Blog

#CaruMapiau – Huw Owen

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections - Postiwyd 14-12-2017

Huw Owen, cyn geidwad darluniau a mapiau Llyfrgell Genedlaethol Cymru sy’n dewis ei hoff fapiau fel rhan o ymgyrch #CaruMapiau

Fersiwn Ddigidol o’r Cambriae Typus

Humphrey Llwyd, Cambriae Typus, 1573

Roedd y mapiau printiedig o Gymru a gynhyrchwyd yn yr unfed ganrif ar bymtheg yn dangos gwelliant sylweddol ar y mapiau llawysgrif a grëwyd yn yr Oesoedd Canol. Cafodd map Humphrey Llwyd, Cambriae Typus, sef y map printiedig cynharaf i ddynodi Cymru fel gwlad ar wahân, ei gynnwys gyda’i fap o Loegr a Chymru yn yr Additamentum, atodiad i Theatrum Orbis Terrarum, Abraham Ortelius a gyhoeddwyd yn Antwerp yn 1573. Hwn oedd yr atlas daearyddol modern cyntaf i’w grynhoi, ei olygu a’i gyhoeddi gan Ortelius yn 1570, a chafodd 42 argraffiad ffolio o’r atlas eu cyhoeddi rhwng 1570 a 1612.

Ganwyd Llwyd yn Ninbych, un o brif drefi Cymru’r unfed ganrif ar bymtheg. Ac yntau’n ysgolhaig blaenllaw Y Dadeni, cynrychiolodd y dref hon fel Aelod Seneddol. Dichon fod Ortelius wedi dod i wybod am waith Llwyd trwy Syr Richard Clough, y masnachwr a fu’n gweithio yn Antwerp, yntau hefyd fel Llwyd yn frodor o Ddinbych. Mae’n bur debyg bod cysylltiadau lleol Llwyd yn gyfrifol am y cyflwyniadau gwell o arfordir ac afonydd gogledd Cymru yn ei fap o Gymru.

Roedd y Cambriae Typus wedi’i ysgythru’n gain, yn mesur 456 x 348mm, a’r raddfa o 1 modfedd i 8.2 milltir i’w gweld yn y gornel chwith isaf. Ymhlith y nodweddion addurnol eraill oedd y teitl, y llythrennu a llun o long ag iddi dri hwylbren ym Mae Ceredigion, a darluniad o greadur y môr ger Abergwaun. Cafodd y mynyddoedd a’r fforestydd eu portreadu’n ddarluniadol. Roedd yr amlinelliad o arfordir Cymru yn welliant sylweddol ar yr hyn a ddangoswyd mewn mapiau cynharach, ond o blith y diffygion roedd y methiant i ddangos G?yr, awgrym yn unig o Borth Sain Ffraid, a llurguniad o Benrhyn Ll?n, Ynys Môn ac Aberdaugleddau. Mewn gwrthgyferbyniad i’r portread cywir o afonydd Gogledd Cymru, roedd y rhai a lifai i Fôr Hafren wedi’u dangos ar ffurf diagramatig, ac yng Ngorllewin Cymru, roedd enwau afonydd Rheidol ac Ystwyth wedi’u trawsleoli.

Ar y cyfan, roedd y trefi wedi’u lleoli’n gywir. Ymysg enwau lleoedd mewn fformat dwyieithog yr oedd ‘Trenewidd’ / ‘Newthon’, ‘Abertyvi’ / ‘Cardigan’; ac ‘Abertawy’ / ‘Swansey’. Cyflwynwyd enwau’r teyrnasoedd Cymreig traddodiadol megis ‘Dehenbartia’ (Deheubarth), Povisia (Powys) a ‘Venoditia’ (Gwynedd) mewn priflythrennau tra bod eraill gan gynnwys ‘Meridnia’ (Meirionnydd), ‘Ceretica’ (Ceredigion) a ‘Morgannuc’ (Morgannwg) yn ymddangos mewn llythrennau bach. Mae’n bosibl y gellid egluro’r camgymeriadau neu’r anghysonderau am fod artistiaid neu ysgythrwyr o dramor wedi cael eu cyflogi.

Mae’r geiriau ‘Auctoris patria’ sy’n ymddangos ar y map, nesaf at yr enw lle, ‘Denbigh’ yn tynnu sylw at gysylltiadau teuluol Humphrey Llwyd. Mae’r rhain o ddiddordeb personol arwyddocaol gan y credir ei fod yn ddisgynnydd i Harry Rossendale sydd â’i enw’n adlewyrchu ei gefndir teuluol Lancastraidd. Roedd ef yn un o nifer o drigolion gogledd-orllewin Lloegr y dyfarnwyd iddynt diroedd yn arglwyddiaeth Dinbych a sefydlwyd yn 1282 yn dilyn Concwest Edward 1 ar Gymru. Mae goroesiad yr elfennau traddodiadol yn yr ardal hon, y terfysg a achoswyd wrth i deuluoedd brodorol ail-sefydlu eu hunain, a’r ad-drefnu tiriogaethol a deiliadol a ddeilliodd o hynny ynghyd â’r symudiad i’r ardal hon gan sawl teulu o gefndir cyffelyb i’r teulu Rossendale yn themâu yr wyf wedi rhoi sylw manwl iddynt mewn nifer o gyhoeddiadau, ac mewn cyfrol ar fin ymddangos sy’n canolbwyntio ar arglwyddiaeth ganoloesol Dinbych.

I ddysgu mwy am waith a chasgliadau’r Llyfrgell beth am danysgrifio yn y golofn ar y dde.


Rhagor o gofnodion #CaruMapiau

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog