Blog

Arwr y Troad Allan : hen ewythr Dylan Thomas

Arddangosfeydd / Casgliadau - Postiwyd 30-10-2014

Adeg etholiad 1868, penderfynodd rhai o ffermwyr Sir Aberteifi beidio â phleidleisio yn ôl dymuniad eu tirfeddianwyr Torïaidd. Roedd fy hen hen dad-cu, Benjamin Jones, a drigai ar stad Llanfair yn un o’r ffermwyr hynny. Nid oedd pleidlais gudd yn bosib a daeth ymwelydd heibio i’r ffarm gyda notis i Benjamin i adael ei gartref.

 

Cyrhaeddodd notis i Dafydd Jones o stad gyfagos Alltyrodyn hefyd, er ei fod ef a’i wraig wedi colli pedwar o’u plant. Penderfynodd y teulu mai eu hunig obaith oedd ymfudo i’r Amerig ond canlyniad trychinebus y daith oedd i Dafydd golli gweddill ei deulu.

 

Un a oedd yn gyfarwydd â thrasiedi’r teulu hwn, ac a fu’n bresennol yn y cwrdd a gynhaliwyd i ffarwelio â’r teulu cyn iddynt ymfudo, oedd gweinidog Undodaidd ifanc o’r enw William Thomas (Gwilym Marles), sef hen ewythr y bardd Dylan Thomas.

 

Ers ymsefydlu’n ysgolfeistr ac yn weinidog yng Nghapeli Llwynrhydowen a Bwlchyfadfa, ymdaflodd yn angerddol i’r gwaith o ddiwygio anghyfiawnderau’r oes, er gwaetha’r dial oedd yn sicr iawn o ddilyn. Trafodai’r gorthrwm gwleidyddol mewn pulpud ac ar lwyfan, a heriodd wendidau’r system addysg. Ymgyrchodd dros Fwrdd Ysgol yn Etholiad Bwrdd Ysgol 1871 a brwydrodd yn galed yn erbyn yr ofergoel a ddanfonodd Sarah Jacob i’w bedd yn 12 oed. Gwaethygodd ei iechyd yn ddirfawr.

"Gwilym Marles a'r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876" Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

“Gwilym Marles a’r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876”
Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

 

Un nos Sadwrn yn 1876, cyrhaeddodd llythyr oddi wrth gynrychiolydd sgweier Alltyrodyn yn gwahardd Gwilym Marles a’i gynulleidfa o Gapel Llwynrhydowen. Cwbl ofer fu’r ymgais i’w ddistewi a thrannoeth cafwyd anerchiad trydanol ganddo o flaen torf fawr y tu allan i gât cloëdig Capel Llwynrhydowen. Yn y fynwent, y tu hwnt i’r cloeon, gorweddai anwyliaid y gynulleidfa ond gwrthododd y gynulleidfa honno gynnig y sgweier i godi’r gwaharddiad pe bodlonent ar gael gweinidog arall. Wythnos ar ôl y “Troad Allan”, roedd eu gweinidog yn annerch y wasg.

 

Yn sydyn ac annisgwyl, cafodd Gwilym Marles wahoddiad i fynd i gwrdd â’r sgweier, John Davies Lloyd, yn y plas. Gorweddai rifolfer ar y bwrdd o’i flaen. Cyfaddefodd ei fod eisoes wedi lladd dyn yn Califfornia ac y byddai’n lladd eto pe bai raid. Fe’i blinid gan ofnau di-sail a dychmygai fod Gwilym Marles wedi bod yn ei fygwth â thân tragwyddol uffern o’i bulpud bob dydd Sul. Atebodd y gweinidog nad oedd Undodiaid yn credu yn y fath beth i unrhyw un.

 

Dywedodd Gwilym Marles fod pobl yn dweud wrtho’n aml mai achos ei helbulon i gyd oedd ei fod yn siarad yn rhy blaen ac yn ymosod yn rhy ddiarbed ar orthrwm a thrais. Ei ateb oedd: “Pechaf hyd y diwedd”. Casglwyd arian i godi capel newydd (y “Capel Coffa”), a phan osodwyd y garreg sylfaen ym Mehefin 1878, dywedodd Gwilym Marles, “Gall y gwrthwynebwr fynd a’r ganhwyllbren, fe a’i pia, ond ni chaiff neb symud y gannwyll. Cannwyll Duw ydyw”.

 

Bu farw’r sgweier ifanc ac ysgrifennodd Gwilym Marles am deimlad o dristwch anhraethol yn dilyn ei farwolaeth. Prysurodd chwaer y sgweier, Mrs Massey, i ddychwelyd hen gapel Llwynrhydowen i’r gynulleidfa. Ar ddiwrnod yr ailagoriad, ar Orffennaf 24, 1879, tynnwyd coets Mr. a Mrs. Massey yr holl ffordd o orsaf Llandysul i hen gapel Llwynrhydowen gan gannoedd o bobl gerfydd rhaffau, ac ymhlith y dyrfa honno oedd fy nhadcu. (Ni flinai adrodd y stori hon wrth fy nhad!). Aeth Gwilym Marles heibio’n araf mewn cerbyd, yn rhy sâl i aros, ond yn methu cadw draw.

 

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen Hawlfraint: Heini Davies

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen
Hawlfraint: Heini Davies

Ni welodd agor y capel newydd hardd y mis Hydref dilynnol, a bu farw ym mis Rhagfyr, ond yno, o flaen y capel newydd, y’i rhoddwyd i orffwys gan ei gyd-Undodiaid.

 

Un o ddywediadau taer Gwilym Marles oedd “Darllenwch!”. Gellir cael mwy o fanylion hanesyddol am y stori uchod mewn llyfrau gan awduron fel D. Jacob Davies, Nansi Martin, M. Wynn Thomas a Kate Crockett. Beth am ddod atom i ddarllen a gweld arddangosfa Dylan Thomas ar yr un pryd? Bydd yr arddangosfa yn para tan 20 Rhagfyr 2014.

 

Heini Davies

 

 

One response

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog