Blog - Casgliadau

Cofnodi Cymru Gyfoes

Casgliadau - Postiwyd 04-04-2022

 

Un o brif amcanion y Llyfrgell yw i gasglu pob math o wybodaeth gofnodedig am Gymru a phobl Cymru, er budd y cyhoedd, gyda phwyslais newydd ar sicrhau fod ein casgliadau’n cynrychioli pob agwedd o fywyd a hanes Cymru, yn arbennig unigolion a chymunedau sydd wedi’u tangynrychioli. Mae’r arddangosfa ‘Casglu’ yn rhoi blas ar ein derbynion diweddar, yn cynnwys archifau a llawysgrifau, llyfrau, mapiau, ffotograffau a gwaith celf.

 

 

O ran archifau mae’r deunydd yn cynrychioli nifer o themâu – llenyddiaeth, rhyfeloedd, chwaraeon ac adloniant, gwleidyddiaeth a cherddoriaeth, diwydiant a ddiwylliant. Mae yma ddeunydd o ddiddordeb o ran hanes merched, hanes caethwasanaeth, hanes cymdeithasol Cymru, hanes celf, a hanes y byd adloniant, yn dyddio o 1866 i 2018. Mae’r llenorion Edward Thomas, David Jones, Menna Elfyn ac Eigra Lewis Roberts ymhlith yr rhai sydd yn cael sylw, ynghyd a Frederick Douglass , David Lloyd George a Jill Evans o’r byd gwleidyddol, a Mollie Doreen Phillips, Harry Secombe a Llio Rhydderch o’r diwydiant adloniant.

 

Dyma beth sydd yn cael ei arddangos:

  • Llyfr nodiadau’r bardd Edward Thomas yn cynnwys ddrafft o ‘The Mountain Chapel’ Rhagfyr 1914. (NLW MS 24122B). Prynwyd gyda chymorth ariannol Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol
  • Llythyr darluniadol yn Gymraeg o gasgliad o lythyrau oddi wrth David Jones at Valerie ‘Elri’ Wynne-Williams. (NLW MS 24167i-iiiE) Prynwyd gyda chymorth ariannol Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol.
  • Llyfr nodiadau’r llenor Menna Elfyn yn dyddio o 1977 yn cynnwys ymdrechion barddoni cynnar a drafftiau o gerddi.(Archif Menna Elfyn, 1/1/1) Pryniad.
  • Drafft llawysgrif Eigra Lewis Roberts o’r rhaglen deledu boblogaidd, ‘Minafon’. Ysgrifennai hi am fywydau ac anfodlonrwydd merched Cymreig ym Mhrydain ar ôl y Rhyfel, pwnc nad oedd yn cael fawr o sylw gan awduron Cymreig ar y pryd. (NLW MS 23074B) Rhodd.
  • Papurau Capten Ted Lees, yn ymwneud â Gwersyll Carcharorion Rhyfel Island Farm, Pen-y-bont ar Ogwr. Capten Lees oedd Swyddog Cudd-wybodaeth a dehonglydd y gwersyll yn ystod y cyfnod 1946-1948, pan oedd rhai o swyddogion uchaf yr Almaen, gan gynnwys Feldmarschall Gerd von Rundstedt, yn garcharorion yno. (NLW MS 24094E) Pryniad.
  • Llyfr lloffion yn ymwneud â Mollie Doreen Phillips, y sglefrwraig iâ a oedd yn byw yn Sir Gaerfyrddin. Bu’n cystadlu yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf yn 1932 a 1936. (NLW ex 3043 (i)) Pryniad.
  • Detholiad o eitemau o archif Harry Secombe, yn cynnwys llythyr iddo oddi wrth y Tywysog Charles yn 1981, y sgript ar gyfer rhaglen radio olaf ‘The Goon Show’, a ddarlledwyd ym 1972, a ffotograffau o ‘The Goons’. (Archif Harry Secombe) Rhodd (isod):

 

 

  • Copi o ddeiseb, a gyflwynwyd i Senedd Ewrop ar ran Trigolion yn erbyn Ffos-y-fran mewn ymgais i atal cloddio glo brig ym Merthyr Tudful. (Papurau Jill Evans MEP 1) Rhodd.
  • Pas Adran Rhyfel, Cerdyn Adnabod Milwrol a Phas Palas San Steffan David Lloyd George o 1940. (Coalition Liberal Association Papers), Pryniad.
  • Deddf Diddymu’r Hawl i Brynu a Hawliau Cysylltiedig (Cymru) 2018. Y bwriad oedd diogelu stoc tai cymdeithasol Cymru ar gyfer pobl nad ydynt yn gallu caffael cartrefi drwy’r farchnad dai. (Deddfau a Mesurau Cynulliad Cenedlaethol Cymru – dccc/anaw/2018/1) Rhodd.
  • Papurau’n ymwneud ag arddangosfa deithiol ‘Croesi Moroedd: Cymru, Caethwasiaeth a’i Gerddoriaeth’ yn 2007, blwyddyn 21ain penblwydd Menywod Mewn Jazz a deucanmlwyddiant diddymu’r fasnach gaethweision. (Archif Jazz Heritage Wales : Archif Menywod Cymru) Rhodd.
  • Casgliad o ffansîns cerddoriaeth Gymreig Rhys Williams o’r 1980au, yn cynnwys ffansîn ‘Yn Syth o’r Rhewgell’, Ebrill 1985. (Casgliad Ffansîn Rhys Williams). Rhodd (isod):

 

 

  • Sgôr llawysgrif ‘Dwy Gwningen Fechan’ gan y delynores nodedig Llio Rhydderch, i eiriau I. D. Hooson, 1955. (Papurau Llio Rhydderch, Bocs 1 ) Rhodd.
  • Albwm llofnodion yn perthyn i’r newyddiadurwr John Griffith, a luniwyd yn ystod ymweliadau ag America Oes yr Ailadeiladu i adrodd i Baner ac Amserau Cymru, rhwng 1866 a 1868. Yma gwelir llofnod y diddymwr Affricanaidd-Americanaidd enwog, Frederick Douglass. Ar ôl dianc o gaethwasiaeth yn Maryland, daeth yn arweinydd cenedlaethol y mudiad diddymwyr yn Massachusetts ac Efrog Newydd. (NLW MS 24173B) Pryniad.
  • Poster gig Tŷ Gwydr, Llwybr Llaethog a Datblygu, Awst 8fed 1991. Derbyniwyd y poster yma fel rhan o’r apêl am bosteri gigs Cymreig #poster2020 gan Yr Archif Gerddorol Gymreig. Rhodd (isod):

 

 

 

Mae’r Arddangosfa derbynion newydd ‘Casglu / Collecting’ ymlaen o 14.02.22 – 03.06.22. Cofiwch alw mewn i’w gweld.

 

Nia Mai Daniel

Pennaeth Isadran Archifau, Llawysgrifau a Chofnodion Modern, a Chydlynydd Yr Archif Gerddorol Gymreig

Mollie Phillips, ‘dawnswraig ar iâ’

Casgliadau - Postiwyd 21-03-2022

Mae llyfr lloffion i’w gweld yn ein harddangosfa gyfredol ‘Casglu’ a oedd yn perthyn i Mollie Doreen Phillips (1907-1994), sglefrwraig iâ a beirniad Olympaidd. Prynwyd hwn a dau arall (NLW ex 3043i-iii) mewn ocsiwn yn Llundain gan y Llyfrgell ym mis Tachwedd 2020.

 

 

Maent yn cynnwys torion o bapurau newydd am ei gyrfa amrywiol, gan gynnwys The Skating Times a phapurau Ewropeaidd, llythyrau oddi wrth Gymdeithas Genedlaethol Sglefrio Prydain Fawr a rhaglenni cystadlaethau sglefrio. Dechreuodd gystadlu gyda Rodney Murdoch fel pâr ond dewisodd gystadlu fel unigolyn. Mollie Phillips oedd y fenyw gyntaf i gario’r faner genedlaethol yn seremoni agoriadol y Gemau Olympaidd yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf yn Lake Placid, 1932 a’r fenyw gyntaf i feirniadu yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf a gynhaliwyd yn St. Moritz yn 1948. Hi hefyd oedd y fenyw gyntaf i’w hethol i’r Gymdeithas Genedlaethol Sglefrio.

Er i Mollie Phillips gael ei geni yn Llundain roedd ganddi gysylltiadau teuluol cryf gyda Chymru a bu’n byw ym mhlasty Cilyblaidd, Pencarreg, ger Llanybydder, Sir Gaerfyrddin, lle bu’n bridio da godro. Ei thad oedd George Phillips, sylfaenydd cwmni Rwber Phillips, a chadeirydd Cymdeithas Shir Gâr Llundain yn 1936. Yr oedd yn berson cyhoeddus amlwg yn ei sir fabwysiedig a bu’n Uchel-Siryf Sir Gaerfyrddin, 1961-62, ac yn Ynad Heddwch am nifer o flynyddoedd. Astudiodd Mollie Phillips y gyfraith yn Lincoln’s Inn. Dyfarnwyd OBE iddi yn 1978.

Ysgrifennodd Dennis Bird ysgrif goffa iddi yn The Independent lle mae’n disgrifio’i phersonoliaeth hoffus a’i phrofiad helaeth yn y byd sglefrio. Roedd ganddi stôr o hanesion difyr ac roedd ei gwên i’w gweld yn aml ar y teledu wrth godi’r cardiau marciau mewn pencampwriaethau.
Daw’r arddangosfa i ben ar 3 Mehefin 2022.

 

Ann Evans

Archifydd Cynorthwyol

Diwrnod Rhyngwladol Menywod 2022

Casgliadau - Postiwyd 08-03-2022

Fel rhan o ddathliadau Diwrnod Rhyngwladol Menywod 2022 mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn arddangos rhai eitemau o gasgliadau Menna Elfyn, Jan Morris a Margiad Evans:

• Mae Menna Elfyn yn fardd a dramodydd arobryn sy’n ysgrifennu gydag angerdd dros yr iaith Gymraeg a hunaniaeth. Mae hi’n un o feirdd Cymraeg modern mwyaf adnabyddus a chyfieithiedig Cymru.

• Hanesydd, llenor ac awdur taith Cymreig oedd Jan Morris (1926-2020) . Wedi’i gyhoeddi ym 1974, Conundrum oedd ei llyfr cyntaf o dan ei henw newydd, ac un o’r hunangofiannau cyntaf i drafod newid rhyw personol.

• Yn nofelwraig, ysgrifwraig, bardd ac awdur straeon byrion, roedd Margiad Evans (1909-1958), sef Peggy Eileen Whistler yn un o lenorion benywaidd mwyaf rhyfeddol canol yr ugeinfed ganrif. Mae hi’n adnabyddus am ei darluniau arloesol o gariad, rhyw, salwch a marwolaeth ym mywydau a gwaith merched a oedd yn byw mewn amgylcheddau gwledig llym a chyfyng.

 

 

Dysgwch fwy am y casgliadau trwy chwilio yn ein catalog:

Papurau Menna Elfyn

Jan Morris Papers

Margiad Evans Manuscripts

 

Galwch mewn i weld yr arddangosfa yn ystod y mis yma.

 

Nia Mai Daniel

Pennaeth Isadran Archifau, Llawysgrifau a Chofnodion Modern

Ie neu Na?

Casgliadau / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 28-02-2022

Mae’n anodd credu bod 1997 yn 25 mlynedd yn ol, ond roedd sgwrs y llynedd wedi fy atgoffa bod hi’n agosau i chwarter canrif ers refferendwm datganoli Cymru ar 18 Medi 1997, a dylai’r Archif Wleidyddol Gymreig wneud rhywbeth i nodi’r digwyddiad hanesyddol hwnnw.

Trafodwyd nifer o syniadau, gan gynnwys arddangosfa deithiol ond yn y pen draw, y penderfyniad oedd i ddigido rhan o’n casgliad effemera gwleidyddol yn ymwneud a’r refferenda yn 1979 ac 1997 fel bod y deunydd ar gael yn barahol ar draws Cymru. Yr wythnos diwethaf, aethom ati i baratoi’r deunydd i’w digido.

Roedd mynd twy’r ffeiliau yn dod a nifer o atgofion yn ol ac roedd gweld negeseuon a dadleuon y rhai o blaid ac yn erbyn datganoli yn hynod diddorol.Yn 1979 roedd rhai undebau llafur dylanwadol fel NALGO yn ymgyrchu yn erbyn y cynlluniau – ond am resymau diddorol iawn. Cred yr undeb oedd bod angen datganoli Loegr yr un pryd a bod angen gwasanaeth sifil annibynnol ar Gymru. Roedd taflen arall yn codi pryderon am derfysgaeth gan ddweud “Bu gan Gogledd Iwerddol Gynulliad ers 1921. A ydych chi am weld hynny yn digwydd yma?” Ar yr un pryd, roedd taflenni’r Comiwmyddion a’r Blaid Lafur yn annog pleidlias Ie (er bod y Blaid Lafur yn rhanedig ar y pwnc), tra roedd y Rhyddfrydwyr wedi atgyfodi David Lloyd George i fod yn rhan o’u hymgyrch o blaid!

 

 

Yn 1997 roedd llawer o’r un dadleuon i’w gweld ond roedd ymgyrch y Blaid Llafur yn llawer mwy unedig gyda Phrif Weinidog Prydain, Tony Blair, yn cymryd rol canolog. Roedd yr ymgyrch yn canolbwyntio ar ddemocratiaeth, y Cynulliad yn arbed arian a gwrthwynebiad y Ceidwadwyr. Aeth yr ymgyrch Na ar ol y costau a’r peryglon o fynd lawr y ffordd tuag at annibynniaeth.

 

 

Dwi ddim yn cofio refferendwm 1979 – roedd mwy o ddiddordeb ‘da fi yn Duplo pryd hynny – ond roedd amgylchiadau a naws yr ymgyrchoedd yn dra gwahanol. Yn 1979 roedd Llywodraeth gwan ar fin colli etholiad wedi cynnal y bleidlais, gyda’r ateb Na yn glir. Yn 1997 roedd llywodraeth Tony Blair yn hynod boblogaidd yng Nghymru, yn meddu ar fwyafrif sylweddol yn Senedd y DU ac yn symud gyda thipyn o fomentwm.

Fodd bynnag, roedd y ganlyniad yn agos iawn, ond y tro hwn yr ymgyrch Ie oedd yn fuddygol. Roedd pennod newydd a chyffrous wedi agor yn hanes Cymru.

Rob Phillips
Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Cadwraethwyr yn derbyn hyfforddiant yn Wakefield

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 21-02-2022

Dros bythefnos ym mis Ionawr teithiodd Rhydian Davies a minnau, cadwraethwyr o dan hyfforddiant y Llyfrgell, i Wakefield. Yno, mynychom fodiwl cadwraeth papur yng Nghanolfan Hanes Gorllewin Swydd Efrog. Rydym hanner ffordd drwy’r hyfforddiant, a dyma flas ar beth a ddysgom yn hanner cyntaf y modiwl.

Trwsio dogfennau gwlyb

Mae gwlychu papur yn ffordd ddefnyddiol iawn i’w ymlacio a golchi baw sy’n gynhenid tu fewn i’r ffibrau er mwyn paratoi i drwsio’r ddogfen. Ond cyn golchi’r ddogfen, rhaid glanhau’r arwyneb. Os na wneir hyn, mae perygl symud baw tu fewn i ffibrau’r papur. Rydym yn defnyddio brwsh meddal i lanhau’r llwch a sbwng latecs awyrog (smoke sponge, aerated latex sponge) i waredu baw mwy styfnig. Fe ddefnyddir dilëwr Staedtler weithiau hefyd.

 

Ar ôl glanhau’r arwyneb mae’r ddogfen yn barod i’w wlychu. Y risg mwyaf gyda gwlychu unrhyw ddogfen yw fod yr inc/cyfryngau’n rhedeg pan mae’n cyffwrdd â’r dŵr. I osgoi trychineb, rydym yn arbrofi’r inc gyda diferyn o ddŵr ac alcohol. Gwelir uchod llun o Rhydian yn gwneud hynny.

 

Mae rhan fwyaf o’r llawysgrifau yn defnyddio inc “iron gall” sydd ddim yn doddadwy mewn dŵr nag alcohol. Mae sêl yn bresennol ar y ddogfen, a gan fod sielac yn doddadwy mewn alcohol ond ddim mewn dŵr, felly fe wlychom y ddogfen mewn dŵr yn unig.

 

Ar ôl ei olchi mewn dŵr, fe drosglwyddom y ddogfen i fwrdd gwydr i ddechrau trwsio. Gan fod y ddogfen mor frau penderfynwyd rhoi papur sidan Japaneaidd (2gsm) dros y cefn i gyd; mae’r papur sidan mor ysgafn a thenau fel nad yw’n cuddio unrhyw eiriau sydd ar y ddogfen.

 

Dyma lun ohonof uchod yn dal y papur sidan Japaneaidd. Gellir ei weld trwyddo’n hawdd, ac ar ôl ei osod ar y ddogfen, mi fydd bron yn anweladwy!

 

Dyma’r ddogfen ar ôl derbyn y papur sidan Japaneaidd dros y cefn, fel y gwelwch o’r llun, mae’r ddogfen llawer mwy sefydlog. Ond nid yw’r papur sidan ar ben ei hun yn ddigon cryf i amddiffyn y ddogfen o niwed mecanyddol. Mae’n ddigon hawdd i’r ddogfen gael ei niwedio yn bellach.

Felly, yn y cam nesaf cawsom gyfle i ddysgu a defnyddio’r dull “leaf casting”. Mae’r dull yma yn defnyddio’r cysyniad o sut mae papur yn cael eu creu yn y lle gyntaf, gan ddefnyddio pwlp papur i lenwi’r ardaloedd sydd ar goll. Mae’r ddogfen yn cael ei roi o dan ddŵr, ac wedi tynnu’r plwg, mae disgyrchiant yn tynnu’r pwlp lawr i’r llefydd sydd angen eu llenwi.

D’oes dim llun gyda ni o’r canlyniad terfynol, gan fod hanner cyntaf y modiwl wedi gorffen ar ôl i ni wneud y cam hyn. Rydym yn dechrau’r ail hanner ar 7 Chwefror, felly bydd llawer mwy i ddweud ar ôl i ni orffen! Ond am y tro, gobeithio eich bod wedi mwynhau darllen yr erthygl hon.

 

Julian Evans,

Cynorthwyydd Cadwraeth dan Hyfforddiant

Datganiad Y Cyfrifiad 1921

Casgliadau - Postiwyd 14-02-2022

Mae’n gyfnod cyffrous i haneswyr teulu gyda datganiad y Cyfrifiad 1921 ar gyfer Cymru a Lloegr yn ddiweddar gan Findmypast. Dyma’r cyfrifiad mwyaf manwl hyd yn hyn a’r un olaf i’w ryddhau tan 2052, oherwydd bod cyfrifiad 1931 wedi’i golli oherwydd tân a dim cyfrifiad ym 1941 oherwydd yr Ail Ryfel Byd. Mae’n rhoi cipolwg ar fywyd ar ddechrau’r 1920au yn fuan ar ôl diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf a phandemig ffliw Sbaen ac ar adeg streic y glowyr. Arweiniodd y bygythiad o streiciau at y Llywodraeth yn symud y cyfrifiad o 24 Ebrill i 19 Mehefin.

Gyda newid y dyddiad i fis Mehefin, golygai hyn na fyddai llawer i’w cael gartref adeg y cyfrifiad, ond ar wyliau lle byddent yn cael eu rhifo. Gwelodd rhai cyrchfannau gwyliau cynnydd yn y boblogaeth o gymharu â chyfrifiad 1911. Roedd hyn yn wir yn Aberystwyth lle cynyddodd y boblogaeth o 21,482 yn 1911 i 23,508 yn 1921. Roedd ein Llyfrgellydd ein hunain, Syr John Ballinger a’i wraig ar wyliau yn Llandrindod ar y pryd.

 

© Hawlfraint y Goron wedi’i atgynhyrchu gyda chaniatâd The National Archives, Llundain a Findmypast

 

Pa wybodaeth sydd i’w chael ar y ffurflen? Er mwyn denu pobl i roi oedrannau cywirach gofynnwyd hyn ymhen blynyddoedd a misoedd am y tro cyntaf. Gofynnwyd hefyd i’r rhai dan 15 oed a oedd y ddau riant yn fyw ac os nad i nodi a oedd y tad neu’r fam wedi marw neu’r ddau.

O dan ‘Man Geni a Chenedligrwydd’ gofynnwyd i’r plwyf a’r sir enedigol o hyd, ond os cawsant eu geni y tu allan i’r DU i nodi a oedd yn ymwelydd neu’n breswylydd a pha genedligrwydd. Dyma’r tro cyntaf i wybodaeth am addysg gael ei chasglu, gan ofyn ai addysg amser llawn neu ran amser.

Casglwyd y wybodaeth ynglŷn â nifer y plant o fewn teulu yn wahanol y tro hwn, nid gofyn am ba hyd y bu’r wraig yn briod, ond gofyn am nifer ac oedran y plant a’r llysblant dan 15 oed, boed yn byw yn yr un tŷ neu ddim.

Ac wrth gwrs mae colofn olaf Cymru yn cyfeirio at yr iaith a siaredir boed Gymraeg, Saesneg neu’r ddau. Mae llawer o gartrefi wedi dychwelyd yr atodlenni Cymraeg ond mae llawer o’r fersiynau Saesneg yn rhestru aelwydydd a oedd yn siarad Cymraeg a Saesneg.

Mae mynediad am ddim i gyfrifiad 1921 ar gael yn adeilad Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel un o’r tri hwb rhanbarthol dynodedig sy’n cynnig mynediad am ddim, fel arall gallwch dalu i gael mynediad drwy wefan Findmypast. Bydd angen i chi gofrestru am docyn darllenwr i gael mynediad.

 

Beryl Evans

Rheolwr Gwasanaethau Ymchwil

Thomas Jones yr Almanacydd

Casgliadau / Digido / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 27-12-2021

Dyma flwyddyn newydd arall ar y gorwel! Gadewch i ni edrych nôl ar gasgliad y Llyfrgell o almanaciau a’u defnydd gan y Cymry yn y gorffennol. Roedd yr almanaciau hyn yn cynnwys y prif ddyddiadau sioeau a ffeiriau a fyddai’n berthnasol i’r werin i gynllunio eu blwyddyn.

 

 

Thomas Jones (1648?-1713) oedd un o’r ffigyrau amlycaf a fu’n gyfrifol am gyhoeddi ac ysgrifennu almanaciau. Ganwyd ef yn Sir Feirionydd, yn fab i deiliwr. Ar ôl symud i Lundain yn ddyn ifanc i geisio sefydlu ei grefft yno, newidiodd gyrfa i fod yn argraffydd a chyhoeddwr. Erbyn 1693 roedd wedi symud i’r Amwythig a sefydlu yno y wasg Gymraeg gyntaf erioed. Cyhoeddi llyfrau oedd prif waith y wasg ond enillodd enwogrwydd drwy Gymru am gyhoeddi almanaciau. Enillodd Thomas Jones batent brenhinol i’r wasg yn 1679 i gyhoeddi almanac Cymraeg blynyddol, a gwnaeth hynny yn ddi-dor o 1680 tan flwyddyn ei farwolaeth yn 1713. Roedd yr almanaciau yn boblogaidd iawn gyda’r werin a ddefnyddiodd hwy i bwrpas tebyg i’r hyn a wnawn ni heddiw gyda chalendrau a chynllunwyr blynyddol.

Yn yr enghraifft a welir o almanac Thomas Jones, yn ogystal â chalendr, cawn ddisgrifiad byr o dywydd nodweddiadol pob diwrnod o bob mis. Roedd Thomas Jones fel pe bai am rybuddio a diddanu ei ddarllenwyr yr un pryd. Disgrifir rhai o’r diwrnodau yn Ionawr fel rhai gwyntog, eraill yn rhewllyd ac eraill yn lawiog. Mwy o gelfyddyd a ffrwyth dychymyg na gwyddoniaeth hinsawdd! Ond mae Thomas Jones hefyd yn cynnwys proffwydoliaethau niwlog eraill yn yr almanaciau gyda chyfeiriadau at rai o’r cyflyrau dyrys yr oedd yn dioddef ohonynt (dywedir ei fod yn dipyn o “hyperchondriac”!). Roedd yn amlwg fod ei ddarllenwyr wrth eu bodd yn darllen yr almanaciau at ddefnydd ymarferol ond hefyd roedd y cynnwys yn ddihangfa o realiti caled eu bywydau.

 

Hywel Lloyd

Llyfrgellydd Cynorthwyol.

Casglu darnau o’r jig-so: Chwilio am lawysgrif Cymraeg coll

Casgliadau - Postiwyd 14-12-2021

Mae casgliadau archifol a’r gadwraeth o ddogfennau hanesyddol yn hanfodol i’n helpu i ddeall y gorffennol. Ond efallai un o’r pethau pwysicaf yw’r rôl mae’r casgliadau yma yn chwarae i ddarparu cysylltiadau i’r pethau hynny o’r gorffennol yr ydyn mewn peryg o golli.

Mae’r faenor ganoloesol Hergest Court wedi ei leoli ger pentref Kington, Swydd Henffordd, yn wynebu tir comin Hergest a’r Llwybr Clawdd Offa ar ffin Lloegr a Chymru. Gaeth Hergest Court ei adeiladu c.1267, a bu’r teulu Vaughan yn byw yno am ganrifoedd. Mae’r faenor yn gyfystyr â un o’r llawysgrifau Cymraeg ganoloesol enwocaf, Llyfr Coch Hergest, sy’n dyddio o ddiwedd y 14eg/dechrau’r 15fed ganrif. Yn cynnwys copïau o chwedlau’r Mabinogi a gwaith y Gogynfeirdd, ymhlith testunau eraill, mae gan y Llyfr Coch enw haeddiannol fel un o’r llawysgrifau Cymraeg ganoloesol bwysicaf (a mwyaf) i oroesi.

Ond nid oedd y Llyfr Coch yr unig lawysgrif ganoloesol bwysig yn gysylltiedig â Hergest. Roedd hefyd yn gartref i gyfrol arall, ei gefnder daearyddol, Llyfr Gwyn Hergest. Yn debygol wedi ei ysgrifennu rywbryd rhwng c.1469 a c.1483, a chomisiynwyd gan Watcyn Fychan o Hergest Court, dinistriwyd y Llyfr Gwyn mewn tân rhwymwr llyfrau yn Llundain c.1810 a chollwyd ei gynnwys gwreiddiol. Ffodd bynnag, roedd yn ffodus bod nifer o gopïau o’i destunau wedi’u gwneud rhwng y 16eg a’r 19eg ganrif, yn galluogi’r gadwraeth o’i hanes a’i darddiad.

Peniarth49

NLW Peniarth MS 49, Barddoniaeth Dafydd ap Gwilym [16eg ganrif, ail ½ – 17eg ganrif, ½ cyntaf], yn cynnwys nodyn yn cyfeirio at drawsgrifiadau o Lyfr Gwyn Hergest (f. 49r)

Gan arolygu casgliadau o lawysgrifau yn LlGC yn gysylltiedig â rhai o ystadau hanesyddol mawr Gymru, gan gynnwys rhai Hengwrt, Wynnstay, Panton, a Llanstephan, gellid casglu a chymharu casgliad o drawsgrifiadau o’r Llyfr Gwyn. Arolygwyd cyfanswm o dri ar ddeg llawysgrif, yn dyddio o’r 1550au hwyr i’r 19eg ganrif gynnar. Yn gyfan gwbl, darganfuwyd cyfanswm o bedwar deg chwech o destunau hysbys mae’n debyg wedi’u gynnwys yn y Llyfr Gwyn yn y trawsgrifiadau a arolygwyd, yn cynnwys testun o gyfraith Hywel Dda, a Statud Rhuddlan; nifer fawr o destunau crefyddol (rhyw 48% o’r cyfanswm);  testunau ffawd a phroffwydoliaethau; achau ac arfau; sawl hanes, gan gynnwys hanesion Ifor Bach a Chastell Caerdydd; yn ogystal â swm sylweddol o farddoniaeth gan y beirdd Cymreig canoloesol Lewys Glyn Cothi a Dafydd ap Gwylim. Yn arbennig, o’r pedwar deg chwech o destunau wedi’i nodi mewn trawsgrifiadau’r Llyfr Gwyn, dim ond tri a gopïwyd yn Saesneg yn unig, yn cadarnhau mai’r Gymraeg oedd brif iaith y llawysgrif wreiddiol.

NLW Peniarth MS 225, Bucheddau’r Saint ([1594×1610]), sy’n cynnwys trawsgrifiad o Lyfr Gwyn Hergest, tud. 107-118

Mynegwyd pob testun wedi’i drawsgrifio yn fanwl yn seiliedig ar y llawysgrif, iaith, rhifau’r tudalennau, a theitlau (lle bo hynny’n bosibl). Gan fynegeio, gall adeiladu llun o’r maint a chynllyn gwreiddiol y llawysgrif goll. Roedd yr arolwg yn awgrymu bod y Llyfr Gwyn yn cynnwys mewn llefydd mwy nag un testun ar yr un ddeilen, felly mae’n bosib roedd y llyfr yn faint tebyg i’r Llyfr Coch. Gyda’i orchuddion lledr gwyn y cafodd ei enwi ar ei ôl, byddai wedi bod yn gyfrol fawr a thrawiadol.

Trwy astudio’r trawsgrifiadau sydd wedi goroesi, roedd hefyd yn bosibl i ddarganfod cliwiau am hanes y Llyfr Gwyn. Gwyddom y gallai fod (yn rhannol) yn waith Lewys Glyn Cothi, gan fod tri o’r trawsgrifiadau a arolygwyd yn ailadrodd nodyn mae’n debyg wedi’i fewnosod yn y llawysgrif wreiddiol gan Robert Vaughan, Hengwrt, yn ei adnabod fel gwaith Lewys. Mae gan y trawsgrifiadau o’r Llyfr Gwyn hefyd un testun yn gyffredin â’r Llyfr Coch – ‘Cymydau a chantrefi Cymru’, ac mae copïau o Gyfraith Hywel Dda a oedd hefyd yn ymddangos yn y Llyfr Gwyn wedi ei gopïo degawdau ynghynt gan ysgrifenyddion y Llyfr Coch, yn cynnwys Hywel Fychan. Daeth y Llyfr Coch i feddiant y teulu Vaughan yn Hergest ar ôl iddynt dderbyn llyfrgell fforffedwyd Hopcyn ap Rhys, ŵyr i Hopcyn ap Tomos, noddwr Hywel, yn dilyn ei gwrthryfel yn erbyn Edward IV yn 1465. Felly mae’n bosib dychmygu bod sawl un o destunau’r Llyfr Gwyn wedi’u copïo o lyfrgell Hopcyn.

Yn y diwedd, rhoddodd trawsgrifiadau’r Llyfr Gwyn fewnwelediad gwerthfawr mewn i’r cynhyrchiad o lawysgrifau a chopïo testunau yn ystod y cyfnod cythryblus Rhyfeloedd y Rhosynnau, ac yn dangos gwerth casgliadau archifol wrth sicrhau’r goroesiad o lawysgrif goll.

 

Lucie Hobson
Archifydd Cynorthwyol

 

*Mae’r blog yma yn seiliedig ar waith Lucie Hobson, ‘Recovering the White Book of Hergest: A Survey of Manuscripts in Estate Collections at the National Library of Wales’ (Traethawd Ymchwil MA, Prifysgol Aberystwyth, 2020).

Tagiau: ,

Le Roman de la Rose

Casgliadau - Postiwyd 15-11-2021

Ym 1922 prynodd y Llyfrgell dros 6,000 o lyfrau a 150 o lawysgrifau a gasglwyd gan Francis William Bourdillon (1852-1921), bardd, ysgolhaig a llyfryddwr o Midhurst yn Sussex. Mae’r casgliad yn cynnwys llawer o destunau Ffrangeg o’r Canol Oesoedd a llyfrau darluniadol cynnar. Un o uchafbwyntiau’r casgliad yw 23 argraffiad o’r gerdd Le Roman de la Rose wedi’u cyhoeddi cyn 1550.  Dechreuwyd y gerdd hon gan Guillaume de Lorris tua 1230 a’i chwblhau ryw hanner canrif yn ddiweddarach gan Jean de Meun. Cerdd alegorïaidd am gariad rhamantus yw hi.

Mae’r argraffiadau’n cynnwys ysgythriadau pren hardd. Yn un o gopïau’r Llyfrgell a argraffwyd ym 1531 maen nhw i gyd wedi’u lliwio â llaw.

Mae’r Llyfrgell yn dal yn ychwangu at y casgliad hwn, ac yn ddiweddar prynwyd argraffiad o Le Roman de la Rose nad oedd copi ohono gyda ni yn barod. Cyhoeddwyd yr argraffiad hwn ym Mharis ym 1538. Mae’r copi wedi’i rwymo mewn dwy gyfrol, ac mewn aur ar y cloriau mae arfbais Jeanne Antoinette Poisson, Marquise de Pompadour (1721-1764), aelod o Lys Ffrainc a meistres y Brenin Louis XV. Mae llawer o nodiadau llawysgrif yn y cyfrolau, efallai yn llaw Madame de Pompadour ei hunan, sy’n awgrymu bod hi wedi darllen y testun yn fanwl.

Timothy Cutts
Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Tagiau:

Charlotte Guest a diwylliant y Dwyrain

Casgliadau / Derbynion newydd / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd

Ychydig wythnosau nôl prynodd y Llyfrgell argraffiad cyntaf o “Ta’rikh al-rusul wa’l-maluk” gan Muhammad ibn-Jarir al-Tabari, un o lyfrau hanesyddol mwyaf nodedig y byd Arabaidd clasurol yn ôl yr Encyclopedia Iranica.  Y prif reswm dros brynu’r llyfr oedd bod tudalen gyflwyno i’r Arglwyddes Charlotte Guest oddi wrth yr “Oriental Translation Fund” wedi ei atodi ar dudalen flaen y llyfr.  Dengys hyn y parch a’r edmygedd oedd iddi yng nghylchoedd ysgolheictod ieithoedd y Dwyrain.

 

 

Priododd yr Arglwyddes Charlotte Guest â Josiah John Guest, aelod seneddol Merthyr Tydfil a Meistr Gwaith haearn Dowlais.  Roedd y gwaith haearn yn llewyrchus iawn a thyfodd mewn maint i gyflogi saith mil o bobl – y gwaith haearn mwyaf yn y byd.  Dangosodd yr Arglwyddes Charlotte ddiddordeb mawr yn y gwaith a’r modd roedd y busnes yn cael ei weinyddu o ddydd i ddydd. Cyhoeddodd bamffled yn egluro manylion technegol y defnydd o ffrwydrad poeth. Teithiodd gyda’i gŵr i bob cwr o Brydain ac Ewrop gyda’r busnes gan gyfrannu i gyfarfodydd gyda gwyddonwyr fel Charles Babbage. ‘Roedd ganddi ei hystafell ei hun yn swyddfa’r cwmni yn Llundain. Ar ôl dyddiau ei gŵr, hi fu’n gyfrifol am y gwaith.

Ar ôl dysgu Cymraeg Canol ac astudio hanes Cymru yn y Canol Oesoedd o dan y Parchedigion Evan Jenkin, Thomas Price (Carnhuanawc) a John Jones (“Tegid Jones”) daeth yr Arglwyddes Charlotte yn enwog am gopïo a chyfieithu unarddeg o lyfrau o Lyfr Coch Hergest. Roedd y rhain yn cynnwys pedair cainc y Mabinogi, tair chwedl ramantaidd o gyfnod y Brenin Arthur a phedair stori arall. Cyfieithodd waith y bardd Taliesin o lawysgrif Cymraeg Canol. Ysbrydolwyd hi wrth iddi astudio gweithiau’r cyfnod Rhamantaidd a gwaith William Owen Pughe. Wrth iddi ymchwilio, sylwodd ar ddylanwadau ac ar syniadau mytholegol oedd wedi eu gweu i storiâu’r Mabinogi.

‘Roedd Charlotte Guest yn wraig alluog a medrus.  Meistrolodd Arabeg, Hebraeg a Perseg heb gymorth athro i’w harwain.  Mae’r cyfnod yr ysgrifennir amdano yn “Ta’rik al-rusul wa’l-muluk” yn ymestyn o greu’r byd i gyfnod y Proffwyd Shu’ayb yn Y Corân. Mae’n ddigon posib iddi ddefnyddio delweddau o’r stori i ysbrydoli ei chyfieithiadau o’r Mabinogi a llyfrau eraill. Dyma un o’r gweithiau cyntaf i’w gyhoeddi gan “The Oriental Translation Fund”. Mae’r dudalen gyflwyno yn brawf sicr o’r edmygedd o waith yr Arglwyddes Charlotte Guest.

 

Llyfryddiaeth

1.     John, A., Parry-Wiliams, T. Guest (Schreiber), Lady Charlotte Elizabeth Bertrie (1812-1895), translator, businesswoman and collector. Ar gael ar https://biography.wales/article/s-GUES-ELI-1812#?c=0&m=0&s=0&cv=0&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F4674585%2Fmanifest.json&xywh=2285%2C1762%2C2101%2C1695 (Edrychwyd 16 Hydref 2021)

2. Bromwich, R. The Mabinogion and Lady Charlotte Guest <https://journals.library.wales/view/1386666/1422443/128>, Trafodion Anrhydeddus Cymdeithas y Cymrodorion, 1986, 127-41

3. John, A. Schreiber [née Bertie; other married name Guest], Lady Charlotte Elizabeth. Ar gael ar  https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-24832?rskey=aApn10&result=2 (Edrychwyd 16 Hydref 2021)

 

Hywel Lloyd,

Llyfrgellydd Cynorthwyol.

Tachwedd 2021

<- Cofnodion Hŷn Cofnodion Newydd ->

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog