Tag Archives: Cymru’n Cofio

Postiwyd - 19-11-2018

Casgliadau

Datgloi Hanes Cuddiedig y Rhyfel Mawr

I gyd-redeg â chofio canmlwyddiant y Cadoediad, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LLGC) wedi cyhoeddi ar ei wefan Cofnodion Tribiwnlysoedd Apêl Rhyfel Mawr Sir Aberteifi.

Daeth consgripsiwn i rym ym mis Ionawr 1916 trwy’r Ddeddf Gwasanaeth Milwrol; roedd y ddeddf yn gorfodi pob oedolyn gwryw i gofrestri ar gyfer gwasanaeth milwrol,  oni bai bod ganddynt dystysgrif i’w heithrio.  Medrau dynion wneud cais i dribiwnlysoedd o gynghorwyr lleol i gael eu heithrio ar sail un o’r amgylchiadau canlynol:

  • Bod y dyn yn cyflawni swydd o bwysigrwydd cenedlaethol;
  • Bod y dyn yn hyfforddi ar gyfer swydd o bwysigrwydd cenedlaethol;
  • Caledi teuluol neu ariannol; neu
  • Wrthwynebiad cydwybodol.

Nid oedd aelodau’r tribiwnlysoedd lleol wedi eu hyfforddi ac roedd ei penderfyniadau yn anghyson iawn; o ganlyniad, sefydlwyd tribiwnlysoedd sirol i ddyfarnu ar achosion ble roedd dynion yn apelio yn erbyn penderfyniad y tribiwnlys lleol.   Yn 1921, gorchmynnodd y Llywodraeth y dylid dinistrio holl gofnodion y tribiwnlys sirol; serch hynny goroesodd cofnodion Sir Aberteifi ac fe’u cyflwynwyd i LlGC yn 1924 gan George Eyre Evans a Sgt. Major Thomas Richard Fear (sefydlydd yr ‘Aberystwyth Comforts for Fighters Fund).      Nawr mae’r archif yn gwbl unigryw yng Nghymru, ac yn un o’r ychydig o’i fath sy’n bodoli yn y Deyrnas Unedig.

Byddai cwblhau’r ffurflenni ‘Application for Exemption’ uniaith Saesneg wedi bod yn her aruthrol i’r werin Gymraeg; byddai’n rhaid dibynnu yn aml ar eu cyflogwr neu ar aelod hyddysg o’r gymuned i lenwi’r ffurflen ar eu rhan.  Mae’r wybodaeth o fewn y Cofnodion yn cynnig darlun o amgylchiadau personol yr ymgeisydd, yn ogystal ag effaith consgripsiwn ar gymunedau gwledig.

Er enghraifft, yn Ebrill 1916, mae Davies & Edwards, Masnachwr Ŷd a Blawd, Pobydd a Siopwr yn Mile End, Llambed, yn cyflwyno cais am eithriad ar ran Thomas Davies Evans, fel a ganlyn:- “Thomas Davies Evans is the only male servant employed by us. He does the carting of incoming and outgoing Grain Stuffs, and has to handle generally every day a considerable number of Sacks of Flour (280 lbs), Maize (240 lbs), and other heavy grain; cart and deliver the same to Cottages and Farms up to a distance of about 10 miles from Lampeter.  Having regard to the heavy and arduous nature of grain handling, and also to the Compensation Acts, a man of his capacity is absolutely indispensable to our Grain trade.  We maintain that by delivering Foodstuffs he supplies essential domestic needs of the district.”

Mae’r tribiwnlys lleol yn penderfynnu y dylid eithrio’r gŵr am 3 mis, gan nodi:- “Davies and Edwards state that they cannot carry on the business of grain and corn merchants without the aid of this man, as they have failed to find a substitute, and under the circumstances we thought that they ought to have at least two or three months to disperse of that branch of their business, which they state is about two-thirds of their whole business.”

Yn fuan wedyn, mae Llewelyn Bankes Price, Cynrychiolydd Milwrol yr ardal, yn gwrthwynebu’r penderfyniad gan nodi:- “that no serious hardship would ensue if this man were called up for Army service”.

Yn gyson â chanlyniad y mwyafrif o apeliadau, mae’r tribiwnlys sirol yn dyfarnu ym Mai 1916 – “that the man be not exempted”.  Mae Thomas Davies Evans yn gadael ei gartref yn Llambed i wasanaethu gyda’r Peirianwyr Brenhinol; yn anffodus, ni ddaw yn ei ôl.  Gellir olrhain ei ffawd trwy chwilio Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru, a drawsgrifiwyd yn ddiweddar fel rhan o’r rhaglen ‘Cymru Dros Heddwch’.

Digideiddiwyd Cofnodion Tribiwnlysoedd Apêl Rhyfel Mawr Sir Aberteifi a’u cyflwyno i’r cyhoedd ar adnodd cyfrannu torfol ar-lein a ddatblygwyd yn ddiweddar gan LlGC; bu aelodau staff LlGC hefyd yn ymweld â chymdeithasau yn y gymuned i hyfforddi eu haelodau ar sut i ddefnyddio’r adnodd ar-lein i drawsgrifio a mynegeio’r cofnodion.  Erbyn hyn, diolch i ymroddiad dros 200 o wirfoddolwyr, gellir chwilio’r cofnodion yn ôl enw, cyfeiriad, dyddiad ac ati.

I weld Cofnodion Tribiwnlysoedd Apeliadau Rhyfel Mawr Sir Aberteifi, ewch i adran Archifau yr Oriel Ddigidol ar www.llyfrgell.cymru

Gwyneth Davies
Cydlynydd Gwirfoddolwyr

Tagiau: , ,

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog