Blog

Postiwyd - 04-10-2013

Casgliadau / Digido

“Byddin Gymreig yn y maes” a sefydlu’r Corfflu Cymreig yn 1914

Diddorol ydoedd darllen blog cydweithiwr i mi peth amser yn ôl bellach, yn sôn am ei waith yn catalogio pamffledi o gasgliad Gladstone yma yn y Llyfrgell, ac yn arbennig, pamffled yn dwyn y teitl “Through terror to triumph!”.  Copi o araith David Lloyd George oedd hon a draddododd fel Canghellor y Trysorlys ar 19 Medi 1914 yn Neuadd y Frenhines yn Langham Place, Llundain.  Er nad yw’r adeilad yn bodoli bellach wedi iddo gael ei ddifrodi yn ystod y Blitz yn 1941, pan oedd y wlad ynghanol erchyllterau’r Ail Ryfel Byd, mae’r hyn a glywyd yno 99 mlynedd yn ôl o arwyddocâd enfawr i hanes Cymru yn ystod y Rhyfel Mawr.

Byrdwn yr araith oedd ceisio cyfiawnhau cyfrifoldeb Prydain i amddiffyn y cenhedloedd bychain megis Gwlad Belg a Serbia – “the little five-foot-five nations” fel y cyfeiriodd Lloyd George atynt yn ei araith, ond yr hyn a ddywedodd tua diwedd ei araith sydd am gymryd fy sylw yn y blog yma.

“ Wales must continue doing her duty.  I should like to see a Welsh Army in the field.  I should like to see the race that faced the Norman for hundreds of years in a struggle for freedom, the race that helped to win Crecy, the race that fought for a generation under Glendower against the greatest captain in Europe – I should like to see that race give a good taste of its quality in this struggle in Europe; and they are going to do it. ”

Dyna union eiriau’r Cymro a oedd yn mesur ond ryw bum troedfedd a phum modfedd o daldra ei hun, ac wrth iddo gyhoeddi y byddai’n hoffi gweld byddin Gymreig yn y maes, mi dderbyniodd gymeradwyaeth hirfaith oddi wrth y gynulleidfa.  Roedd yr hyn a ddywedodd yn gydnaws â theimladau’r genedl ar y pryd gyda mynegiant o undod cenedlaethol yn dilyn sefydlu Prifysgol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

blog001_m

Clawr blaen a detholiad o dudalen 13 o gyfieithiad o’r araith a draddododd David Lloyd George yn Neuadd y Frenhines ar 19 Medi 1914.
(Welsh Army Corps Records, C113/9)

Ond, beth a ddaeth o hyn?  Deuddydd yn ddiweddarach, dechreuwyd rhoi’r geiriau hynny ar waith mewn cynhadledd a gynhaliwyd yn 11 Stryd Downing gydag ychydig o Gymry blaenllaw yn bresennol.  Yno, ffurfiwyd pwyllgor dros dro, a chyn diwedd y mis, trefnwyd Cynhadledd Genedlaethol ganddynt yng Nghaerdydd er mwyn lansio Cynllun ar gyfer y Corfflu Cymreig gydag Iarll Plymouth yn Gadeirydd ac Owen W. Owen yn Ysgrifennydd.  Gyda bron i ddwy fil o wahoddedigion yn cynrychioli Cymry ar bob lefel, addawyd y byddai Cymru ynghyd â Sir Fynwy yn codi Corfflu cyfan a hynny gyda sêl bendith yr Arglwydd Kitchener, Ysgrifennydd Gwladol dros Ryfel.

Copi carbon o ddalen cyntaf llythyr a ddanfonodd Owen W. Owen at y Cadfridog Syr W. Henry Mackinnon, y General Officer Commanding-in-Chief trannoeth y Gynhadledd yn Park Hall, Caerdydd ar 29 Medi 1914. (Welsh Army Corps Records, C11/1)

Copi carbon o ddalen cyntaf llythyr a ddanfonodd Owen W. Owen at y Cadfridog Syr W. Henry Mackinnon, y General Officer Commanding-in-Chief trannoeth y Gynhadledd yn Park Hall, Caerdydd ar 29 Medi 1914.
(Welsh Army Corps Records, C11/1)

 

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf o’r Pwyllgor Gwaith Cenedlaethol ar 2 Hydref 1914 yn y Llysoedd Barn yng Nghaerdydd ac erbyn y 10fed o’r mis, cyhoeddwyd i’r General Officer Commanding-in-Chief dros Reolaeth Orllewinol lythyr wrth y Swyddfa Ryfel yn awdurdodi’r Pwyllgor i godi Corfflu Cymreig o ddwy Adran.  Erbyn diwedd Chwefror 1915, roedd gan y Corfflu Cymreig 20,000 o ddynion – digon i godi’r Adran gyntaf, a ddaeth i’w adnabod yn derfynol fel y 38th (Welsh) Division.

Yma yn y Llyfrgell, ceir archif y Corfflu Cymreig a ddaeth yn rhodd wrth weddw Owen William Owen, CBE yn 1930.  Mae’r casgliad wedi’i rhannu’n dri gr?p – gohebiaeth, cyfrifon a thendrau ar gyfer dillad ac angenrheidiau wrth iddynt sefydlu’r Corfflu; ceisiadau ar gyfer comisiwn; a phapurau gweinyddol.  Wrth fynd trwy’r casgliad cyfan o 167 bocs, 5 cyfrol, 3 rholyn ac un ffolder, ceir darlun llawn o waith a chyraeddiadau’r Corfflu Cymreig rhwng 1914 a 1921.

Mi ddewiswyd yr archif fel un o’r casgliadau fyddai’n cael ei ddigido yn ei chyfanrwydd ar gyfer project sy’n cael ei hariannu gyda Jisc sef Rhyfel Byd Cyntaf a’r profiad Cymreig, 1914-1918.  Cyn diwedd eleni, bydd modd byseddu trwy’r casgliad cyfan o unrhyw le yn y byd pan fydd gwefan y project wedi’i lansio.

D. Rhys Davies

Isadran Digido, Disgrifio a Derbynion Etifeddol

Tagiau: ,

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog