Blog

Casglu darnau o’r jig-so: Chwilio am lawysgrif Cymraeg coll

Casgliadau - Postiwyd 14-12-2021

Mae casgliadau archifol a’r gadwraeth o ddogfennau hanesyddol yn hanfodol i’n helpu i ddeall y gorffennol. Ond efallai un o’r pethau pwysicaf yw’r rôl mae’r casgliadau yma yn chwarae i ddarparu cysylltiadau i’r pethau hynny o’r gorffennol yr ydyn mewn peryg o golli.

Mae’r faenor ganoloesol Hergest Court wedi ei leoli ger pentref Kington, Swydd Henffordd, yn wynebu tir comin Hergest a’r Llwybr Clawdd Offa ar ffin Lloegr a Chymru. Gaeth Hergest Court ei adeiladu c.1267, a bu’r teulu Vaughan yn byw yno am ganrifoedd. Mae’r faenor yn gyfystyr â un o’r llawysgrifau Cymraeg ganoloesol enwocaf, Llyfr Coch Hergest, sy’n dyddio o ddiwedd y 14eg/dechrau’r 15fed ganrif. Yn cynnwys copïau o chwedlau’r Mabinogi a gwaith y Gogynfeirdd, ymhlith testunau eraill, mae gan y Llyfr Coch enw haeddiannol fel un o’r llawysgrifau Cymraeg ganoloesol bwysicaf (a mwyaf) i oroesi.

Ond nid oedd y Llyfr Coch yr unig lawysgrif ganoloesol bwysig yn gysylltiedig â Hergest. Roedd hefyd yn gartref i gyfrol arall, ei gefnder daearyddol, Llyfr Gwyn Hergest. Yn debygol wedi ei ysgrifennu rywbryd rhwng c.1469 a c.1483, a chomisiynwyd gan Watcyn Fychan o Hergest Court, dinistriwyd y Llyfr Gwyn mewn tân rhwymwr llyfrau yn Llundain c.1810 a chollwyd ei gynnwys gwreiddiol. Ffodd bynnag, roedd yn ffodus bod nifer o gopïau o’i destunau wedi’u gwneud rhwng y 16eg a’r 19eg ganrif, yn galluogi’r gadwraeth o’i hanes a’i darddiad.

Peniarth49

NLW Peniarth MS 49, Barddoniaeth Dafydd ap Gwilym [16eg ganrif, ail ½ – 17eg ganrif, ½ cyntaf], yn cynnwys nodyn yn cyfeirio at drawsgrifiadau o Lyfr Gwyn Hergest (f. 49r)

Gan arolygu casgliadau o lawysgrifau yn LlGC yn gysylltiedig â rhai o ystadau hanesyddol mawr Gymru, gan gynnwys rhai Hengwrt, Wynnstay, Panton, a Llanstephan, gellid casglu a chymharu casgliad o drawsgrifiadau o’r Llyfr Gwyn. Arolygwyd cyfanswm o dri ar ddeg llawysgrif, yn dyddio o’r 1550au hwyr i’r 19eg ganrif gynnar. Yn gyfan gwbl, darganfuwyd cyfanswm o bedwar deg chwech o destunau hysbys mae’n debyg wedi’u gynnwys yn y Llyfr Gwyn yn y trawsgrifiadau a arolygwyd, yn cynnwys testun o gyfraith Hywel Dda, a Statud Rhuddlan; nifer fawr o destunau crefyddol (rhyw 48% o’r cyfanswm);  testunau ffawd a phroffwydoliaethau; achau ac arfau; sawl hanes, gan gynnwys hanesion Ifor Bach a Chastell Caerdydd; yn ogystal â swm sylweddol o farddoniaeth gan y beirdd Cymreig canoloesol Lewys Glyn Cothi a Dafydd ap Gwylim. Yn arbennig, o’r pedwar deg chwech o destunau wedi’i nodi mewn trawsgrifiadau’r Llyfr Gwyn, dim ond tri a gopïwyd yn Saesneg yn unig, yn cadarnhau mai’r Gymraeg oedd brif iaith y llawysgrif wreiddiol.

NLW Peniarth MS 225, Bucheddau’r Saint ([1594×1610]), sy’n cynnwys trawsgrifiad o Lyfr Gwyn Hergest, tud. 107-118

Mynegwyd pob testun wedi’i drawsgrifio yn fanwl yn seiliedig ar y llawysgrif, iaith, rhifau’r tudalennau, a theitlau (lle bo hynny’n bosibl). Gan fynegeio, gall adeiladu llun o’r maint a chynllyn gwreiddiol y llawysgrif goll. Roedd yr arolwg yn awgrymu bod y Llyfr Gwyn yn cynnwys mewn llefydd mwy nag un testun ar yr un ddeilen, felly mae’n bosib roedd y llyfr yn faint tebyg i’r Llyfr Coch. Gyda’i orchuddion lledr gwyn y cafodd ei enwi ar ei ôl, byddai wedi bod yn gyfrol fawr a thrawiadol.

Trwy astudio’r trawsgrifiadau sydd wedi goroesi, roedd hefyd yn bosibl i ddarganfod cliwiau am hanes y Llyfr Gwyn. Gwyddom y gallai fod (yn rhannol) yn waith Lewys Glyn Cothi, gan fod tri o’r trawsgrifiadau a arolygwyd yn ailadrodd nodyn mae’n debyg wedi’i fewnosod yn y llawysgrif wreiddiol gan Robert Vaughan, Hengwrt, yn ei adnabod fel gwaith Lewys. Mae gan y trawsgrifiadau o’r Llyfr Gwyn hefyd un testun yn gyffredin â’r Llyfr Coch – ‘Cymydau a chantrefi Cymru’, ac mae copïau o Gyfraith Hywel Dda a oedd hefyd yn ymddangos yn y Llyfr Gwyn wedi ei gopïo degawdau ynghynt gan ysgrifenyddion y Llyfr Coch, yn cynnwys Hywel Fychan. Daeth y Llyfr Coch i feddiant y teulu Vaughan yn Hergest ar ôl iddynt dderbyn llyfrgell fforffedwyd Hopcyn ap Rhys, ŵyr i Hopcyn ap Tomos, noddwr Hywel, yn dilyn ei gwrthryfel yn erbyn Edward IV yn 1465. Felly mae’n bosib dychmygu bod sawl un o destunau’r Llyfr Gwyn wedi’u copïo o lyfrgell Hopcyn.

Yn y diwedd, rhoddodd trawsgrifiadau’r Llyfr Gwyn fewnwelediad gwerthfawr mewn i’r cynhyrchiad o lawysgrifau a chopïo testunau yn ystod y cyfnod cythryblus Rhyfeloedd y Rhosynnau, ac yn dangos gwerth casgliadau archifol wrth sicrhau’r goroesiad o lawysgrif goll.

 

Lucie Hobson
Archifydd Cynorthwyol

 

*Mae’r blog yma yn seiliedig ar waith Lucie Hobson, ‘Recovering the White Book of Hergest: A Survey of Manuscripts in Estate Collections at the National Library of Wales’ (Traethawd Ymchwil MA, Prifysgol Aberystwyth, 2020).

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Tagiau: ,

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog