Blog - Casgliadau

Postiwyd - 11-06-2019

Casgliadau / Cerddoriaeth

Mansel Thomas: cerddor o fri

Wythnos hon, mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn coffau 110 mlynedd ers genedigaeth Mansel Thomas, un o gyfansoddwyr a cherddorion campus Cymru. Cafodd ei eni ar 12 Mehefin 1909 yn y Rhondda a wnaeth ei farc fel cerddor dylanwadol. Gweithiodd i’r BBC am ddeng mlynedd ar hugain gyda Cherddorfa Gymreig y BBC, oedd newydd ei ffurfio ar y pryd, ac yna fel Pennaeth Cerddoriaeth BBC Cymru. Mae’r dyddiad a fyddai wedi bod yn benblwydd arno yn gyfle i ni ddathlu ei fywyd a’i gyfraniad nodedig i gerddoriaeth yng Nghymru.

 

 

Bydd arddangosfa fechan o’i waith o gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol wedi’i osod yn Ystafell Summers i gyd-fynd â sgwrs gan Terence Gilmore-James ar y dyn ei hun ar 12 Mehefin 2019. Dyma cip ar yr eitemau bydd ar ddangos:

 

  • Llyfr gwaith cerddoriaeth a luniwyd yn ystod y cyfnod 1918-1925, gyda’r darnau cynharaf wedi’u copïo gyda chymorth ei dad, Theophilus Thomas. (Mansel Thomas Music Manuscripts, J1/1)

 

  • Cyfrol sy’n cynnwys sgôr lawn o’r gantawd ‘God is our hope and strength’ gyda geiriau o Salm 46, a gyflwynwyd fel rhan o’i radd B.Mus. o Brifysgol Durham, [1930]. (Mansel Thomas Music Manuscripts, J1/60)

 

  • Cyfansoddiad buddugol ‘Chwech o ganeuon unsain’ gyda chyfeiliant syml cyfaddas i ysgolion babanod yn Eisteddfod Genedlaethol Frenhinol Cymru Aberafan-Port Talbot, 1932. (Eisteddfod Genedlaethol Cymru – cyfansoddiadau a beirniadaethau, 1932/39)

 

  • Sgôr llawysgrif ‘To Daffodils (Cennin Aur)’ cyfansoddwyd yng nghanol/diwedd y 1920au yn arbennig ar gyfer Côr Meibion Pendyrus a oedd newydd ei ffurfio. (Mansel Thomas Music Manuscripts, M1/1)

 

  • Sgôr lleisiol o’r anthem ‘Blest are the pure in heart’, a gyfansoddwyd gan Mansel Thomas ar gyfer y côr ac organ ar gyfer Terence a Grace ar achlysur eu priodas, 1965. (Mansel Thomas Music Manuscripts, P2/14)

 

  • Sgôr cerddorfa ‘God bless the Prince of Wales’ gan Brinley Richards, wedi’i addasu a’i drefnu ar gyfer cerddorfa gan Mansel Thomas ar gyfer Arwisgiad EUB Tywysog Cymru yng Nghaernarfon, Gorffennaf 1969. (Mansel Thomas Music Manuscripts, M4/2i)

 

  • Brasluniau rhagarweiniol o sgôr lleisiol o ‘Requiem’ gan Mansel Thomas. Hefyd, rhai llythyrau oddi wrth Megan Thomas, gwraig y cyfansoddwr, at Ian Parrott, yn trafod argraffu’r symudiad cyntaf. (Mansel Thomas Music Manuscripts, P2/18; UW Aberystwyth Department of Music Archives, 18/2)

 

  • Sgôr lleisiol o ‘Mass for mixed voices’ mewn pum symudiad a threfniant ar gyfer unawd lleisiol a cherddorfa linynnol o ‘Wrth fynd efo Deio i Dowyn’, 1943. (Mansel Thomas Music Manuscripts, P2/17; T2/11.)

 

Mae llawysgrifau cerddorol Mansel Thomas wedi cael ei gatalogio yn ddiweddar fel rhan o Raglen Yr Archif Gerddorol Gymreig. Gallwch weld y disgrifiadau o’r archif fan hyn. Darllenwch fwy am fywyd y cerddor ar flog y Llyfrgell (Cymraeg yn unig).

 

Robert Evans
Swyddog Prosiect yr Archif Gerddorol Gymreig

Postiwyd - 06-06-2019

Casgliadau

D-Day 75: Cofio glaniadau Normandi

Saith deg pump o flynyddoedd yn ôl, ar ddydd Mawrth y 6ed o Fehefin 1944, glaniodd y lluoedd Cynghreiriol ar draethau Normandi fel rhan o’r ymgyrch morwrol, tir ac awyr mwyaf yn hanes. Marciodd D-Day gychwyn ar ymgyrch hir, wedi’i enwi’n ‘Operation Overlord, i ryddhau gogledd-orllewin Ewrop o feddiant y Natsïaid.

 

Ymosododd degau o filoedd o filwyr, yn bennaf o’r DU, yr UD a Chanada, ar fyddinoedd yr Almaen ar bum traeth ar arfordir gogledd Ffrainc: Utah, Omaha, Gold, Juno a Sword. Yn oriau man y bore hwnnw, glaniodd miloedd o awyr filwyr tu ôl i linellau’r gelyn cyn i’r milwyr traed a’r adrannau arfog ddechrau glanio ar y traethau. Cefnogwyd hwy gan bron i 7,000 o longau milwrol.

 

Cychwynnodd y gwaith o gynllunio Operation Overlord misoedd lawer cyn yr ymosodiad. Roedd dros ddwy filiwn o filwyr o dros 12 gwlad wedi cyrraedd ym Mhrydain erbyn 1944 fel rhan o’r paratoadau. Roedd hyn yn cynnwys bataliwn o filwyr Americanaidd oedd yn aros yng ngwersyll Island Farm ym Mhen-y-bont. Cafodd y cytiau eu hadeiladu’r wreiddiol ar gyfer gweithwyr yn y ffatri arfau cyfagos ond yr oedd yn wag hyd nes dyfodiad yr Americanwyr yn Hydref 1943. Dywedir bod y Cadfridog Dwight D. Eisenhower ei hun wedi ymweld â’r gwersyll yn Ebrill 1944 I gyfarch y milwyr cyn iddynt adael i Ffrainc. Yn hwyrach yn y Rhyfel, defnyddiwyd Island Farm fel gwersyll carcharorion rhyfel ar gyfer swyddogion yr Almaen. Darllenwch fwy am hanes y gwersyll ar Gasgliad y Werin Cymru.

 

 

Ymunodd Leslie Illingworth (1902-1979), y cartwnydd gwleidyddol Cymreig, â’r Daily Mail  yn 1939 ac mae canran uchel o’i waith cynnar a gedwir yma yn y Llyfrgell Genedlaethol yn ymwneud â thestun yr Ail Ryfel Byd. Mae ei ddarluniad o’r glaniadau yn Normandi, sy’n ddyddiedig y 9fed o Fehefin 1944, yn gal war steil Tapestri Bayeux. Mae’n dangos y Cynghreiriaid yn ymosod ar yr Almaenwyr ar y traethau. Uwch eu pennau mae Churchill, Montgomery ac Eisenhower, ac ar yr ochr mae Hitler, ynghyd â’i gadfridogion arall, yn edrych ymlaen yn ofidus.

 

Erbyn diwedd D-Day, roedd y Cynghreiriaid wedi sefydlu troedle bychan yn Ffrainc. Fe wnaeth hyn arwain at ryddhau Paris ac, yn y pendraw, buddugoliaeth dros y Natsïaid. Cafodd dros 150,000 o filwyr Cynghreiriol eu danfon i arfordir Normandi ar y diwrnod hwnnw, gyda 10,000 o gerbydau milwrol. Bu farw tua 4,400 o’r dynion yma ac anafwyd 10,000 arall.

 

“At dawn’s first light on 6th June our longest day began.” (NLW Facs 1028)

Postiwyd - 03-06-2019

Casgliadau

Emyr Humphreys yn 100

Yn ddiweddar, dathlodd Emyr Humphreys, un o nofelwyr enwocaf a mwyaf blaengar Cymru, ei ben-blwydd yn gant oed. Mae ei ddylanwad ar lenyddiaeth Gymreig wedi bod yn sylweddol. Yn wir, cafodd ei ddisgrifio gan y bardd R. S. Thomas fel ‘the supreme interpreter of Welsh life’.

Ganwyd Emyr Humphreys yn Nhrelawnyd ger Prestatyn, Sir y Fflint. Mynychodd Ysgol Uwchradd Rhyl cyn symud ymlaen i astudio hanes ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd, cofrestrodd fel gwrthwynebwr cydwybodol a bu’n gweithio ar fferm cyn cael ei ddanfon i’r Dwyrain Canol a’r Eidal yn weithiwr cymorth yn 1944 ac 1946. Wedi’r rhyfel bu’n gweithio fel athro, cynhyrchydd gyda’r BBC ac, yn hwyrach, fel darlithydd drama ym Mhrifysgol Bangor cyn gadael i ganolbwyntio ar ei ysgrifennu yn 1972.

 

 

Mae Emyr Humphreys wedi cyhoeddi dros ugain o nofelau ac wedi ennill sawl gwobr am ei waith, gan gynnwys Gwobr Maugham Somerset am Hear and Forgive yn 1953, a Gwobr Hawthornden am A Toy Epic yn 1958. Enillodd hefyd wobr Llyfr y Flwyddyn yn 1992 am Bonds of Attachment, ac eto yn 1999 am The Gift of a Daughter. Yn ogystal, enillodd wobr gyntaf Siân Phillips am ei gyfraniad i radio a theledu yng Nghymru yn 2004. Ynghyd â rhyddiaith, mae’r awdur hefyd wedi troi ei law at farddoni ac ysgrifennu ffeithiol, yn cynnwys The Taliesin Tradition (1983) sy’n edrych ar hunaniaeth Cymru drwy lenyddiaeth a hanes Cymreig.

Cafodd ei archif gynhwysfawr ei brynu gan y Llyfrgell Genedlaethol yn 1994 a gellid pori’r cynnwys drwy’r Catalog Archifau a Llawysgrifau. Yn bennaf, mae’n cynnwys ei ohebiaeth bersonol a phroffesiynol, a chopïau teipysgrif a llawysgrif o’i weithiau cyhoeddedig ac heb eu cyhoeddi. Mae’r archif yn un swmpus – 79 bocs i gyd – sy’n destament i’w yrfa faith yn ysgrifennu a barddoni am fywyd yng Nghymru.       

Hoffai’r Llyfrgell Genedlaethol dymuno’n dda iddo ar yr achlysur arbennig hwn.

Postiwyd - 20-05-2019

Casgliadau

Hansard yn troi yn ei fedd?

Roedd amser yn brin rhwng y refferendwm ar ddatganoli yng Nghymru ar 18fed Medi 1997 a chyfarfod cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar 12fed Mai 1999 i sefydlu’r Cynulliad. Cafodd y ddeddf i sefydlu’r Cynulliad gydsyniad brenhinol ar 31ain Gorffennaf 1998, llai na blwyddyn cyn yr etholiadau cyntaf.

Ymhlith y trefniadau di-ri, oedd cynllunio ar gyfer cofnodi a chyhoeddi trafodion a phenderfyniadau’r Cynulliad. Nid oes llawlyfr am sefydlu senedd, felly dilyn arfer da yn seneddau eraill oedd yw’r amlwg. Efelychu Hansard, fel sydd wedi digwydd yn nifer o seneddau ar draws y Gymanwlad, oedd yr ateb. Roedd Senedd y Deyrnas Gyfunol wedi awdurdodi cofnodi’r trafodion mewn cyfrolau rhwymedig dim ond ers 1909, er bod unigolion fel William Cobbett (1763-1835) a Thomas Curson Hansard (1776-1833) wedi bod yn eu cyhoeddi yn answyddogol ers dros ganrif cyn hynny. Penderfynodd Senedd yr Alban a Chynulliad Gogledd Iwerddon ddilyn yr un drefn.

 

 

Cafodd gyfrol gyntaf Y Cofnod Swyddogol o drafodion y Cynulliad Cenedlaethol ei argraffu ac mae’n cofnodi geiriau cyntaf a draddodwyd yn y Cynulliad gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Alun Michael, ar 12fed Mai 1999:

Bore da, bawb. Dyma ddiwrnod hanesyddol i bawb yng Nghymru. Wedi ethol ein Cynulliad am y tro cyntaf erioed, yr ydym yn cyfarfod yn swyddogol am y tro cyntaf. Fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru ac fel Aelod Seneddol De Caerdydd a Phenarth, fe’ch croesawaf yma heddiw.

 

 

Fel senedd newydd, bwriad y Cynulliad Cenedlaethol oedd manteisio ar y dechnoleg newydd i fod yn dryloyw. O’r dechrau roedd gwefan i’r Cynulliad, ac roedd y Cofnod Swyddogol yn cael ei gyhoeddi yno. Daeth y fersiwn print i ben ar ôl ychydig mwy a flwyddyn ac ar ôl mis Hydref 2000, dim ond ar y we cafodd y Cofnod ei gyhoeddi o hyn ymlaen.

Cafodd trafodion y Cynulliad eu ffilmio o’r dechrau; rhwng 1999 a 2007 cawsant eu darlledu ar S4C2 ac ers 2007 mae nhw ar gael ar wefan www.senedd.tv. Mae cysylltiadau gyda’r cofnod ysgrifenedig fel bod modd gwylio’r darn priodol a gweld y cofnod, yr agenda a’r papurau perthnasol hefyd. Mae hyn yn agor trafodion y Cynulliad i gynulleidfa llawer ehangach na’r cyfrolau rhwymedig traddodiadol.

 

 

Roedd Y Cofnod Swyddogol yn ddwyieithog o’r dechrau, gyda’r geiriau cyntaf a gofnodwyd yn y Gymraeg ynghyd a chyfieithiad i’r Saesneg. Mae’r drefn yn parhau hyd heddiw, gyda ffeiliau clyweledol ar Senedd TV yn rhoi’r opsiwn o wrando yn yr iaith wreiddiol neu gyda chyfieithiad ar y pryd i’r Saesneg.

Ugain mlynedd ers cyfarfod cyntaf  Cynulliad Cenedlaethol Cymru mae’n anodd meddwl bod hyn i gyd y chwyldroadol. Dim ond yn 1989 cafodd ganiatâd i ffilmio a darlledu trafodion Senedd y DU am y tro cyntaf, a dim ond ers 1997 mae trafodion Senedd y DG ar gael ar y we. Mae’r Cynulliad yn parhau i wneud addasiadau i wella mynediad i’r Cofnod. Erbyn hyn mae’r cofnod yn llawer mwy rhyngweithiol, gyda’r gallu i fynd yn uniongyrchol i ddarn penodol o fusnes, dolenni o’r Cofnod i wybodaeth am yr AC sy’n siarad a ffwythiannau i alluogi copio a rhannu darnau o’r Cofnod ar y cyfryngau cymdeithasol. Mae Senedd TV yn darparu gwasanaeth tebyg gyda modd dethol clipiau penodol a’u rhannu. Mae’r gwasanaeth presennol yn fyd gwahanol hyd yn oed i’r Cofnod PDF ar lein y cyfarfodydd cynnar.

Buasai’r drefn ar lein a ffeiliau clyweledol i gyd yn ddieithr i Hansard ond beth fuasai wedi meddwl tybed? Troi yn ei fedd? Go brin! Ei nôd oedd gwneud trafodion seneddol ar gael i’r bobl. Dwi’n siŵr buasai’n bles iawn fod y gwaith hynny’n parhau a bod y rhai a ddaeth ar ei ôl dal yn chwilio am ffyrdd newydd i wneud y trafodion ar gael i fwy o bobl.

Rob Phillips
Archif Cynulliad Cenedlaethol Cymru a’r Archif Wleidyddol Gymreig

Cynnwys Perthnasol

Postiwyd - 16-05-2019

Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Wikimedia a’r sector diwylliant – Astudiaeth effaith newydd

Ym mis Rhagfyr 2017 dechreuodd Wicimediwr Cenedlaethol y Llyfrgell weithio ar brosiect a ariennir gan Lywodraeth Cymru i wella ansawdd gwybodaeth am bobl sy’n gysylltiedig â Chymru ar y Wicipedia Cymraeg.

Cynlluniwyd y prosiect gan ddefnyddio’r ‘Impact Playbook’ newydd gan Europeana gyda’r nod o archwilio a dogfennu’r newidiadau (neu impacts), i wahanol grwpiau rhandaliad o gyflwyno ystod o weithgareddau Wikimedia yn seiliedig ar gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Mae adroddiad effaith llawn ar gyfer y prosiect bellach wedi’i gyhoeddi.

Mae’r Playbook yn gweithio trwy greu llwybrau newid sydd wedi’u diffinio’n glir yn ystod y broses gynllunio gyda chanlyniadau mesuradwy, gan sicrhau y gellir asesu a mesur ystod eang o ganlyniadau ac effeithiau dymunol ar ddiwedd y prosiect.

Dyma’r tro cyntaf i brosiect sy’n canolbwyntio ar weithgareddau Wikipedia gael ei asesu fel hyn, felly roedd hwn yn gyfle gwych i archwilio a dogfennu effaith gweithio gyda Wikimedia yn y sector diwylliant.

Canolbwyntiodd y prosiect ar ryddhau 4,862 o bortreadau o Gymru i Comin Wikimedia gyda phwyslais ar wella mynediad at gynnwys Cymraeg a darparu cyfleoedd i’r cyhoedd ymgysylltu trwy gyfrwng y Gymraeg.

Crëwyd Wikidata dwyieithog ar gyfer pob portread. Defnyddiwyd y data hwn i helpu i greu bron i 1,500 o erthyglau newydd ar y Wicipedia Cymraeg, gan ddefnyddio 25% o’r delweddau. Cynhyrchodd y delweddau 1.6 miliwn hit mewn 55 o ieithoedd o fewn mis, gan gynyddu mynediad at wybodaeth am bobl Cymru yn fawr.

 

 

Trwy weithio gyda Menter Iaith Môn, cynhaliwyd cyfres o ddigwyddiadau mewn ysgolion gan amlygu sut y gall dysgu gyda Wikipedia gyfrannu’n gadarnhaol at dargedau ysgolion ar gyfer yr iaith Gymraeg a’r Fframwaith Cymhwysedd Digidol.

Dangosodd digwyddiad Hacathon y gwerth o ddata agored i’r diwydiannau creadigol yng Nghymru a chofnodwyd nifer o achosion defnydd.

Mae’r prosiect yn dangos sut y gall gweithio gyda Wikimedia helpu sefydliadau treftadaeth ddiwylliannol i adeiladu a chefnogi cymunedau newydd a chyflawni canlyniadau sy’n cyd-fynd â’u gwerthoedd craidd wrth gynyddu mynediad i’w casgliadau digidol a’u defnydd ohonynt.

Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , ,

Postiwyd - 15-05-2019

Casgliadau / Heb ei gategoreiddio / Sgrin a Sain

Diwrnod Rhyngwladol Gwrthwynebwyr Cydwybodol

Gan fod Diwrnod Rhyngwladol Gwrthwynebwyr Cydwybodol yn digwydd ar draws y byd heddiw – 15fed Mai – mae Archif Sgrin a Sain Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn awyddus i dynnu eich sylw at ffilm fer sydd ar gael ar y BFI Player dan y teitl ‘Defending This Country Only Means Attacking Another’. Daw’r teitl o blacard yr Undeb Llw Heddwch a welir yn y ffilm gan Mr J. Fred Phillips, a redai sinema ym Mrynmawr o 1923 hyd 1958. Roedd yn gapten Clwb Golff Sir Fynwy yn Y Fenni, ac roedd yn ŵr i Pollto Williams, a chwaraeodd mewn sawl rownd derfynol cystadlaethau cenedlaethol golff merched yn Llandrindod. Mae placardiau eraill yn nodi credoau’r Undeb: ‘Nid yw Llofruddiaeth Dorfol yn Amddiffyn Rhyddid’ a ‘Mae Heddwch yn Annatod – Rydym yn Ceisio Heddwch ar y Ddaear, Ewyllys Da i BAWB’. Mae placardiau a wnaed â llaw yn dangos tasgiad gwaed ynghyd â’r geiriau ‘Arfau Rhyfel Glyn Ebwy’ yn awgrymu y gallai hon fod yn brotest yn erbyn agor neu weithredu ffatri arfau rhyfel yn yr ardal. Yn ystod yr 1930au bu Cymdeithas y Cyfeillion yn gyfrifol am sefydlu prosiectau i bobl ddi-waith yn ardal Brynmawr (e.e. gwneud esgidiau a chelfi – gweler hefyd y ffilm ‘Eastern Valley’ ar y BFI Player), ond aeth llawer ohonynt i weithio yn ffatrïoedd arfau Glyn Ebwy yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Neu, o gofio i’r  Undeb fynd ar ymgyrch heddwch o Gaerliwelydd i Lundain yn 1938, tybed ai ymweliad yr ymgyrch honno â Glyn Ebwy a welir yma?

 

Cliciwch yma i wylio’r ffilm: Defending This Country Only Means Attacking Another (1938)

 

 

Sefydlwyd yr Undeb Llw Heddwch yn 1934 gan y Canon Dick Sheppard a fu’n gaplan yn y fyddin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ysgrifennodd lythyr i’r papurau newydd at ddynion (gan fod merched yn gweithredu yn y mudiad heddwch y  barod) yn gofyn iddynt arwyddo llw os oeddent yn gwrthwynebu yr hyn a ymddangosai fel cyffroi rhyfel arall: ‘Rwy’n ymwrthod â rhyfel, ac ni fyddaf yn cefnogi na goddef un arall.’ Roedd wrth ei fodd gyda’r ymateb. Roedd y mudiad yn cynnwys merched ers 1936. Heddiw, yr Undeb Llw Heddwch sy’n cyflenwi’r Pabïau Gwyn a wisgir ar Ddydd y Coffa. Gwisgwyd pabïau o’r fath am y tro cyntaf ar anogiad Urdd Cydweithredol y Merched ar Ddydd y Cadoediad, 1933 (newidiodd Dydd y Cadoediad yn Ddydd y Coffa yn dilyn yr Ail Ryfel Byd). Roedd llawer o’r merched wedi colli eu ceraint yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn anobeithio wrth weld paratoadau at ryfel pellach. Teimlwyd hefyd y dylai’r coffa gynnwys y rhai a ddioddefodd yn y rhyfel y tu allan i’r gwasanaethau milwrol. Mae’r llw heddiw fel a ganlyn: ‘Mae rhyfel yn drosedd yn erbyn dynoliaeth. Rwy’n ymwrthod â rhyfel, ac felly yn benderfynol o beidio a chefnogi rhyfel o unrhyw fath. Rwyf hefyd yn benderfynol o weithio i gael gwared o bob achos dechrau rhyfel’.

 

Mary Moylett, Catalogydd (Ffilm) Archif Sgrin a Sain

Postiwyd - 08-05-2019

Casgliadau

Straeon o swyddfa’r twrnai

Hen ddogfennau a gweithredoedd llychlyd? Diflas ac anniddorol? Meddyliwch eto! Ydy, mae’r gorchuddion allanol yn frwnt ond mae’r dogfennau y tu mewn mewn cyflwr da, prin wedi’u cyffwrdd am ganrif neu fwy. Dyma yw hanes y ffeiliau o swyddfa’r twrneiod Longueville yng Nghroesoswallt.

 

Mae’r ffeiliau yn deillio o waith dydd i ddydd y swyddfa ar gyfer Stad Brogyntyn, sef un o’i chleientiaid mwyaf. Maent yn delio gyda gwerthu a phrynu eiddo, ewyllysiau teuluol ac ardrefniannau, a gwaith y rheiny oedd yn gweithio fel ymddiriedolwyr dros deulu’r Ormsby Gore, Barwniaid Harlech.

 

Mae sawl eitem o ddiddordeb wedi dod i’r golwg, gan gynnwys rhestr eiddo hynod o ddiddorol Glyn Cywarch, 1876 – sef testun blog arall yn ddiweddar. Ceir manylion tŷ yn 12 Grosvenor Crescent, Llundain, wedi’i rhentu ar brydles i William Richard Ormsby Gore, gan yr adeiladwr, Robert John Waller, sy’n cynnwys manylyn llawn o waith y peintiwr a’r darnau gosod ar gyfer y tŷ, 1871. Mae yna hefyd catalogau arwerthiant sy’n cofnodi gwasgariad eiddo Brogyntyn yng ngogledd Cymru yn 1911. Mae’r eiddo, er enghraifft, yn cynnwys tai peilot a sawl llain adeiladu ddymunol ym Morth-y-gest, Sir Gaernarfon, felly gallwch olrhain hanes y datblygiadau yno ers y dyddiad hwnnw.

 

 

Yn bennaf oll, ceir cannoedd o weithredoedd ymysg y casgliad, llawer yn ymwneud â phryniadau o dai, ffermydd a thiroedd ger Croesoswallt. Roedd un parsel anferth yn cynnwys naw pecyn o 99 ‘hen weithredoedd’ yn dyddio o 1607 i 1894 oedd yn cofnodi pryniadau’r teulu Peate o Fferm Pentreclawdd yn Selatyn, a’i gwerthwyd i William Richard Ormsby Gore, ail Farwn Harlech, yn 1899. Mae bwndel mawr arall yn perthyn i stad Pentrepant, a’i prynwyd gan Brogyntyn am £29,000 o Ethel Mary Trollope o Crowcombe Court, Gwlad yr Haf, yn 1894.

 

Mae nifer o’r gweithredoedd yn cofnodi trafodion y teulu Payne o’r Brick Kilns a’r teulu Jones o ‘Forest’. Ymysg papurau’r Jones, darganfuwyd tystysgrif marwolaeth William Jones a laddodd ei hun ‘during a fit of temporary insanity’ yng ngwallgofdy Wenlock Borough, Bicton Heath, yn 36 mlwydd oed. Stori ddiddorol, trasig arall wedi’i chwilio ymysg pentyrrau llychlyd swyddfa’r twrnai.

 

Hilary Peters
Archifydd Cynorthwyol

Postiwyd - 29-04-2019

Blas ar waith / Casgliadau

Pythefnos yn y Llyfrgell Genedlaethol: darganfod, digido a chatalogio

Rhai wythnosau’n ôl, croesawodd y Llyfrgell Myra Booth-Cockcroft, myfyrwraig ymchwil PhD o Brifysgol Glasgow, yma ar bythefnos o brofiad gwaith yn yr Isadran Archifau a Llawysgrifau. Diolchwn i Myra am ysgrifennu blog am ei hamser yma gyda ni ac am ei gwaith yn catalogio rhai o ysgriflechi Ystrad Fflur.

***

Dros y bythefnos ddiwethaf, rydw i wedi bod yn Isadran Archifau a Llawysgrifau, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn cael dipyn bach o brofiad o’r gwaith amrywiol sydd yn mynd ymlaen yna. Cefais gyflwyniadau gan staff amrywiol ar eu gwaith, gan gynnwys: y prosesau ar gyfer catalogio llawysgrifau; catalogio archifau mawrion; digido llawysgrifau; cadwraeth ataliol, triniaeth cadwraeth a chwarantin; llyfrau cynnar; creu ffacsimilïau; archifau electroneg a chadwraeth ddigidol. Cefais hefyd y cyfle i arsyllu ar waith y staff tu ôl i’r ddesg yn Ystafell Darllen y De, sydd yn ymateb i ymholiadau ac yn hwyluso profiad darllenwyr sydd yn defnyddio’r casgliadau. Wnes i fwynhau, yn arbennig, y cyfle i baratoi MS Peniarth 6 i’w digido (a chael gweld y nodiadau yn llaw J. Gwenogvryn Evans ynddo!), a hefyd tynnu lluniau o un o lawysgrifau arall o’r casgliad Peniarth gyda’r staff sydd yn gweithio ar ddigido’r holl gasgliad. Oeddwn i wrth fy modd, hefyd, efo’r cyfle i weithio gyda Dr Daniel Huws, Dr Ann Parry Owen, Dr Maredudd ap Huw a Gruffudd Antur yn paratoi Cyfrol 3 o’r cyhoeddiad sydd i ddod, A Repertory of Welsh Manuscripts and Scribes.

 

Cefais brofiad o gatalogio nifer o wahanol bethau: casgliad o lythyrau’r bardd ac arlunydd David Jones i Louis Bonnerot; rholyn achyddol Francis Vaughan, o 1591, wedi ei greu yng ngweithdy Twm Sion Cati; casgliad o bapurau’r hynafiaethydd 19eg ganrif, Owen Williams (Owain Gwyrfai); dalen o lawysgrif o’r 13eg ganrif oedd yn cynnwys y testun Lladin o Salm 87 o’r Beibl Fwlgat; a dalen o lawysgrif arall o’r 13eg ganrif oedd wedi’i defnyddio fel ‘pastedown’ i lawysgrif hwyrach. Un o uchafbwyntiau’r pythefnos, yn bendant, oedd cael dechrau catalogio’r Ysgriflechi Ystrad Fflur.

 

 

Mae’r casgliad o 35 ysgriflechi wedi bod yn y Llyfrgell ers 1946, pryd oedant wedi eu darganfod ar safle’r Mynachdy yn Ystrad Fflur. Oedd o’n gyffroes iawn cael edrych ar y llechi, sydd efo arysgrifau o luniau o bobl ac anifeiliaid, barddoniaeth Cymraeg, ac ysgrifennu arall mewn Cymraeg, Lladin a Saesneg. Maent yn gwbl unigryw yng nghyd-destun Cymraeg, ond mae yna esiamplau o ysgriflechi o ddyddiad tebyg wedi’u darganfod yn 1959 yn Smarmore, Iwerddon ac yn 1991 yn Abaty Paisley, Yr Alban. Mae’r llechi yn rhoi cipolwg i ni ar fywyd yn y Mynachdy yn y 15fed ganrif: mae un gyda rhestr o enwau tenantiad Hafodwen Grange ac yn nodi faint oeddynt angen talu am eu rhent (SF1); mae yna tair gyda barddoniaeth yn y mesurau cyhydedd nawban a’r cywydd (SF2, SF3, SF4); mae tair arall wedi’u defnyddio fel ymarfer ar gyfer beddargraffiaeth (SF11, SF12, SF13); ac mae yna sawl gyda lluniau o bobl, anifeiliaid, neu batrymau geometrig. Wrth arsyllu ar y llechi, darganfyddais bod dau ohonynt yn rhan o’r un llech yn wreiddiol (SF23 a SF25) ac yn dangos portread llawn o ddyn moel yn gwisgo tiwnig – un o fynachod Ystrad Fflur o bosib? Yn sicr mae yna mwy i ddarganfod am y llechi difir yma ac rwyf yn edrych ymlaen at fwy o waith yn cael ei wneud efo nhw!

 

Hoffwn ddweud diolch yn fawr iawn i’r Llyfrgell am bythefnos ardderchog. Yn enwedig, dwi eisio diolch i Maredudd ap Huw, Llyfrgellydd Llawysgrifau, am drefnu rhaglen mor llawn a diddorol i mi, i bawb yn yr isadran Archifau a Llawysgrifau am fod yn fodlon i ddangos eu gwaith ac am fod hynod o groesawgar, a hefyd i’r Canolfan Hyfforddiant Doethurol yr Ieithoedd Celtaidd yr AHRC am noddi fy amser yno.

 

Myra Booth-Cockcroft
Myfyriwr PhD, Prifysgol Glasgow

Tagiau: , ,

Postiwyd - 15-04-2019

Casgliadau

Cenhadon i Tsieina: Llythyrau Timothy a Mary Richard

Eleni mae’n gan mlynedd ers marwolaeth Dr Timothy Richard, un o genhadon amlycaf y Bedyddwyr. Yn enedigol o Ffaldybrenin, ger Llambed, mae Richard wedi’i ddisgrifio fel ‘un o’r cenhadon mwyaf a anfonwyd gan unrhyw ran o’r Eglwys Gristionogol i China’. Cafodd ei benodi’n Ysgrifennydd y gymdeithas a ddaeth i’w henwi yn Gymdeithas Llenyddiaeth Gristnogol i Tsieina, bu’n Ganghellor i’r hyn a ddaeth wedi hynny yn Brifysgol Shansi, fe’i gwnaed yn Fandarin o’r Radd Uchaf gan Lywodraeth Tsieina ac fe’i anrhydeddwyd yn aelod o Urdd y Ddraig Ddwbl. Cymaint oedd ei ddylanwad fel iddo gael ei ddweud y ‘bu ganddo fwy o rym gwleidyddol na’r un Cymro heblaw am David Lloyd George’ a bod enw ‘Li Timotai’ yn hysbys ac yn cael ei barchu ledled Tsieina.

 

 

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn nodi’r canmlwyddiant  gyda chyflwyno 32 o lythyrau a ysgrifennwyd gan Timothy a’i wraig, Mary, at ei fam, Eleanor, yn Ffaldybrenin. Mae’r llythyrau wedi’u digido yn arbennig a bellach ar gael i’w darllen ar-lein am y tro cyntaf.

 

Timothy Richard oedd yr ieuengaf o naw o blamt a aned i Eleanor a Timothy Richard o Danyresgair, Ffaldybrenin. Cafodd ei fedyddio yn 1859, pan oedd tua 14 oed, a bu’n aelod o Eglwys y Bedyddwyr yng Nghaeo. Aeth i Goleg y Bedyddwyr yn Hwlffordd yn 1865 ac fe’i anfonwyd yn genhadwr i Tsieina gan Gymdeithas Genhadol y Bedyddwyr yn 1869.

 

Dylanwad Timothy Richard yn ddiweddarach yn ei fywyd sy’n rhoi arwyddocad arbennig i’r dogfennau hyn, ond maent yn gofnod o’i brofiadau personol fel cenhadwr, a’r heriau y byddai nifer fawr o genhadon eraill wedi’u wynebu wrth deithio i rannau eraill o’r byd yn ystod y 19eg ganrif.

 

Wedi’i hysgrifennu rhwng Chwefror 1878 a Mai 1884, mae’r naw llythyr cyntaf yn perthyn i gyfnod cynnar ei genhadaeth yn Tsieina. Yn yr wyth mlynedd rhwng cyrraedd Shanghai a’r cynharaf o’r llythyrau, roedd Shandong a Shansi, y taleithiau ble yr oedd wedi’i leoli, wedi dioddef newyn enbyd a achosodd filiynau o farwolaethau. Ymateb Richard oedd i drefnu cymorth i’r dioddefwyr, a llwyddodd i godi miloedd o bunnoedd tuag at yr achos.

 

 

Mewn llythyr at ei fam yn Hydref 1882, ceisiodd Timothy Richard gyfleu maint Tsieina yn ddaearyddol a’r her roedd yn ei wynebu fel un o’r ychydig genhadon Cristnogol yno:

 

‘Meddyliwch am Gymru. Mae llawer heb fod allan o’r swydd y ganwyd hwynt. Mae holl Gymru yn lle nid bychan. Meddyliwch am ddeg Cymru ie am gant Cymru ie a tri chant Cymru un ar ol y llall dyna’r fath le eang yw China. Pa faint o genhadon sydd yn yr holl le? Nid oes yma ddigon o bobl i osod un cenhadwr mewn lle mor eang a Chymru. Meddyliwch fod ond un pregethwr yn Nghymru a chwi a ellwch feddwl i raddai mor lleied yw y llafurwyr yn y wlad eang hon. Gweddiwch lawer drosom – Yr ydym yn aml mewn peryglon. Etto diolchwch i Dduw am ei fawr drugareddau yn ein gwared yr holl amser er pan y deuthym yma.’

 

Mae’r llythyrau yn dangos yn eglur ei argyhoeddiad a’i ymroddiad i’r genhadaeth, yr aberthau a wnaed a’r peryglon a wynebant fel teulu. Treuliai gyfnodau hir oddi wrth ei wraig Mary a’u merched, yn ymweld â’r eglwysi gwasgaredig ac yn dosbarthu llenyddiaeth Gristnogol.  Pan yn ysgrifennu ar 17 Mai 1884, roedd wedi derbyn newydd am enedigaeth ei bedwaredd merch ac mae’n nodi mai dyma’r trydydd tro iddo orfod gadael adref ar adeg pan oeddynt yn disgwyl plentyn. Dri mis yn ddiweddarach, mae’n nodi nad oedd Mary wedi gwella’n llwyr ers yr enedigaeth, ac nad oedd y plentyn yn iach ychwaith, a’i fod yn disgwyl cael dychwelyd adref ymhen tair wythnos.

 

Mae’r casgliad o lythyrau yn cynnwys dau a ysgrifennwyd (yn Saesneg) gan Mary Richard i’w mam-yng-nghyfraith. Roedd Mary (née Martin) wedi teithio i Tsieina gyda’r Genhadaeth Bresbyteraidd Unedig, ac yno y gwnaeth Timothy a hithau gyfarfod. Priodwyd hwy yn 1878. Yn ei llythyrau, mae Mary hefyd yn rhannu ei hargyhoeddiad, ei chefnogaeth i Timothy, ond hefyd ei hiraeth am deulu a chyfeillion:

 

… it is now 7 years since I said goodbye to all the dear home friends. I often wish I could see you to tell you how happy your son Timothy has made me. God is very good to us. We and our children enjoy very good health. Out little girls are a great joy to us. Ella & Mary still pray in Chinese not knowing enough English. They always remember grandma in Wales.’

 

Yng ngwanwyn 1885, gwnaeth Timothy Richard a’i teulu y siwrne yn ôl i Gymru. Ysgrifennwyd 23 o’r llythyrau rhwng Ebrill 1885  a Mai 1886. Roeddynt wedi’u hanfon o amryw ddinasoedd a threfi yn Lloegr, yr Alban a Chymru wrth i Timothy deithio i roi cyflwyniadau ar y gwaith cenhadol yn Tsieina i eglwysi a cholegau. Roedd y teulu i ddychwelyd i Tsieina i barhau’r gwaith yn hydref 1886.

 

Gallwch weld y llythyrau ar-lein trwy Syllwr Casgliadau’r Llyfrgell.

 

Dr Dafydd Tudur

Pennaeth Mynediad Digidol

 

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog