae’r llythyrau yn sicr, yn rhannol, yn rai caru. Mae’n cyfeirio ati drwyddi draw fel ‘Elri’, weithiau’n addurno ei henw â blodau neu adar. Parhaodd hyn ymhell ar ôl i Valerie briodi Michael Wynne-Williams yn gynnar yn 1960.

 

 

Mae’r llythyrau yn ymwneud â’i diddordebau arferol megis dirywiad ei iechyd, ei amgylchiadau byw mewn amryw o dai yn Harrow-on-the-Hill a Harrow, a’i frwydrau gyda’i gelf, ond hefyd ei ddiddordeb dwys yng Nghymru, yr iaith Gymraeg a hanes Cymru. Yn hynny o beth, roedd Valerie yn ohebydd delfrydol; roedd yn rhugl yn y Gymraeg ac yn gefnogwr brwd o, a’n hwyrach yn ymgeisydd seneddol dros, Blaid Cymru.

Rhwng y ddau ohonynt, roedd David a Valerie yn adnabod nifer o amlygion gwleidyddiaeth a diwylliant Cymru ac yn y llythyrau mae unigolion megis Saunders Lewis, Gwynfor Evans, Aneirin Talfan-Davies a Keidrych Rhys yn cilwthio am le gyda cyfeillion eraill Jones, gan gynnwys T. S. Eliot, Stephen Spender a Harman Grisewood.

Mae’r llythyrau yn cynnwys sawl darluniad, gan gynnwys moch, merlod a chath yn cysgu, portread o fenyw prydferth, a’r olygfa (wedi’i sgetsio o gof) o Gôr y Cewri o’i babell ar wastatir Gaersallog yn 1915. Mae sawl esiampl o’i arysgrifau nodweddiadol, gan fwyaf yn y Gymraeg. Y mwyaf trawiadol yw fersiwn o’i arysgrifiad yn coffau marwolaeth Llywelyn ap Gruffudd yn 1282.

Nid yw’r llythyrau wedi’u cyhoeddi ond defnyddiwyd hwy ym mywgraffiad diweddar Thomas Dilworth, David Jones: Engraver, Soldier, Painter, Poet (Llundain, 2017).

Mae’r Llyfrgell nid yn unig yn gartref i lyfrgell personol David Jones, ond hefyd i’w brif archif sy’n cynnwys papurau personol, gohebiaeth a gweithiau llenyddol a chelf. Mae ei lythyrau i Valerie Wynne-Williams yn ychwanegiad sylweddol arall i ddaliadau’r Llyfrgell, ac yn ychwanegu at y chwe deg o lythyrau oddi wrthi at Jones, a llond llaw o lythyrau drafft gan Jones mewn ymateb, sydd eisoes yn yr archif. Dyma hefyd yr ail grŵp o bapurau David Jones i ni brynu yn ddiweddar gyda cefnogaeth Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol, yn dilyn ein pryniad mewn arwerthiant o’i lythyrau at Morag Owen yn Nhachwedd 2019.

Mae’r Llyfrgell yn parhau yn awyddus i ychwanegu deunydd pellach o ohebiaeth David Jones, yn enwedig y rheiny sy’n ychwanegu at y llythyrau sydd eisoes yn yr archif. Mae diddordeb arbennig gyda ni mewn gohebiaeth sy’n adlewyrchu ei ddiddordeb yng Nghymru a materion Cymreig, nodweddion diddorol ei lythyrau at Valerie a Morag.

Mae’r llythyrau yma bellach wedi’u catalogio (cyfeirnod NLW MS 24167E) ac ar gael i’w gweld yn ystafell ddarllen y Llyfrgell.

Rhys M. Jones
Llyfrgellydd Llawysgrifau Cynorthwyol

Y Pryse cywir? Newid cyfenwau’r teulu Pryse, Gogerddan

Casgliadau / Collections - Postiwyd 17-02-2021

Soniodd y diweddar Fred Wedlock mewn cân werin digri, ‘There’s a bit where it changes every chorus; never mind, just guess’. Gellid dweud yr un peth am deulu’r Pryse, Gogerddan, a newidiodd eu cyfenw â phob cenhedlaeth yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Mae modd olrhain y dryswch yn ôl at dri aelod o’r teulu:

  • Pryse Pryse (1774-1849)
  • Pryse Loveden (1815-1855)
  • Sir Pryse Pryse (1838-1906)

Dyma yw sut oedd y tri unigolyn yma yn cael eu hadnabod ar adeg eu marwolaethau. Mae’r newid cyfenw yn ystod eu bywydau wedi drysu sawl ysgolhaig. Bwriad y blog yma yw ceisio datgysylltu’r tri unwaith ac am byth, a hynny gyda cymorth y portreadau teuluol.

Pryse Pryse (1774-1849)

Dechreuodd Pryse Pryse (1774-1849) ei fywyd fel Pryse Loveden. Roedd yn fab i Edward Loveden Loveden o Buscot Park a’i wraig, Margaret Pryse o Ogerddan. Ar etifeddu’r stâd yn dilwyn marwolaeth ei fam yn 1798, penderfynodd Pryse Loveden fabwysiadu cyfenw ac arfbais teulu’r Pryse. Roedd hyn yn unol â dymuniadau ei dad-cu, Lewis Pryse (m. 1779). Mae’r portread cyntaf yma yn dangos Pryse Pryse fel dyn ifanc, yn gwisgo ffasiynau’r ddeunawfed ganrif hwyr.

Mae’r ail bortread yn cynrychioli Pryse Pryse fel dyn dipyn hŷn (52 mlwydd oed). Mae John Steegman yn dyddio’r portread i Mawrth 1826 o argraffiad y Morning Chronicle, sef y papur newydd mae Pryse yn ei ddal.

 

 

Pryse Loveden (1815-1855)

Cafodd Pryse Loveden (1815-1855) ei fedyddio yn Pryse Pryse. Ef oedd mab cyntaf Pryse Pryse yr hynaf a’i ail wraig, Jane Cavallier. Fel etifedd Gogerddan a Buscot Park, stâd ei dad-cu, roedd hawl gan y Pryse Pryse ifengach i gymryd y cyfenw Loveden ar ôl marwolaeth ei dad yn 1849.

Mae’r portread cyntaf yn dangos Pryse Loveden fel dyn ifanc mewn dillad Fictorianaidd cynnar. Mae Steegman a chatalog y Llyfrgell Genedlaethol yn dyddio’r portread i 1838.

Mae’r ail, sy’n dwyn y teitl ‘Gentleman in Black Coat’ gan J. Langton Barnard, 1856, yng nghatalog y Llyfrgell, mae Pryse Loveden yn ddym canol oed Yn wir, mae dyddiad y portread ychydig ar ôl ei farwolaeth felly mae’n bosibl mai portread galar ydyw.

 

 

Syr Pryse Pryse (1838-1906)

Pryse Loveden oedd enw gwreiddiol Syr Pryse Pryse (1838-1906). ar ôl ei dad. Ei fam oedd Margaretta Jane Rice o Lwyn-y-brain, Sir Gaerfyrddin. Roedd y Pryse Loveden yma dal yn fachgen ifanc dan oed pan bu farw ei dad heb wneud ewyllys yn 1855. Drwy grant gan Goleg Brenhinol yr Arfau yn 1863, roedd hawl ganddo i ddefnyddio cyfenw ac arfbais teulu’r Pryse ac, ar ôl hynny, cafodd ei adnabod fel Pryse Pryse. Daeth i fod yn Syr Pryse Pryse, Barwnig cyntaf o’r ail greadigaeth yn 1866. Mae’r portread ffotograffig yma yn dangos Syr Pryse Pryse yn 1868.

Mae’r ail bortread yn un o bâr gan Julius Hare sy’n dangos Syr Pryse Pryse a’r Foneddiges Pryse, tua 1901. Cyfrannodd tenantiaid Gogerddan tuag at gost y portreadau yma.

 

 

Enwodd Syr Pryse ei fab hynaf yn Pryse Pryse Pryse, ond bu farw yn ifanc o glwyf heintus o ganlyniad i frathiad gan lwynog yn 1900. Dylai enw mor ddiamwys rhoi’r diwedd i’r dryswch. Byddech yn meddwl hynny, ond cewch gip ar y cofnod ar gyfer Gogerddan yn Francis Jones Historic Cardiganshire Homes and their Families…!

 

Cyfeiriadau

John Steegman, A Survey of Portraits in Welsh Houses, Volume II: South Wales (Cardiff : National Museum of Wales, 1962)

David T.R. Lewis, The Families of Gogerddan in Cardiganshire and Aberglasney in Carmarthenshire (David T.R Lewis/Y Lolfa, 2020)

Francis Jones, Historic Cardiganshire Homes and their Families (Brawdy Books, 2000)

Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Gogerddan Estate Records, cyfres GQA1

 

Hilary Peters
Archifydd Cynorthwyol

Adnoddau Digidol Newydd

Collections / Digido - Postiwyd 09-02-2021

Er bod adeilad y Llyfrgell wedi bod ar gau mae llawer o waith wedi parhau tu ôl i’r llen ac ers mis Mehefin mae’r eitemau a’r casgliadau a ganlyn ar gael yn ddigidol i bori o adref ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog:

Llawysgrifau ac Archifau

Casgliad Peniarth

Papurau Wynn o Wedir: (1515-[c. 1684])

Rhyddhawyd bron i 10,000 o ddelweddau o bapurau personol a phapurau’n ymwneud â gweinyddiaeth gyhoeddus aelodau teulu Wynn o Wedir, Sir Gaernarfon. Mae modd canfod 2,786 eitem o Grŵp Syr John Williams, 1519-1683 (NLW MSS 463-470) a Grŵp Panton, 1515-[c. 1699] (NLW MSS 9051-9069) yn y catalog.

Papurau Syr John Herbert Lewis Papers

Mae 8 o ddyddiaduron ym Mhapurau Syr John Herbert Lewis o’r cyfnod 1925-1933 bellach ar gael:

Papurau Gareth Vaughan Jones Papers

Pasbort Gareth Vaughan Jones 1930-1934 (B5/3)

Deunydd Print

Casgliad Llyfrau Cymreig Cynnar

Mae 2,470 o gyfrolau o’r casgliad ar gael ar y catalog, gan gynnwys gweithiau nodedig William Salesbury A dictionary in Englyshe and Welshe, [1547], Kynniver llith a ban [1551] a The descripcion of the sphere or frame of the worlde [ca. 1553]), rhan gyntaf gramadeg Gruffydd Robert, Milan Dosparth byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg cymraeg (1567), Drych y Prif Oesoedd [1716] a Cyd-gordiad egwyddorawl o’r Scrythurau [1730].

Cofiannau (1809-1889)

Mae tua 900 o gofiannau ar gael drwy’r catalog erbyn hyn. Mae’r detholiad yn cynnwys teitlau megis:

Bydd y gwaith o ryddhau cofiannau yn parhau dros y misoedd nesaf.

Y Rhyfel Byd Cyntaf

Rhyddhawyd detholiad o deunydd print yn ymwneud â’r Rhyfel Byd Cyntaf:

Mapiau a Deunydd Graffigol

Casgliad Mapiau

Map llawysgrif hynod Idris Mathias o ran isaf Dyffryn Teifi.

Casgliad Portread

Rhyddhawyd 970 o eitemau ychwanegol o gasgliad Portread, gan gynnwys delweddau o gymeriadau amrywiol megis: Cranogwen; “Old Ellen Lloyd”; Edward Ellis y Gof, Blaenau Ffestiniog dyfeisydd y car gwyllt; Elizabeth Lloyd, ‘Beti Bwt’; a ffoto o John Ballinger, S. K. Greenslade, Evan Davies Jones a Syr John Williams gyda Llysgennad UDA y tu allan i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ym mis Tachwedd 1912.

Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyhoeddwyd 16 erthygl newydd ar y wefan:

Morfudd Nia Jones (Swyddog Cynnwys Digidol)

Papurau Marion Eames: cynaeafu gweithiau nofelydd hanes

Casgliadau / Collections - Postiwyd 08-02-2021

Mae eleni yn flwyddyn canmlwyddiant geni Marion Eames. Ganed hi ym Mhenbedw ar 5 Chwefror 1921 ac mae nifer yn ei chofio’n arbennig fel awdur Y Stafell Ddirgel, a hynny yn bennaf gan i’r nofel fod yn destun gosod yn yr ysgol rai blynyddoedd yn ôl. Honno oedd ei nofel gyntaf. Gellir darllen mwy am hanes bywyd a gyrfa’r nofelydd ar wefan Y Bywgraffiadur Cymreig.

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol nid yn unig yn gartref i weithiau cyhoeddedig Marion Eames, ond hefyd ceir casgliad o recordiadau sain a gweledol, ffotograffau a phenddelw efydd ohoni o waith y diweddar John Meirion Morris (sydd i’w gweld ar wefan Art UK), ynghyd â nifer o’i llawysgrifau a’i phapurau.

 

 

Ymhlith y grŵp cyntaf a dderbyniwyd fel rhodd ganddi yn 1988 oedd drafft cyflawn o Y Stafell Ddirgel ac wedi ei marwolaeth yn 2007, derbyniodd y Llyfrgell ychwaneg o’i phapurau trwy ei nai. Ymhlith y rhain yr oedd teipysgrif gynnar o Seren Gaeth, sef nofel a symbylwyd gan ddyfyniad allan o hunangofiant gŵr Morfydd Llwyn Owen, y gyfansoddwraig dalentog a bu farw’n wraig ifanc. Fodd bynnag, teipysgrif anghyflawn ydyw hon, sy’n cynnwys penodau 1 i 8 yn unig – dyna siom i unrhyw un fyddai’n dod ar draws copi ddrafft o hanner cyntaf y nofel!

Ond, trwy gasglu gofalus ac ystyriol ar hyd y blynyddoedd, mae’r Llyfrgell wedi bod yn ffodus iawn o allu ychwanegu eitemau i’w harchif. Ymhlith yr ychwanegiadau a wnaed yn ddiweddarach gan roddwyr gwahanol yn 2016 a 2018, derbyniwyd teipysgrif yn cynnwys hanner olaf (penodau 9 i 15) o’r nofel, ac yn fwy arwyddocaol efallai, derbyniwyd drafft cynnar mewn llawysgrif o’r nofel hefyd.

Trwy ddyfalbarhad ac amynedd, mae hyn wedi gallu sicrhau bod modd i’r Llyfrgell ddarparu darlun mwy cyflawn o yrfa nofelydd y cofiwn amdani ym mlwyddyn canmlwyddiant ei geni.

Rhys Davies
Archifydd Cynorthwyol

Cofio Gigs? Casglu posteri a ffansîns

Casgliadau / Cerddoriaeth / Collections - Postiwyd 29-01-2021

Wrth greu arddangosfa gerddorol ‘RECORD: Gwerin Protest a Phop’ yn 2018 roeddwn yn ymwybodol iawn taw rai o sêr y sioe oedd y posteri gigs oedd gennym yn y casgliad. Nid yn unig mae’n nhw’n eitemau deniadol a lliwgar ond hefyd yn cofnodi hanes y Sin Roc Gymraeg. Roedden nhw’n ateb yr holl gwestiynau am pwy, ble, a phryd yr SRG. Beth oedd enw’r bandiau? Pwy oedd yn chwarae yn yr un gig? Ym mha neuadd bentref oedd y gig yn cael ei drefnu? Pwy oedd yn trefnu’r gigs? Un o fy hoff ffeithiau ar y poster oedd cost y tocyn e.e. £1.50 i weld Jim O’ Rouke a’r Hoelion Wyth a dawns olaf Meibion Mwnt yn yr Old Quarry Llambed yn 1984. Bargen!

 

 

Lansiwyd yr apêl i gasglu posteri gigs ym mis Chwefror 2019. Mae dros 200 o bosteri wedi dod i mewn erbyn hyn, y rhan fwyaf ohonynt ar lein. Hoffwn ddiolch i’r canlynol am gyfrannu at y casgliad cenedlaethol – mae hi wedi bod yn bleser bod mewn cysylltiad â chi gyd yn ystod yr ymgyrch.

Dan Griffiths, Huw Bebb, Rhodri Davies, Dylan Lewis, Scotch Funeral, Sioned Edwards Eisteddfod, Catrin Morris Clwb Ifor Bach, Rhys Williams Caerdydd, Meirion Wyn Jones, Elizabeth Nerys Bowen, Bedwyr Almon, Efa Lois, Dylan a Neil, Mei Mac, Rhys Mwyn, Emma Daman Tomos, Hayley Jenney, Peter Roberts, Richard Chitty, Rwth Williams, Heledd Parri, Prys Dafydd, Non Jones, Laura Nunez, Blue Amber, Nyree Waters, a Rhiannon Roberts.

Rhys Mwyn Radio Cymru

Mae rhaglen Radio Cymru Recordiau Rhys Mwyn wedi bod yn hysbysebu ac yn hwb mawr i’r ymgyrch. Gwrandewch eto ar y clip 9 munud yma am 4 poster nodedig (Tŷ Gwydr, 3 Hẃr Doeth, Bedlam Eisteddfod Llambed a Manics yng Nghlwb Ifor).

 

Poster Padarn Roc gan Meirion Wyn Jones

Dylunwyr

Daeth nifer o bosteri yn uniongyrchol oddi wrth y dylunwyr , gyda’r uchafbwyntiau yn cynnwys casgliadau 24 poster a 7 o gloriau recordiau SAIN o’r 1970 a’r 1980 gan Meirion Wyn Jones; a 27 o bosteri wrth y dylunydd graffig Richard Chitty sy’n cynnwys posteri gigs Nadolig Bubblewrap Collective Caerdydd 2013-2019, a phosteri Gŵyl Sŵn 2011-2019. Derbyniwyd rhai o bosteri TAFWYL gan yr artist Efa Lois, posteri ‘Miri Madog’ gan Bedwyr o gwmni Almonia a phosteri ‘r band Allan yn y Fan gan Hayley Jenney. Bydd oriel o bosteri Meirion Wyn Jones yn ymddangos ar sianel LLGC ar AM Cymru.

Casgliad ffansîns Rhys Williams

Derbyniwyd casgliad ffansîns wrth Rhys Caerdydd / Rhys Williams oedd yn gyfrifol am y wefan Fanzine Ynfytyn. Mae’r Llyfrgell wedi archifo’r wefan ac wedi derbyn y copiau gwreiddiol papur o’r ffansins i’r casgliad cenedlaethol. Mae’r casgliad yn cynnwys ffansîns o’r enw: Amser Siocled, Yn Syth o’r Rhewgell , Llmych / Chymll / Ychmll / Hymllc, Dyfodol Dyddiol, Ish, Groucho neu Marks, Llanast, Rhech, Gwyn Erfyl yn y Glaw, Cen ar y Pen ac ANKST 03.

 

 

Cofio Gigs?

Digwyddiad ar Zoom a Facebook LLGC nos Fercher 3ydd Chwefror 2021 am 7. Ymunwch â ni ar gyfer y sgwrs yma i nodi Dydd Miwsig Cymru 2021 pryd y bydd Nia Mai Daniel (Yr Archif Gerddorol Gymreig) yn edrych yn ôl ar yr apêl ac yn trafod trefnu gigs, dylunio posteri a chasglu ffansîns gyda Rhys Mwyn (Radio Cymru), yr arlunydd Efa Lois, a’r casglwr ffansîns Rhys Williams.

Nia Mai Daniel
Rheolwr Rhaglen Yr Archif Gerddorol Gymreig
nia.daniel@llyfrgell.cymru | Twitter @cerddllgc | @MusicNLW

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog