Tag Archives: Archif Wleidyddol Gymreig

Postiwyd - 06-11-2018

Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Darlith Flynyddol Yr Archif Wleidyddol Gymreig 2018

Nos Wener ddiwethaf, yr 2il o Dachwedd, traddodwyd Darlith Flynyddol Yr Archif Wleidyddol Gymreig gan Y Parchg Ddr D. Ben Rees yn Y Drwm, Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Teitl ei ddarlith oedd ‘Camp Aneurin; y Gwasanaeth Iechyd Gwladol’.

Bu’r ddarlith hon yn gyfle i nodi 70 mlynedd ers sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol ac i gydnabod camp aruthrol Aneurin Bevan yn hyn i gyd. Gyda’r tocynnau wedi’u gwerthu allan cyn y noson, cafwyd darlith benigamp gyda D. Ben Rees yn olrhain perthynas y Gweinidog Tai, Iechyd a Llywodraeth Leol â Chymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar a roddodd iddo weledigaeth sosialaidd i greu Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

Dyma’r ddeuddegfed ddarlith ar hugain mewn cyfres adnabyddus a sefydlwyd ym 1987. Mae’r darlithwyr blaenorol yn cynnwys Yr Arglwydd Kenneth O. Morgan, Yr Arglwydd Roberts o Gonwy, Yr Athro Angela V. John a Menna Richards.

Er ei fod wedi treulio’r hanner can mlynedd diwethaf yn Lerpwl, brodor o Landdewi Brefi, Ceredigion yw’r Dr Rees, ac mae’n un o bregethwyr amlycaf ei enwad. Yn ogystal â hyn, mae’n ddarlithydd a darlledwr adnabyddus, ac yn awdur ar dros 70 o gyhoeddiadau yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Cyhoeddodd fywgraffiad yn y Gymraeg i Jim Griffiths yn 2014, a bu i’r gyfrol honno lenwi bwlch arbennig gan iddi gwmpasu, am y tro cyntaf yn y Gymraeg, fywyd a gyrfa un o wleidyddion Cymraeg bwysicaf ail hanner yr ugeinfed ganrif ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Daeth y chwaer gyfrol i’r cofiant hwnnw i olwg y cyhoedd haf y llynedd, sef cofiant cynhwysfawr i un arall o gewri gwleidyddol Cymru’r ugeinfed ganrif, sef Cofiant Cledwyn Hughes.

Cafwyd cwestiynau diddorol a thrafodaeth fuddiol iawn yn dilyn y ddarlith a chynigiwyd pleidlais o ddiolch gan Rhys Evans, Pennaeth Strategaeth ac Addysg BBC Cymru, sy’n aelod o Bwyllgor Ymgynghorol Yr Archif Wleidyddol Gymreig a gyfarfu ynghynt y prynhawn hwnnw.

Mae’r ddarlith wedi’i chyhoeddi erbyn hyn ar dudalennau’r Archif Wleidyddol Gymreig (ynghyd â darlithoedd y pymtheng mlynedd diwethaf) ar wefan y Llyfrgell, a cheir recordiad ohoni yn rhan o Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru.

D. Rhys Davies
Archifydd Cynorthwyol Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Tagiau:

Postiwyd - 06-02-2018

Casgliadau

Pleidleisio 100

Heddiw, rydym yn marcio 100 ers deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918, a roddodd y bleidlais I fenywod yn etholiadau seneddol y DU am y tro cyntaf. Daeth y cam pwysig hwn wedi blynyddoedd o ymgyrchu gan fenywod i ennill yr hawl i bleidleisio, ac mae’r ymgyrch hon yn cael ei adlewyrchu yn ein casgliadau, gan gynnwys cofnodion y Llangollen Women’s Suffrage Society a gohebiaeth David Lloyd George. Roedd yr ymgyrch yn cynnwys elfennau oedd eisiau ymgyrchu o fewn y drefn gwleidyddol ac eraill oedd am weithredu yn fwy ddramatig, ac yng Nghymru, Lloyd George oedd canolbwynt rhai o’r protestiadau.

Er bod tipyn o wrthwynebiad i’r egwyddor o roi’r hawl i fenywod i bleidleisio yn etholiadau seneddol, roedd y Rhyfel Mawr wedi newid agweddau a disgwyliadau yn sylweddol. Nid oedd yn syndod felly i lywodraeth David Lloyd George gyflwyno mesur i ddiwygio’r sustem etholiadau a fyddai mewn grym erbyn yr etholiad seneddol cyntaf yn dilyn y rhyfel.

Dim ond un ymgeisydd yng Nghymru yn Etholiad Cyffredinol 1918 oedd yn fenyw, ac ni chafodd fenyw ei hethol i gynrychioli etholaeth yng Nghymru tan i Megan Lloyd George ennill etholaeth Môn yn 1929. Y tro cyntaf i fenywod bod yn llwyddiannus mewn hanner y seddi mewn etholiad cenedlaethol oedd yn etholiad i’r Cynulliad Cenedlaethol yn 2003.

Yn ogystal a deunydd yn ymwneud a’r ymgyrch i gael i bleidlais, mae’r Llyfrgell hefyd yn gartref i archifau nifer o fenywod blaenllaw sydd wedi gwasanaethu fel Aelodau Seneddol ac Aelodau Seneddol Ewrop gan gynnwys Megan Lloyd George, Baroness Randerson, Eirene White, Ann Clwyd, a Beata Brookes.

Roedd menywod yn weithgar yn gwleidyddiaeth tu allan i’r Senedd, er enghraifft fel rhan o bleidiau gwleidyddol ac yn un enghraifft, arweinydd cyngor. Daeth Gwenllian Morgan yn Faer Aberhonddu yn 1910, 8 mlynedd cyn iddi gael yr hawl i belidleisio dros ei haelod seneddol!

Ac er bod deddf 1918 yn cam mawr ymlaen, dim ond menywod dros 30 oedd yn cael pleidleisio. Roedd yn rhaid i fenywod aros deng mlynedd arall i gael y bleidlais ar yr un telerau a dynion, gyda’r oedran pleidleisio yn gostwng i 21.

Rob Phillips

Tagiau: ,

Postiwyd - 29-01-2018

Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Cofnodi hanes

Ar nos Wener, bydd noson yng nghwmni Golygydd Materion Cymreig BBC Cymru, Vaughan Roderick yn y Llyfrgell I gyd-fynd gyda’i lyfr newydd, Pen ar y Bloc.

Mae’r llyfr yn ddiddorol, nid dim ond am ei gynnwys, ond hefyd am ei fformat, oherwydd yn hytrach na phenodau arferol, sail y llyfr yw blog Vaughan. Mae’r blog wedi dilyn gwleidyddiaeth Cymru ers gael ei sefydlu yn 2004 ac yn trafod digwyddiadau hynod diddorol, gan gynnwys etholiad y Cynulliad 2007 a ffurfio clymblaid Cymru’n Un, etholiadau Comisiynwyr Heddlu, refferendwm annibyniaeth yr Alban a thwf UKIP.

Fel rhywun sy’n ymddiddori yn gwleidyddiaeth Cymru a chasglu dogfennaeth hanesyddol, mae 2 peth yn fy nharo am lyfr Vaughan, a’r ddau ohonynt yn ymwneud y fformat y blog. Yn gyntaf, roedd y blog yn cael ei weld yn fformat eilradd (roedd tipyn o drafodaeth o fewn y BBC ar yr angen o gael blog ar wleidyddiaeth Cymru o gwbl), ac yn ail; natur dros dro deunydd ar y we. Mae blog Vaughan ei hunan yn ddiogel (ar ffurf llyfr!) ond yn y rhagair mae’r golygydd Ruth Thomas yn sôn am faint o ddolenni o’r blog sydd wedi eu torri, a’r cyd-destun diddorol i’r eitem dan sylw wedi mynd am byth.

Mae blog gwleidyddol fel hyn yn hynod diddorol oherwydd ei fod yn edrych ar ddatblygiadau gwleidyddol ar y pryd a ddim yn edrych yn ôl arnynt. Mae’n gofnod hynod bwysig o’r hyn sydd yn digwydd yng ngwleidyddiaeth, yn hytrach na beth sydd wedi digwydd ac yn rhoi cyfle i arbenigwr ar y maes rhoi ychydig o gyd-destun, sylw ac efallai darogan – er bod hyn y beth peryglus! Yn yr Archif Wleidyddol Gymreig roeddwn ni wedi sylweddoli pwysigrwydd deunydd fel hyn ac rydym wedi bod yn cadw copïau o wefannau, blogiau a cyfrifon Trydar gwleidyddol yn dethol ers nifer o flynyddoedd. Mae llyfr Vaughan yn ein hatgoffa pam mae’n bwysig i’w wneud hynny.

Rob Phillips

Tagiau: , ,

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog