Search Results

Rhodri Morgan yn America

Casgliadau - Postiwyd 09-08-2021

Rhwng 1961 ac 1963, roedd Rhodri Morgan, a ddaeth yn ddiweddarach yn arweinydd Llafur Cymru a Phrif Weinidog Cymru, yn astudio ym Mhrifysgol Harvard yn Cambridge, Massachusetts. Cafodd ysgoloriaeth o’r Thomas and Elizabeth Williams (Loughor School Board) Fund er bod ei deulu yn byw yn Abertawe gan fod diffyg ceisiadau o Gasllwchwr, ac er bod y gyllideb ddim yn fawr iawn, roedd yn ddigonol iddf fyw a theithio rhywfaint. Yn ystod ei gyfnod yno, ysgrifennodd cyfres o lythyron at ei deulu yn Abertawe.

Daeth galwad ffôn gan aelod o Bwyllgor Ymgynghorol yr Archif Wleidyddol Gymreig yn hwyr y llynedd yn dweud bod brawd Rhodri, Yr Athro Prys Morgan, yn awyddus i gasgliad o 88 llythyr o’r cyfnod ddod i’r Llyfrgell Genedlaethol. Yn fuan wedyn roedd casgliad o lythyron, ffotograffau a nodyn esboniadol wedi cyrraedd fy nesg.

Mae derbyn pecynnau o’r fath yn un o’r rhesymau ‘mod i’n mwynhau fy ngwaith sut gymaint. Roedd cael cyfle i ddarllen am anturiaiethau Rhodri Morgan, ei waith a bywyd prifysgol, cyfarfodydd, a theithiau amrywiol yn dipyn o fraint. Mae modd dilyn ei deithiau ar draws y wlad i Georgia, Iowa, California, New Orleans a Puerto Rico yn y llythyron; y rhan fwyaf wedi ysgrifennu yn daclus yn y Gymraeg ar bapur tenau yr Aerogramme, a gweld ambell ffotograff. Mae un llythyr wedi’i ysgrifennu o Blaza y Cenhedlaedd Unedig yn Efrog Newydd ac un arall yn cynnwys drafft o draethawd er mwyn i Prys rhoi sylwadau arno!

Ysgriefnnodd y llythyr cyntaf o Efrog Newydd, gyda disgrifiad o’r daith ar long o Rotterdam, cyrraedd diwrnod a hanner yn hwyr a cholli gweld y Statue of Liberty! Mewn llythyr arall mae’n son am y dathlu mawr ar Ŵyl Sant Padrig i gymharu gyda Dydd Gŵyl Dewi ac un arall o Berkley lle mae’n son am gwrdd a phobl o grwpiau gwleiddol fel y Christian Anti-Communist Crusade a’r Socialist Party Social Democratic Federation.

Mae’r llythyron yn gyfle i weld y byd trwy lygaid Rhodri Morgan, gweld ei ddiddordebau gwleidyddol yn datblygu a chael syniad o’r profiadau a’r cysylltiadau oedd wedi dylanwadu arno. Rydym yn dra ddiolchgar i’r Athro Prys Morgan am eu rhannu.

Rob Phillips
Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Tagiau: ,

Etholiadau, yr Eisteddfod a Chymry America

Digido - Postiwyd 02-04-2012

Hysbyseb cyfrwng Cymraeg sy’n apelio am gefnogaeth gan y Cymry. (WOP00820)

A hithau’n flwyddyn etholiadau arlywyddol yn America eleni, diddorol yw sylwi ar yr ymgyrchu gwleidyddol a fu yn hanes America wrth weithio ar eitemau sydd wedi’u digido fel rhan o Broject Cymru-Ohio sydd ar fin dod i ben gyda’r Llyfrgell Genedlaethol.

Digwydd mynd trwy raglen Eisteddfod Flynyddol Cymdeithas Eisteddfod Ddeheuol Ohio a gynhaliwyd yn Jackson ar 26 Medi 1924 oeddwn i, er mwyn ei dehongli ar gyfer ei chyflwyno maes o law ar wefan y project, pan sylwais ar nifer sylweddol o hysbysebion ymgyrchu etholiadol a ychwanegwyd hwnt ac yma trwy’r rhaglen.  Roedd hi fel petai’r rhaglen wedi cael ei noddi gan yr ymgeiswyr hyn oherwydd ei maint anarferol, a hyn ryw bum wythnos cyn yr etholiadau.

Mae’r hysbyseb hon yn cydnabod cefnogaeth eisteddfodwyr brwd yr ardal. (WOP00838)

Roedd y ffaith bod Americanwyr yn ethol bron i bob swydd gyhoeddus oedd yn bodoli yn dipyn o syndod i mi, gyda hysbysebion gan ymgeiswyr ar gyfer bod yn Farnwr Profi, Clerc y Llysoedd, Siryf, Comisiynydd Sirol, Cofiadur Sirol a’r Ddeddfwrfa Daleithiol ynghyd ag ymgeiswyr i fod yn Seneddwr Daleithiol, Cynrychiolydd a Llywodraethwr fel yr oedd i ddisgwyl.  Yn fwy na hyn, roedd mwyafrif o’r ymgeiswyr oedd yn ceisio dwyn perswâd ar yr eisteddfodwyr yn ymgeiswyr Gweriniaethol.

Mae’n deg dweud bod cymaint o hysbysebion yma yn ymddangos mewn rhaglen a oedd yn ddigwyddiad diwylliannol Cymreig yn amlygu’r ffaith mae’n si?r, bod y rhai oedd yn dilyn y ‘pethe’ hefyd yn cymryd diddordeb yng ngwleidyddiaeth a deddfwriaeth eu gwlad.

D. Rhys Davies

 

Adnoddau digidol newydd

Collections - Postiwyd 29-09-2022

Mae ein gwaith digido wedi parhau tu ôl i’r llen ac mae nifer o eitemau a chasgliadau newydd bellach ar gael yn ddigidol i’w pori o gartref ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog. Ewch i weld beth sy’n newydd yn ein blog.

LLAWYSGRIFAU AC ARCHIFAU

Casgliad Peniarth

Peniarth MS 32: Y Llyfr Teg
Peniarth MS 106: Interliwd Troilus a Cresida
Peniarth MS 416 iv: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 v: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 vi: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 viii: A diary and a letter book
Peniarth MS 416 ix: A diary and a letter book
Peniarth MS 487: Records relating to Wales
Peniarth MS 491: Pedigrees
Peniarth MS 492: Pedigrees
Peniarth MS 521 i: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 iii: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 iv: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 x: Diaries and notebooks
Peniarth MS 521 xvi: Diaries and notebooks
Peniarth MS 526: The Gregorian calendar
Peniarth MS 528: A prayer book
Peniarth MS 529 i: A Welsh grammar
Peniarth MS 529 iv: A Welsh grammar
Peniarth MS 538: A catalogue of Hengwrt manuscripts
Peniarth MS 539: A translation of Peniarth MS 538
Peniarth MS 545: The five royal tribes of Cambria
Peniarth MS 556: Historical notes from Welsh records

Llawysgrifau

Man Adnau 150B: Collection of Welsh Airs compiled and arranged by ‘Orpheus’ for the Llangollen Eisteddfod 1858, 1888 casgliad o alawon anghyhoeddedig a gyflwynodd James James i gystadleuaeth yn eisteddfod Llangollen yn 1858 dan y ffugenw ‘Orpheus’, ac sy’n cynnwys ail ymddangosiad ein hanthem (ar f. 23), dan y teitl ‘Glanrhondda’.
NLW MS 331D: Llewelyn Alaw’s Collection of Unpublished Welsh Airs casgliad o alawon a gyflwynwyd i eisteddfod Llangollen gan Thomas D. Llewelyn (Llewelyn Alaw), Aberdâr, sy’n cynnwys yr alaw ‘Glan Rhondda’

 

Papurau Acrefair

Llythyron amrywiol yn ymwneud ag ymfudiad William a Hannah Morgan a’r teulu i Ohio (1852-59): 2623, 2647, 3096, 5152, 5153, 5154, 3499

 

Archifau

Dr J. Lloyd Williams Music MSS and Papers, AH2/13 (Ifor Ceri Manuscripts):
Llawysgrifau cerdd yn cynnwys trawsgrifiadau gan J. Lloyd Williams o lawysgrifau Ifor Ceri [1815-1825]
Music manuscript book 1
Music manuscript book 2
Music manuscript book 3
Music manuscript book 4
Music manuscript book 5

Cottesmore Deeds and Documents: Irish deeds/22 Court Book of the corporation of Askeaton, giving the names of free-men and officers of the borough, 1692-1724

Cofrestrau Meteoroleg ‘The Chain’
Cwblhawyd y gwaith o ddigido’r gyfres o gofrestrau meteoroleg o ddarlleniadau thermomedr, baromedr a mesurydd glaw yn ‘The Chain’. Byddant ar gael ar ‘Torf’ maes o law:
C 2/6: Meteorological register. Including enclosures C 2/6/1-40, 1901, Jan. 1-1906, July 7
C 2/7: Meteorological register. Including enclosures C 2/7/1-73, 1906, July 1-1911, July 1
C 2/10: Meteorological register. Including enclosures C 2/10/1-9, 1918, Dec. 29-1923, Feb. 3
C 2/11: Meteorological register. Including enclosures C 2/11/1-6, 1923, Feb. 4-1927, Feb. 12
C 2/12: Meteorological register. Including enclosures C 2/12/1-13, 1927, Feb. 13-1931, Feb. 21
C 2/13: Meteorological register. Including enclosures C 2/13/1-69, 1931, Feb. 22-1935, March 2
C 2/14: Meteorological register. Including enclosures C 2/14/1-32, 1935, March 3-1939, March 11
C 2/15: Meteorological register. Including enclosures C 2/15/1-26, 1939, March 12-1943, March 20
C 2/16: Meteorological register. Including enclosures C 2/16/1-78. The meteorological readings continue to 29 Dec. 1945 only, 1943, March 21-1947, Feb. 8

Amlyncwyd y llawysgrifau a’r archifau a ganlyn fel bod modd i ddefnyddwyr gael mynediad iddynt drwy’r syllwr:
NLW 3B: Sermons
NLW MS 73A: Sermons
NLW MS 3265D: Llythyrau at S.R.
NLW MS 9521A: Llyfr nodiadau Iorthryn Gwynedd
NLW MS 14111D: Llythyrau teuluol Edward Peate
NLW MS 21578E: A register of Welsh Pioneers of the Mahoning Valley, 1898-1922
NLW MS 20995E: Jack Edwards Letters
NLW MS 21577E: Minute book of Welsh Pioneers Society of Trumbull and Mahoning counties, Ohio
NLW Misc. Records 35: Ezekiel Hughes Apprenticeship Deed
CMA – File 22331: Letter from John M. Jones, Saron, Welsh Hills, Newark, Ohio
Rees Jenkin Jones Family Papers: FR2/1: Letter from Humphrey Bromley to the Rev. John James, Gellionnen

 

DEUNYDD PRINT

Rhyddhawyd 392 eitem o’r casgliad print trwy Primo, gan gynnwys gweithiau fel:
Ymadrodd newydd ar glefydau potatws: ac yn fwy neillduol i ddangos achosion o’r cyrl yn nalennau potatws; gida chlefydau eraill (1784)
David Samwell, Détails nouveaux et circonstanciés sur la mort du Capitaine Cook traduits de l’anglois (1786)
Marie de Médicis Queen, Lettre de la Royne au Parlement de Bretagne (1614)
A. O. Exquemelin, Historie der boecaniers, of vrybuyters van America van haar eerste beginzelen tot deze tegenwoordige tyd toe: met figuuren (1700)

Cofiannau

David Worthington, Cofiant y Parch. Daniel Rowland, Llangeitho (1905);
Byr gofiant i Miss Brythonig Roberts ail ferch William (Ap Meurig) a Jane Roberts, Brynawel, Aberangell, Meirionydd ganwyd Medi 6ed, 1887. Bu farw Hyd. 11eg, 1904 (1905);
Alfred Russel Wallace, My life: a record of events and opinions (Vol.1), (Vol.2) (1905);
Edward Fideli Kennard, The remarkable career of a well-known athlete (1913?);
W. M. Myddelton, Pedigree of the family of Myddelton of Gwaynynog (1910);
Edward Robins, Twelve great actresses (1900);
Rees Jones, Crwth Dyffryn Clettwr: sef gweithiau barddonol y diweddar Rees Jones (Ammon), Pwllffein, Llandyssul, Ceredigion (1906);
William Hopkyn Rees, Byr-hanes y cenhadwr Cymreig y Parch. Griffith John, D.D., China (1906);
Cybi, “Ardal y cewri”: enwogion plwyf Llangybi a’r cylch: ynghydag enwau lleoedd: eu hystyr a’u traddodiadau (1907);
David Griffiths, Auto-biography of David Griffiths, Ffrwdywhiad, near Lampeter (1907);
Ellen Owen, Merched enwog Cymru: neu, Cymruesau gwiwgof – hen a diweddar (1908?);
W. H. Davies, The autobiography of a super-tramp (1908?)

 

Y Casgliad Arthuraidd

Parhawyd gyda’r gwaith o ddigido cyfrolau print yn ymwneud â’r Brenin Arthur ac mae’r 141 cyfrol isod ar gael bellach:

Thomas Malory, [Le Morte Darthur] (1529);
Thomas Malory, The most ancient and famous history of the renowned Prince Arthur and the knights of the round table (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1816);
Thomas Malory, The history of the renowned Prince Arthur, King of Britain (1816);
Thomas Malory, The byrth, lyf, and actes of Kyng Arthur: of his noble knyghtes of the rounde table, they’r merveyllous enquestes and aduentures …: and in the end, Le Morte Darthur, with the dolourous deth and departyng out of thys worlde of them al (Vol.1), (Vol.2) (1817);
Thomas Malory, Morte DArthur (1883);
Thomas Malory, Morte Darthur: Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the round table … revised for modern use (1886);
Thomas Malory, Le Morte Darthur (Vol.1, part 1), (Vol.1, part 2), (Vol.1, part 3), (Vol.2), (Vol.3) (1889);
Le morte Darthur Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the Round Table (1891);
Thomas Malory, Le morte Darthur Sir Thomas Malory’s book of King Arthur and of his noble knights of the Round Table (1893);
Thomas Malory, La mort d’Arthure: the history of King Arthur and of the knights of the Round Table (1893);

Thomas Malory, The birth life and acts of King Arthur of his noble Knights of the Round Table their marvellous enquests and adventures the achieving of the San Greal and in the end Le Morte Darthur with the dolourous death and departing out of this world of them all (1893-1894);
Thomas Malory, The noble and joyous history of King Arthur (1894);
Thomas Malory, The book of marvellous adventures, & other books of the Morte d’Arthur (1894);
Thomas Malory, The story of Sir Galahad (1908?);
Thomas Malory, The romance of King Arthur and his knights of the Round Table (1917);
Ernest Muret, Eilhart d’Oberg et sa source française (1887);
Ernst Brugger, Alain de Gomeret: ein Beitrag zur arthurischen Namenforschung (1905);
Wolfram von Eschenbach, Wolfram’s von Eschenbach Parzival und Titurel (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1870-71);
Wolfram von Eschenbach, Parzival: a knightly epic (Vol.1), (Vol.2) (1894);
John Bourchier Berners, The history of the valiant knight Arthur of Little Britain: a romance of chivalry (1814);
Paulin Paris, Les romans de la Table ronde, mis en nouveau langage et accompagnés de recherches sur l’origine et le caractère de ces grandes compositions (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5) (1868-77);
John S. Stuart-Glennie, Arthurian localities: their historical origin, chief country and Fingalian relations (1869);
Chrétien de Troyes, Perceval le Gallois: ou le Conte du Graal (1846);
Chrétien de Troyes, Perceval le Gallois: ou le Conte du Graal (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5), (Vol.6), (1867-1871);
Chrétien de Troyes, The high history of the Holy Graal (Vol.1), (Vol.2) (1898);
Chrétien de Troyes, The high history of the Holy Graal (Vol.1), (Vol.2) (1898);
Chrétien de Troyes, Cligés: textausgabe mit variantenauswahl, einleitung, anmerkungen und vollständigem glossar (1910);
William Henry Babcock, The two lost centuries of Britain (1890);
James Knowles, The Legends of King Arthur and his Knights of the Round Table (1869);
Albert Richter, Iwein und Parzival: zwei Rittersagen des Mittelalters, erzählt und erläutert (1876);
Adolf Birch-Hirschfeld, Die Sage von Gral (1877);
Constant Philippe Serrure, Le Livre de Baudoyn, Conte de Flandre (1836);
Gauthier Map, Le roman de la charrette (1850);
Thomas Chestre, Launfal: an ancient metrical romance (1891);
Richard Blackmore, Prince Arthur: An heroick poem (1696);
Richard Blackmore, Prince Arthur: An heroick poem (1697);
Théodore Hersart La Villemarqué, Contes populaires des anciens Bretons: précédés d’un essai, L’origine des épopées chevaleresques de la table-ronde (Vol.1), (Vol.2) (1842);
Théodore Hersart La Villemarqué, Les romans de la Table Ronde et les contes des anciens Bretons (1860);
Théodore Hersart La Villemarqué, Les romans de la table ronde: et les contes des anciens Bretons (1861);
G. de. La Rue, Recherches sur les ouvrages des bardes de la Bretagne, Armoricane dans le moyen age (1815);
Tresplaisante recreative hystoire du trespreulx et vaillant Cheuallier Perceval le galloys (1530);
Arthur of Brytayn: the hystory of the moost noble and valyaunt knyght Arthur of lytell brytayne (1560);
Albert Schulz, An essay on the influence of Welsh tradition upon the literature of Germany, France, and Scandinavia (1841);
H. Oskar Sommer, The vulgate version of the Arthurian romances (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4), (Vol.5), (Vol.6), (Vol.7) (1908-16);
H. Oskar Sommer, Die abenteuer Gawains Ywains und le Morholts mit den drei Jungfrauen (1913);
Walter W. Skeat, Lancelot of the laik: a Scottish metrical romance … (1870);
Thomas Bullfinch, The age of chivalry (1859);
Heinrich Zimmer, Nennius vindicatus: Über Entstehung, Geschichte und Quellen der Historia Brittonum (1893);
Godeford Kurth, Histoire poétique des Mérovingiens (1893);
Sir John Rhŷs, Studies in the Arthurian legend (1891);
John Rhys, Notes on the hunting of Twrch Trwyth (1896?);
Eilrert Løseth, Bibliothèque de l’École des Hautes Études. (1890);
Guiot de Provins, Des Guiot von Provins bis Jetzt Bekannte dichtungen (1861);
Alfred Delvau, Collection des romans de chevalerie (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3), (Vol.4) (1869);
Robert de Boron, Le saint-graal: ou Le Joseph d’Arimathie (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3 part 1), (Vol.3 part 2) (1875);
Hermann zur Jacobsmühlen, Zur Charakteristik des König Artus im altfranzösischen Kunstepos … (1888);
Charlotte Guest, The Mabinogion: from the Llyfr Coch o Hergest and other ancient Welsh manuscripts (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1849);
Charlotte Guest, The Mabinogion (1906);
Layamon, Layamons brut: or chronicle of Britain (Vol.1), (Vol.2), (Vol.3) (1847);
Wace, Le roman de Brut (Vol.1), (Vol.2) (1838);
E. Edwardson, The courteous Knight: and other tales (1899);
Thomas Percy, The old ballad of The boy and the mantle (1900);
Alfred Trübner Nutt, Studies on the legend of the Holy Grail (1888);
Geoffrey of Monmouth, Britannie vtriusq[ue] regu[m] et principum origo & gesta insignia (1517);
Geoffrey of Monmouth, Historia regum Britanniae (1854);
Alfred Tennyson, Gareth and Lynette, etc. (1872);
Alfred Tennyson, Idylls of the king (1904);
Joseph Loth, Le mabinogi de Kulhwch & Olwen (1888);
Félix Bellamy, La forêt de Bréchéliant, la fontaine de Bérenton (1896);
Georg Friedrich Benecke, Wörterbuch zu Hartmannes Iwein (1901);
Mark Twain, A Yankee at the Court of King Arthur (1897);
Arthur Charles Lewis Brown, The bleeding lance (1910);
Richard Edens, Erec-Geraint: Der Chrétien’sche Versroman und das wälsche Mabinogi (1910);
Gustav Engel, Die Enflüsse der Arthurromane auf die Chansons de Geste (1910);
Feodor Kittelmann, Einige Mischhandschriften von Wolframs Parzival (1910);
William Wells Newell, King Arthur and the Table Round: tales chiefly after the old French of Crestien of Troyes (Vol.1), (Vol.2) (1905);
Jessie L. Weston, King Arthur and his knights: a survey of Arthurian romance (1906);
Jessie L. Weston, Sir Gawain and the Green Knight: a Middle-English Arthurian romance (1907);
Meta E. Williams, Tales from the Mabinogion (1907);
Emily Underdown, Knights of the Grail: Lohengrin, Galahad (1907);
Hans Herrig, Elaine. Dichtung in drei aufzugen (1908);
The Arthurian Episode in the Pageant of Gwent (1913);
Leopold Hansen, Die Ausdrucksformen der Affekte im Tristan Gottfrieds von Stassburg (1908);
J. Douglas Bruce, Historia Meriadoci and De ortu Waluuanii (1913);
John Harrington Cox, Sir Gawain and the Green Knight (1913)
Howard Pyle, The story of Sir Launcelot and his companions (1907);
Lizette Andrews Fisher, The mystic vision in the Grail legend and in the Divine comedy (1917);
Franz Finsterbusch, Der Versbau der Mittelenglischen Dichtungen Sir Perceval of Gales and Sir Degrevant (1918);
The Story of Enid and Geraint: retold from the Mabinogion and Lord Tennyson’s “Idylls of the King” (1909);
Sebastian Evans, The high history of the Holy Graal (1910);
Franz Settegast, Hartmanns Iwein, verglichen mit seiner Altfranzösischen Quelle (1873);
Arthur Edward Waite, The hidden Church of the Holy Graal (1909);
Pio Rajna, Le origini dell’epopea francese (1884);
Dwy gân o Brophwydoliaethau Myrddin: a gymmerwyd allan o ‘Lyfr y Daroganau’; hefyd, Hanes o’r modd y daeth Myrddin i fod yn adnabyddus i’r Brenin Gwrtheyrn, mab-y’nghyfraith Hengyst (1810);
Edmund Brock, Morte Arthure: or The Death of Arthur (1871);
Richard Morris, Sir Gawayne and the green knight: an alliterative romance-poem (1865);
Eugen Kölbing, Arthour and Merlin nach der Auchinleck-Hs (1890);
Albert Wilhelm Nolte, Der Eingang des Parzival: ein Interpretationsversuch (1900);
Gottfried von Strassburg, Tristan und Isolt (1843);
Fridrich Pfaff, Tristant und Isalde: Prosaroman des fünfzehnten Jarhunderts (1881);
Robert Huntington Fletcher, The Arthurian material in the chronicles especially those of Great Britain and France (1906)

MAPIAU A DEUNYDD GRAFFIGOL

Albwm yn cynnwys 44 ffotograff o bobl a chymunedau Ffiji, ynghyd â thestun a gyhoeddwyd fel ‘A Trip To The Highlands of Viti Levu’ gan G Ansdell, Llundain (1882).

Gweithiau Celf Mewn Ffrâm

Digidwyd y gweithiau a ganlyn ac fe’u cyhoeddwyd ar Primo cyn eu harddangos yn arddangosfa Casglu (Oriel Gregynog, 14.02.22 – 08.10.22):
Ebb and flow ganPatricia Anne Aithie
These Four Walls gan Guto Llŷr Morgan
Eisteddfod, Rhondda gan Pearl Binder
Golgotha gan Karel Lek
Ystradgynlais gan Catrin Williams
Self-portrait gan Charles Burton
Thin partitions iii gan Ken Elias
Math o ganu / Kind of singing gan Nicholas Evans
Creirwy gan Seren Morgan Jones
Ceridwen gan Seren Morgan Jones
Self portrait in blue gan Sarah Carvell
Olwen gan Teresa Jenellen
I ‘Used’ to Hurt Myself gan Jasmine Sheckleford
Chwilio am Ffigwr Cyfoes IV gan Tomos Sparnon
Black Puck gan Neale Howells
Chwiorydd Davies gan Meinir Mathias
Flora, fluff, flow gan Zena Blackwell
Painting about the land gan Ernest Zobole
Way down to Easter Bay gan Ray Howard Jones
Cegin/Kitchen gan Kim James-Williams
Dancing at Dusk on Midsummer’s Night at Fontygary gan Gerda Roper
Arfogi Lleu ganMargaret D. Jones

 

Y BYWGRAFFIADUR CYMREIG
Cyhoeddwyd 16 erthygl newydd:
BATCHELOR, JOHN (1820 – 1883), dyn busnes a gwleidydd
BOOTH, FLORENCE ELEANOR (1861 – 1957), Iachawdwriaethwraig a diwygwraig gymdeithasol
CAMPBELL, RACHEL ELIZABETH (1934 – 2017), athrawes a gweithredydd cymunedol
DANIELS, ELEANOR (1886 – 1994), actores
DAVIES, RHYS (1795 – 1838), peiriannydd a diwydiannwr
GIVVONS, ALEXANDER (1913 – 2002), chwaraewr rygbi
GWINNETT, BUTTON (1735 – 1777), masnachwr, tirfeddiannwr a gwleidydd
JENKINS, EVAN (1794 – 1849), offeiriad ac ysgolfeistr
JONES, DAVID JOHN (1906 – 1978), canwr opera
JONES, GWILYM THOMAS (1908 – 1956), cyfreithiwr a gweinyddwr
PARRY, EDGAR WILLIAMS (1919 – 2011), llawfeddyg
ROBERTS, ARTHUR RHYS (1872 – 1920), cyfreithiwr
ROGERS, OWEN (c.1532 – c.1570), argraffydd a llyfrwerthwr
THOMAS, BENJAMIN BOWEN (1899 – 1977), addysgwr oedolion a gwas sifil
THOMAS, HELEN WYN (1966 – 1989), actifydd heddwch
WILLIAMS, ROBERT (1848 – 1918), pensaer, awdur a diwygiwr cymdeithasol

 

Canrif o Ffilm 9.5mm

Casgliadau / Sgrin a Sain - Postiwyd 08-06-2022

Dydy’r fformat ffilm cul, y 9.5mm, ddim mor adnabyddus heddiw â fformatau poblogaidd eraill fel yr 16mm, yr 8mm safonol a’r super 8mm. Ond, gall hyn newid nawr gan ei fod bellach wedi cyrraedd ei ganmlwyddiant ac mae nifer o ddigwyddiadau wedi’u creu er mwyn dathlu ei hanes a’i effaith ar y diwylliant ffilm.

 

 

Taflunyddion ffilm 9.5mm Pathé yng nghasgliad cyfarpar Archif Sgrin a Sain LlGC

 

Roedd yn fis Rhagfyr 1922 pan lansiodd y cwmni Ffrengig, Pathé, ei fformat 9.5mm newydd. Roedd yn ffurf fechan, radical ar dechnoleg gwneud ac arddangos ffilmiau a alluogodd ostyngiadau mawr mewn costau. Effaith hyn, yn ei dro, oedd gwneud sinema gartref a sinematograffi gartref yn hygyrch i lawer mwy o bobl ledled y byd. Y cynnig cyntaf oedd taflunydd ffilmiau – y Pathé Baby – ynghyd â chyflenwad o ffilmiau gan y cwmni o’i gatalog cefn helaeth. Roedd pynciau byr amrywiol a hyd yn oed ffilmiau nodwedd wedi’u golygu i lawr, a wnaed yn wreiddiol ar ffilm 35mm safonol, ar gael i’w prynu neu eu llogi, ac wedi’u hargraffu i lawr i 9.5mm. Mewn sawl ffordd, dyma VHS neu Netflix ei gyfnod, y ffordd o brofi sinema wedi’i ail-ddimensiynu yn y cartref. Flwyddyn yn ddiweddarach, ychwanegodd Pathé gamera i’w system newydd a oedd erbyn hynny â chystadleuydd newydd ar ffurf ffilm 16mm, gyda chefnogaeth y cwmnïau Americanaidd, Kodak a Bell and Howell.

 

 

Magasîn camera neu ‘wefrydd’ ffilm 9.5mm, sy’n dangos ei dwll canolog nodedig

 

Effaith bodolaeth yr offer cyflawn cymharol fforddiadwy hyn ar gyfer gwneud ffilmiau ar ffilm cul oedd gwneud diwylliant ffilm amatur eang yn bosibl. Er bod gwahanol fformatau sydd bellach yn anghyffredin wedi bodoli ar gyfer amaturiaid cyfoethog o ddechreuadau sinematograffi ar ddiwedd oes Fictoria, ddaeth eu defnydd erioed yn ffenomenon marchnad dorfol. O fewn ychydig flynyddoedd, roedd Pathé wedi gwerthu 100,000 o’u Baby projectors. Roedd gwneud ffilmiau gartref i bawb o’r diwedd!

 

 

Taflen heb ddyddiad yn hysbysebu’r taflunydd ‘Pathé Baby’

 

Nid cyd-ddigwyddiad yw’r ffaith bod y cipluniau symudol o fywyd bob dydd sydd gan sefydliadau fel Archif Sgrin a Sain Llyfrgell Genedlaethol yn eu casgliadau yn dechrau yn yr 1920au a cheir cynrychiolaeth dda ohonynt o’r 1930au ymlaen. Daeth gwneud ffilmiau’n ddiddordeb poblogaidd a chafodd ei ddemocrateiddio ymhellach wrth i glybiau sinema gael eu sefydlu lle byddai aelodau’n rhannu’r costau ac yn cydweithio ar ffilmiau stori a rhaglenni dogfen.

Rhwng 2013 a 2017, cafodd llawer o ffilmiau o’r fath yn archifau ffilm cenedlaethol a rhanbarthol y DU eu digideiddio a’u rhoi yn eu cyd-destun fel rhan o’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Ffilm. Roedd Archif Sgrin a Sain LlGC yn bartner i’r prosiect dan arweiniad y BFI a chafodd 57 o’i ffilmiau cartref 9.5mm eu sganio a’u gwneud ar gael ar y BFI player yn rhad ac am ddim ac am gyfnod amhenodol. Mae enghreifftiau cynrychioliadol yn cynnwys:

Early film making at Welsh camp (1929)

Mae’r ffilm hon yn cymhwyso technegau gwneud ffilmiau naratif yn fedrus i weithgareddau gwyliau gwersylla, gan wneud ffilm fywiog sy’n wyliadwy iawn.

Wrexham Local Events

Adroddiad ar ffurf rîl newyddion am fywyd lleol, gan gynnwys dymchwel simnai.

 

 

Ffrâm o’r ffilm Wrexham Local Events yn dangos cysgod y gwneuthurwr ffilm dienw yn smygu pibell. Mae hefyd yn cynnwys camera a stand trithroed

 

Holidays, Jolly Days and Happy Ways

Nid dim ond cofnod o wyliau haf yw hwn, ond golwg ddychanol, ysgafn ar bobl gwledydd Prydain yn hamddena. Un o nifer o ffilmiau 9.5mm gan yr amatur talentog, Harold Cox.

Motorcycles at Cradoc a Two White Rabbits

Clipiau o ffilmiau a wnaed gan Jack Clark o Aberhonddu yw’r rhain. Mae’r teulu Clark wedi byw yn ardal Aberhonddu am sawl cenhedlaeth ac mae ganddynt fusnes teuluol yno hyd heddiw. Roedd Jack Clark yn berchen ar siop a stiwdio cyflenwadau ffotograffig a allai fod wedi helpu gyda chyflenwadau o stoc ffilm a chemegau datblygu. Gellir gweld rhai o’i ffilmiau ar hyn o bryd yn arddangosfa Amgueddfa Aberhonddu. Ar gyfer canmlwyddiant y 9.5mm, bydd clip arall o gasgliad Clark ar gael sy’n dangos rhannau o’r dref yn agos i’r afon – Pont Llanfaes ac o amgylch y Gadeirlan – dan lifogydd yn yr 1930au.

Yn yr achos hwn, rydym yn cyflwyno tros-sgan o’r deunydd fel y gellir gweld nodweddion y 9.5mm. Mae’r rhain yn cynnwys y twll canolog a’r rhicyn wedi’i dorri i ochr y ffilm ar bwynt rhyng-deitl sy’n sbarduno mecanwaith ffrâm llonydd yn y taflunydd. Mae’r ffrâm wedi’i doddi sy’n aml yn gysylltiedig hefyd i’w weld, yn ogystal â difrod i’r ddelwedd o ganlyniad i grafanc y taflunydd. Ar wahân i werth hanesyddol delweddau o’r llifogydd, rhywbeth a wnaed yn berthnasol yn ddiweddar oherwydd ein pryderon am newid hinsawdd, mae’r clip hwn yn enghraifft ddiddorol o botensial y 9.5mm ar gyfer ‘ailgymysgu’. Mae Clark, fel gwneuthurwr ffilmiau cartref, wedi golygu lluniau masnachol ynghyd â deunydd a saethwyd ganddo ef ei hun. Allwn ni ddim bod yn siŵr pa mor fwriadol oedd y weithred hon, ond mae’n awgrymu bod y golygfeydd o lifogydd wedi’u cysylltu â’r delweddau cartŵn o gymryd ‘bath annisgwyl’.

 

 

Sganio ffilm 9.5mm ar MWA Flashscan yn Archif Sgrin a Sain LLGC

 

Yn 1932, ymunodd fformat newydd, hyd yn oed yn rhatach, â’r farchnad gwneud ffilmiau gartref fywiog – yr 8mm. Er gwaethaf y gystadleuaeth gynyddol hon, parhaodd y 9.5mm i ffynnu fel cyfrwng ar gyfer gwneud ac arddangos ffilmiau. Parhaodd catalog Pathé o deitlau ffilm i ehangu ac roedd yna galedwedd newydd yn darparu ar gyfer datblygu ffilm sain 9.5mm a olygai ei bod yn bosibl clywed datganiadau cyfoes yn ogystal â’u gweld.

Roedd gan y lled ffilm hwn ddilynwyr brwd a oedd yn gwerthfawrogi ei fod yn llai costus na’r 16mm, ond bod ganddo ansawdd llun tebyg – yn sicr yn llawer gwell na’r 8mm. Pan aeth Pathéscope UK i ddwylo’r derbynwyr yn 1960, gallai bri’r fformat fod wedi dod i ben, ond ymunodd y ffyddloniaid hyn â’i gilydd i ffurfio clwb sinema newydd a lwyddodd i ail-greu strwythurau cefnogaeth ar gyfer y math hwn o ffilm. Parhaodd aelodau Group 9.5  i gasglu a dangos printiau a gynhyrchwyd gan Pathé ac fe wnaeth rhai ohonyn nhw – a grwpiau tebyg mewn gwledydd eraill – gadw’r arfer o gynhyrchu ffilmiau gartref gan ddefnyddio’r 9.5mm i fynd. Mewn rhai achosion prin, arbrofwyd â thechnegau sinematograffeg fel defnyddio lensys anamorffig ar gyfer delwedd sgrin eang.

 

 

Ar y chwith, adran o stribed ffilm 9.5mm o ffilm gan aelod o Group 9.5, Hugh Hale. Ar y dde, y ddelwedd sgrin lydan estynedig fel y’i gwelir pan y’i taflunnir yn defnyddio lens anamorffig 1.5x.

 

A hwythau bellach yn oes y super 8, a gyflwynwyd yn 1965, roedd ffyddloniaid y 9.5mm yn aredig eu cwys hynod eu hunain, a chyda llai o ddefnydd, llithrodd y math hwn o ffilm allan o ymwybyddiaeth y cyhoedd yn raddol gan ddod, fel yr adroddwyd gan Lenny Lipton, ‘yn gelain byw’. Efallai ei bod yn fwy caredig dweud, fel cyfrwng gwneud ffilmiau ymarferol ac fel ffordd o ledaenu cynnwys ffilmiau theatrig, ei fod bellach yn dipyn o hynodbeth archeolegol, ond yn un a all, serch hynny, roi mewnwelediad gwerthfawr i sut y bu cenedlaethau cynharach y mwynhau’r cyfryngau. Yn fwy na hynny, fel cludwr canrif o atgofion, ein gobaith yw, drwy’r gwaith cadwraeth a wneir gan y llyfrgell ac archifau eraill, y bydd y canmlwyddiant hwn o straeon fyw am byth.

 

Dr. Guy Edmonds

Cynorthwy-ydd Technegol (Ffilm)

 

Digwyddiadau Canmlwyddiant y 9.5mm

Cynhadledd Prifysgol Southampton sydd wedi’i neilltuo i’r 9.5mm, The Little Apparatus

Y symposiwm, 9.5mm: And Cinema is Everywhere, yn Lichtspiel, Bern, y Swistir

Y gynhadledd, Pathé-Baby to 9.5mm: The Invention of Home Cinema, Fondation Jérôme Seydoux-Pathé

 

Cyfeiriadau a darllen pellach

H. Abbott, The Complete 9.5-mm. Cinematographer. Amateur photographer & cinematographer, Iliffe & Sons, Limited, 1937.

B. Coe, The History of Movie Photography. Llundain: Ash & Grant, 1981.

L. Lipton, Independent Filmmaking. Llundain, Studio Vista, 1974.

G. McKee, The Home Cinema: Classic Home Movie Projectors 1922-1940, Gerrards Cross, 1989.

G. Newnham, 9.5mm web pages

 

 

Arddangosfa Diwygiadau yn y Senedd

Arddangosfeydd / Casgliadau / Collections - Postiwyd 11-04-2022

Mae’r Llyfrgell yn darparu arddangosfa bob blwyddyn ar gyfer Brecwast Gweddi Gŵyl Ddewi yng Nghaerdydd.  Trefnir y digwyddiad arbennig hwn gan grŵp o aelodau Cristnogol o’r Senedd o wahanol bleidiau, ac mae’r gwahoddedigion yn cynnwys aelodau o seneddau dros Ewrop, arweinyddion eglwysi a chapeli, a chynrychiolwyr nifer o fudiadau Cristnogol.

Thema’r Brecwast Gweddi eleni oedd “Diwygiadau”.  Yr eitem hynaf a ddangoswyd oedd Llythyr ynghylch y ddyledswydd o gateceisio plant a phobl anwybodus (1749) gan Griffith Jones, oedd yn gyfrifol am sefydlu miloedd o ysgylion cylchynol er mwyn dysgu pobl i ddarllen y Beibl.  Roedd cysylltiad agos rhwng yr ysgolion hyn a’r ymdrechion i gael yr SPCK i ddarparu Beiblau Cymraeg.

 

 

Cyhoeddwyd Two letters, giving an account of a revival of religion in Wales gan Thomas Charles o’r Bala yn 1792.  Arweiniodd y cyfnod o adfywiad ysbrydol mae Charles yn ei adrodd at sefydlu Cymdeithas y Beibl, a dangoswyd hefyd yr argraffiad cyntaf o’r Beibl Cymraeg a gyhoeddwyd gan y Gymdeithas yn 1807.

Er mwyn adlewyrchu agwedd ryngwladol y thema, dangoswyd Hanes llwyddiant diweddar yr Efengyl, a rhyfeddol waith Duw, ar eneidiau pobl yn North America (1766), sef cyfieithiad gan William Williams, Pantycelyn o bamffledyn yn disgrifio deffroad ysbrydol yn America ddwy flynedd ynghynt.  Roedd yr arddangosfa hefyd yn cynnwys hunangofiant Ben Chidlaw (1890), Cymro a ymfudodd i America ond a fu’n rhan o Ddiwygiad 1839 tra ar ymweliad â’i famwlad, a The revival in the Khasia Hills (1907), sef hanes cenhadaeth dramor y Methodistiaid Calfinaidd yn India.

Dangoswyd dwy lawysgrif o Ddiwygiad 1858-9, sef dyddiadur Dafydd Morgan, Ysbyty, a llythyr oddi wrth John Matthews o Aberystwyth.  Yr eitem a ddenodd sylw mwyaf y gwahoddedigion oedd Beibl Evan Roberts, a oedd gydag ef pan oedd yn gweithio mewn pwll glo.  Cafodd y Beibl ei losgi yn rhannol mewn ffrwydrad yn 1897 a laddodd pump o’i gydweithwyr.  Arweiniodd hyn at ei droëdigaeth, sy’n cael ei disgrifio yn nyddiadur y Parch. Seth Joshua a ddangoswyd ar bwys y Beibl.  Roedd Evan Roberts yn un o brif arweinwyr Diwygiad 1904-5.

Roedd yn fraint i arddangos y trysorau hyn o gasgliadau’r Llyfrgell yng nghyntedd y Senedd a’u trafod gyda’r gwesteion.  Wrth greu’r arddangosfa, ceisiais amlinellu hanes gwaith Duw trwy nifer o ddiwygiadau yng Nghymru a diwygiadau mewn gwledydd eraill sydd naill ai wedi dylanwadu ar Gymru neu wedi elwa o gyfraniad cenhadon o Gymru.

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Cofnodi Cymru Gyfoes

Casgliadau - Postiwyd 04-04-2022

 

Un o brif amcanion y Llyfrgell yw i gasglu pob math o wybodaeth gofnodedig am Gymru a phobl Cymru, er budd y cyhoedd, gyda phwyslais newydd ar sicrhau fod ein casgliadau’n cynrychioli pob agwedd o fywyd a hanes Cymru, yn arbennig unigolion a chymunedau sydd wedi’u tangynrychioli. Mae’r arddangosfa ‘Casglu’ yn rhoi blas ar ein derbynion diweddar, yn cynnwys archifau a llawysgrifau, llyfrau, mapiau, ffotograffau a gwaith celf.

 

 

O ran archifau mae’r deunydd yn cynrychioli nifer o themâu – llenyddiaeth, rhyfeloedd, chwaraeon ac adloniant, gwleidyddiaeth a cherddoriaeth, diwydiant a ddiwylliant. Mae yma ddeunydd o ddiddordeb o ran hanes merched, hanes caethwasanaeth, hanes cymdeithasol Cymru, hanes celf, a hanes y byd adloniant, yn dyddio o 1866 i 2018. Mae’r llenorion Edward Thomas, David Jones, Menna Elfyn ac Eigra Lewis Roberts ymhlith yr rhai sydd yn cael sylw, ynghyd a Frederick Douglass , David Lloyd George a Jill Evans o’r byd gwleidyddol, a Mollie Doreen Phillips, Harry Secombe a Llio Rhydderch o’r diwydiant adloniant.

 

Dyma beth sydd yn cael ei arddangos:

  • Llyfr nodiadau’r bardd Edward Thomas yn cynnwys ddrafft o ‘The Mountain Chapel’ Rhagfyr 1914. (NLW MS 24122B). Prynwyd gyda chymorth ariannol Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol
  • Llythyr darluniadol yn Gymraeg o gasgliad o lythyrau oddi wrth David Jones at Valerie ‘Elri’ Wynne-Williams. (NLW MS 24167i-iiiE) Prynwyd gyda chymorth ariannol Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol.
  • Llyfr nodiadau’r llenor Menna Elfyn yn dyddio o 1977 yn cynnwys ymdrechion barddoni cynnar a drafftiau o gerddi.(Archif Menna Elfyn, 1/1/1) Pryniad.
  • Drafft llawysgrif Eigra Lewis Roberts o’r rhaglen deledu boblogaidd, ‘Minafon’. Ysgrifennai hi am fywydau ac anfodlonrwydd merched Cymreig ym Mhrydain ar ôl y Rhyfel, pwnc nad oedd yn cael fawr o sylw gan awduron Cymreig ar y pryd. (NLW MS 23074B) Rhodd.
  • Papurau Capten Ted Lees, yn ymwneud â Gwersyll Carcharorion Rhyfel Island Farm, Pen-y-bont ar Ogwr. Capten Lees oedd Swyddog Cudd-wybodaeth a dehonglydd y gwersyll yn ystod y cyfnod 1946-1948, pan oedd rhai o swyddogion uchaf yr Almaen, gan gynnwys Feldmarschall Gerd von Rundstedt, yn garcharorion yno. (NLW MS 24094E) Pryniad.
  • Llyfr lloffion yn ymwneud â Mollie Doreen Phillips, y sglefrwraig iâ a oedd yn byw yn Sir Gaerfyrddin. Bu’n cystadlu yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf yn 1932 a 1936. (NLW ex 3043 (i)) Pryniad.
  • Detholiad o eitemau o archif Harry Secombe, yn cynnwys llythyr iddo oddi wrth y Tywysog Charles yn 1981, y sgript ar gyfer rhaglen radio olaf ‘The Goon Show’, a ddarlledwyd ym 1972, a ffotograffau o ‘The Goons’. (Archif Harry Secombe) Rhodd (isod):

 

 

  • Copi o ddeiseb, a gyflwynwyd i Senedd Ewrop ar ran Trigolion yn erbyn Ffos-y-fran mewn ymgais i atal cloddio glo brig ym Merthyr Tudful. (Papurau Jill Evans MEP 1) Rhodd.
  • Pas Adran Rhyfel, Cerdyn Adnabod Milwrol a Phas Palas San Steffan David Lloyd George o 1940. (Coalition Liberal Association Papers), Pryniad.
  • Deddf Diddymu’r Hawl i Brynu a Hawliau Cysylltiedig (Cymru) 2018. Y bwriad oedd diogelu stoc tai cymdeithasol Cymru ar gyfer pobl nad ydynt yn gallu caffael cartrefi drwy’r farchnad dai. (Deddfau a Mesurau Cynulliad Cenedlaethol Cymru – dccc/anaw/2018/1) Rhodd.
  • Papurau’n ymwneud ag arddangosfa deithiol ‘Croesi Moroedd: Cymru, Caethwasiaeth a’i Gerddoriaeth’ yn 2007, blwyddyn 21ain penblwydd Menywod Mewn Jazz a deucanmlwyddiant diddymu’r fasnach gaethweision. (Archif Jazz Heritage Wales : Archif Menywod Cymru) Rhodd.
  • Casgliad o ffansîns cerddoriaeth Gymreig Rhys Williams o’r 1980au, yn cynnwys ffansîn ‘Yn Syth o’r Rhewgell’, Ebrill 1985. (Casgliad Ffansîn Rhys Williams). Rhodd (isod):

 

 

  • Sgôr llawysgrif ‘Dwy Gwningen Fechan’ gan y delynores nodedig Llio Rhydderch, i eiriau I. D. Hooson, 1955. (Papurau Llio Rhydderch, Bocs 1 ) Rhodd.
  • Albwm llofnodion yn perthyn i’r newyddiadurwr John Griffith, a luniwyd yn ystod ymweliadau ag America Oes yr Ailadeiladu i adrodd i Baner ac Amserau Cymru, rhwng 1866 a 1868. Yma gwelir llofnod y diddymwr Affricanaidd-Americanaidd enwog, Frederick Douglass. Ar ôl dianc o gaethwasiaeth yn Maryland, daeth yn arweinydd cenedlaethol y mudiad diddymwyr yn Massachusetts ac Efrog Newydd. (NLW MS 24173B) Pryniad.
  • Poster gig Tŷ Gwydr, Llwybr Llaethog a Datblygu, Awst 8fed 1991. Derbyniwyd y poster yma fel rhan o’r apêl am bosteri gigs Cymreig #poster2020 gan Yr Archif Gerddorol Gymreig. Rhodd (isod):

 

 

 

Mae’r Arddangosfa derbynion newydd ‘Casglu / Collecting’ ymlaen o 14.02.22 – 03.06.22. Cofiwch alw mewn i’w gweld.

 

Nia Mai Daniel

Pennaeth Isadran Archifau, Llawysgrifau a Chofnodion Modern, a Chydlynydd Yr Archif Gerddorol Gymreig

Blwyddyn newydd – adnoddau digidol newydd!

Collections - Postiwyd 14-02-2022

Mae mis cyfan o 2022 eisoes wedi mynd heibio a chyda blwyddyn newydd daw adnoddau digidol newydd. Mae ein gwaith digido wedi parhau tu ôl i’r llen ac mae’r eitemau a’r casgliadau yma bellach ar gael yn ddigidol i’w pori ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog:

Archifau a Llawysgrifau

Casgliadau Peniarth, Llanstephan, Cwrtmawr a Brogyntyn

Llawysgrifau

Mae’r llawysgrifau canlynol hefyd ar gael trwy ein syllwr bellach:

Cofrestrau Meteoroleg ‘The Chain’

Dechreuwyd ar y gwaith o ddigido cyfres o gofrestrau meteoroleg o ddarlleniadau thermomedr, baromedr a mesurydd glaw yn ‘The Chain’:

Byddwn y gwaith i ddigido’r cyfrolau hyd at 1945 yn parhau yn ystod yr wythnosau nesaf.

Deunydd Print

Biographies

Dros y misoedd diwethaf parhawyd i ryddhau cofiannau trwy’t catalog ac mae 288 o gyfrolau ychwanegol ar gael bellach, yn eu plith ceir:

Y Casgliad Arthuraidd

Parhawyd gyda’r gwaith o ddigido cyfrolau print yn ymwneud â’r Brenin Arthur ac mae 21 cyfrol arall ar gael bellach:

Cyfrolau Cerddorol

Mae dwy gyfrol gerddorol bwysig wedi’u digido hefyd:

Mapiau a Deunydd Graffigol

Casgliad Portreadau

Mae bron i 100 o bortreadau wedi cael eu hychwanegu i’r catalog, gan gynnwys ffotograffau o J .Herbert Lewis, Clara Butt, Syr Frank Ree, Betty Blythe and Mrs. Lewis, Llanaeron, ar ei chanfed pen-blwydd ym 1913!

Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyhoeddwyd 24 erthygl newydd ar y wefan:

Cofiwch hefyd ddilyn cyfrifon Trydar Y Bywgraffiadur: @Bywgraffiadur ac @WelshBiography

Morfudd Nia Jones (Swyddog Cynnwys Digidol)

Cymru a’r fasnach gaethweision

Casgliadau - Postiwyd 23-08-2021

Ffynnodd y fasnach gaethweision drawsiwerydd rhwng y 17eg ganrif a’r 19eg ganrif, gan effeithio ar Gymru mewn ffyrdd nas gwerthfawrogir yn llawn o hyd. Gadawodd ei hôl nid yn unig ar y masnachwyr, y morwyr, perchnogion y planhigfeydd a’r gweithwyr ystad yr oedd ganddynt ran uniongyrchol ynddi, ond hefyd ar weddill diwydiant, masnach, cymdeithas a bywyd beunyddiol Cymru. Roedd Cymru’n enwog am ei haearn, ei gwlân a’i chopor, ac yn aml defnyddid y rhain i gyd i wneud nwyddau gâi eu cyfnewid am gaethweision neu eu defnyddio ar y llongau caethweision a’r planhigfeydd. Caethweision, hefyd, oedd cynhyrchwyr y cotwm a’r tybaco a ddefnyddid yn eang ar bob lefel o’r gymdeithas yng Nghymru.

Ceir tystiolaeth am y fasnach gaethweision a’i heffeithiau mewn ambell i gasgliad yn y Llyfrgell, yn arbennig yn archifau’r ystadau tir a fu’n berchen ar blanhigfeydd gyda chaethweision. Weithiau bydd y cyfeiriadau’n glir, ond yn aml mae angen i ni grafu’r wyneb er mwyn gweld y darlun llawn. Mae gwaith haneswyr fel yr Athro Chris Evans (Slave Wales: the Welsh and Atlantic slavery 1660-1850; Gwasg Prifysgol Cymru, 2010) wedi helpu i ddatgelu’r stori, ond mae llawer eto i’w ddarganfod yn yr archifau. Gyda Diwrnod Rhyngwladol UNESCO ar Awst 23 er Coffáu’r Fasnach Gaethweision a’i Diddymu, cymerwn gipolwg ar rywfaint o’r deunydd yng nghasgliadau’r Llyfrgell sy’n ymwneud â’r fasnach gaethweision.

O fewn yr ymerodraeth Brydeinig, fe weithredid y fasnach gaethweision ar draws y byd o India’r Dwyrain hyd America, a chwaraeodd nifer fawr o Gymry ran ynddi. Mae UNESCO yn pwysleisio’r fasnach drawsiwerydd oherwydd ei heffaith pellgyrhaeddol ar gysylltiadau hiliol heddiw, felly mae’r blog yma yn ffocysu ar India’r Gorllewin. Mae ein casgliadau hefyd yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth am y fasnach gaethweision yn rhannau eraill o’r byd.

O’r cychwyn, fe roddwyd llawer o’r cyfeiriadau cyfoes at y fasnach gaethweision mewn côd gan y rhai oedd â rhan ynddi. Ym 1692, er enghraifft, dim ond cyfeirio at ei ‘fuddiannau’ yn Affrica ac India’r Gorllewin wnaeth cwmni a fasnachai yno (Tredegar Estate Records MSS and Docs 122); dyma’r cyfnod pan oedd Cwmni Brenhinol Affrica (The Royal African Company) yn ei anterth a chyda monopoli dros fasnach Lloegr a Chymru mewn caethweision Affricanaidd – cafodd cerflun o’i Raglyw, Edward Colston, ei daflu i mewn i’r harbwr ym Mryste yn 2020, mewn gweithred a dderbyniodd gryn gyhoedusrwydd. Ar yr wyneb, a thrwy’r cyfnod, rhoddai gweithredoedd tir a thrafodion busnes yr argraff nad oedd unrhyw wahaniaeth rhwng y planhigfeydd yn llefydd fel Montserrat, St Kitts a Dominica â maenorau yn Sir Gaerloyw neu Sir Fynwy (Gogerddan Estate Records MC2/1; Penty Park Estate Records 28; Nassau Senior Papers E714), ac yn aml mewn gohebiaeth o’r planhigfeydd siwgwr yn Nevis a St Kitts ni soniwyd llawer os o gwbl am bresenoldeb caethweision yno (Bodrhyddan Estate Papers 58/1-143).

Yn yr un modd, ceir llythyrau gan swyddogion y Llynges at Charles Hayes, Rhaglyw Cwmni Brenhinol Affrica, yn crybwyll bod Ffrancwyr yn cwyno am Brydeinwyr yn ymyrryd â’u masnach yn Senegal yng nghanol y 18fed ganrif heb fod yn gwbl eglur am natur y fasnach honno (Gogerddan Estate Papers GCB1/1). Mae siartiau dyfrddarluniadol o India’r Gorllewin, fel yr un a luniwyd gan Joseph Smith Speer ym 1774, yn ymddangos yn ddigon diniwed hefyd, ond maen nhw’n cuddio byd tywyll caethwasiaeth y cawsant eu creu ynddo (Aston Hall Estate Records 3503). Ar yr un pryd, ymfalchïai gwladychiaethwyr fel teulu Ottley yn eu safle fel cynrychiolwyr y Gyfundrefn yn Antigua, St Vincent, Grenada a mannau eraill yn nhrefedigaethau Prydain yn India’r Gorllewin (Ottley Family (Additional) Papers 1).

Mae caethwasiaeth ymhell o fod yn anweladwy yn yr archifau, serch hynny. Mewn llythyr at Charles Hayes ym 1747 mae William Slawman yn ei wahodd yn agored i gymryd rhan yn y busnes o gludo caethweision o Gambia i Buenos Aires (Gogerddan Estate Papers GCB1/1), a fe gafodd arwerthiannau o gaethweision eu cofnodi (Nassau Senior Papers E732). Fel arfer, rhestrwyd caethweision fel eiddo mewn llechresi a chytundebau, ochr yn ochr â da byw a gwaddodion mwynau (Peniarth Estate Records DK2), a chaethweision oedd cyfran helaeth o ystad Richard Swarton yn Jamaica yn y 1760au (Slebech Estate Records 3328-33). Ym 1785, fe gymerodd William Knox o Slebech ran yn arwerthiant 100 o gaethweision am bris o £54 10s. (NLW Deeds 1948); roedd y caethweision yma eisoes wedi cael eu cludo o Georgia i Jamaica, ac yn awr roedden nhw ar eu ffordd i Dde Carolina. Cedwid dyddiaduron gan yr asiantau a weithredai’r busnes hwn (Nassau Senior Papers E814), ac weithiau bydden nhw’n cofnodi gwybodaeth am iechyd y caethweision, er dim ond yng nghyswllt pa mor dda y gallen nhw weithio (Slebech Estate Records 8342-440). Roedden nhw’n ystyried y caethweision fel asedau ariannol yn unig, gan gwyno am chwyddiant yn y prisiau a’u hanhawster yn cael gafael ar gaethweison oedd wedi cynefino â’u hamgylchiadau (‘seasoned slaves’) (Nassau Senior Papers E51, E64, E4).

Roedd y masnachwyr a meistri’r caethion yn gwbl ymwybodol mai trais oedd sylfaen eu rheolaeth, ac fe’i gwnaed yn gwbl eglur ganddynt eu bod yn disgwyl i ‘gaethweision ar ffo’ gael eu darostwng (Nassau Senior Papers E74). Aeth planhigwyr a masnachwyr India’r Gorllewin ati i ddeisebu llywodraeth Prydain gyda’u pryderon pan waethygodd tensiynau rhwng y caethweision a’r planhigwyr ym 1791 (Slebech Estate Records 11532-41) – cafwyd gwrthryfel llwyddiannus gan gaethweision yn nhrefedigaeth Ffrengig Saint-Domingue ychydig o fisoedd yn ddiweddarach, a hynny’n arwain yn y pen draw at sefydlu gwladwriaeth rydd Haiti – ac fe dyfodd pryderon y perchnogion yn ystod rhyfeloedd Prydain gyda Ffrainc chwyldroadol (Glansevern Estate Records 1010). Pan ddaeth caethweision yn rhydd am y tro cyntaf yn India’r Gorllewin, trwy eu hymdrechion gwaedlyd eu hunain yn erbyn gwladychiaethwyr Ewropeaidd y cyflawnwyd hynny.

Roedd yna wastad wrthwynebiad wedi bod yng Nghymru i’r fasnach gaethweision, ond ni wnaeth lawer o wahaniaeth tan ddiwedd y 18fed ganrif. Erbyn hynny, roedd cyfarfodydd yn galw am ddiddymu’r fasnach yn dod yn fwy cyffredin, fel yr un ym Mrynbuga ym 1792 (Tredegar Estate Records 64/346). Roedd Edward Williams, neu Iolo Morganwg, yn adnabyddus am ei wrthwynebiad cryf i’r fasnach; yn ogystal â siarad, darllen ac ysgrifennu am y pwnc, byddai’n gwrthod gwerthu ei waith llenyddol i rai yr oedd e’n gwybod eu bod yn cefnogi’r fasnach ym Mryste (Iolo Morganwg and Taliesin ab Iolo Manuscripts and Papers NLW MS 21282E/359, NLW MS 21396E/17, NLW MS 21392F/29, NLW MS 21400C/24-24a ). Nid oedd pawb o’r un farn, fodd bynnag. Roedd llawer o’r boneddigion yng Nghymru a’u hasiantau wedi buddsoddi’n drwm yn y planhigfeydd, a’u dadl nhw oedd y byddai diddymu’r fasnach yn niweidio economi Lerpwl a phorthladdoedd eraill (Harpton Court Estate Records 2073).

Diddymwyd y fasnach gaethweision yn yr ymerodraeth Brydeinig ym 1807, ond roedd caethwasiaeth yn parhau o hyd, ac roedd hi’n dal i fod yn bosib i brynu a gwerthu caethweision mewn amgylchiadau arbennig. Ym mis Hydref 1810, er enghraifft, fe wnaeth yr Uwchfrigadydd Thomas Picton – a oedd yn ymladd ym Mhortiwgal gyda Wellington ar y pryd – gytundeb gydag aelodau teulu Delaforest i drosglwyddo planhigfeydd, adeiladau, offer, caethweision, ceffylau, mulod ac eiddo eraill yn Nhrinidad, a oedd wedi bod yn drefedigaeth Brydeinig ers 1797 (Picton Family Records 19). Roedd Picton, tirfeddianwr cefnog a ddaeth yn A.S. dros Fwrdeistrefi Penfro yn ddiweddarach, yn adnabyddus am ei greulondeb gormesol, yn arbennig tuag at gaethweision, a fe’i cafwyd yn euog o ganiatáu i ferch ifanc o’r enw Luisa Calderón (nad oedd yn gaeth) gael ei harteithio yn Nhrinidad ym 1801, ond apeliodd yn erbyn yr euogfarn ar bwynt technegol a ni chyrhaeddwyd benderfyniad terfynol. Am flynyddoedd maith cofid amdano yn bennaf oherwydd ei ran yn rhyfel Iberia a’i farwolaeth yn Waterloo, a chodwyd cofgolofn iddo yng Nghaerfyrddin. Mae ymgyrch wedi bod yn ddiweddar i’w symud ymaith.

Roedd triniaeth greulon caethweision yn Jamaica yn parhau i gael sylw ym 1815 (Nassau Senior Papers E136), a bu raid i Lynges Frenhinol yn India’r Gorllewin weithredu yn erbyn morladron a’r fasnach gaethweision – yr oedd cysylltiad agos rhyngddynt yn nhyb y llywodraeth erbyn hyn – am flynyddoedd ar ôl hynny (Penralley Papers 219). Roedd sylw’r diddymwyr yn awr yn troi tuag at gaethwasiaeth ei hun, nid yn unig yn ymerodraeth Prydain ond yn Unol Daleithiau America a mannau eraill. Ymhlith yr ymgyrchwyr yng Nghymru roedd y gweinidog Annibynnol Samuel Roberts (‘S.R.’) (NLW MS 9523A), ond yr unigolyn mwyaf blaenllaw yng nghasgliadau’r Llyfrgell yw Thomas Clarkson, a deithiai’n ddiflino dros y Gymdeithas Gwrthgaethwasiaeth (NLW MS 14984A) gan ymroi ei fywyd i’r achos a chan roi ei hun mewn perygl mawr ar adegau. Clarkson a ysgogodd y mudiad dros ddiddymu ym Mhrydain yn y 1780au trwy gasglu tystiolaethau gan forwyr; gwyddai y byddai hyn nid yn unig yn datgelu amodau byw a gweithio dychrynllyd y morwyr ar fwrdd y llongau caethweision, ond hefyd driniaeth y caethweision eu hunain. Roedd ambell i Gymro ymysg y morwyr hyn ym Mryste a Lerpwl.

Dim ond ychydig o’r eitemau mwyaf hygyrch yn ein casgliadau yw’r rhain. Mae llawer o straeon yn dal i fod ynghudd yn yr archifau ac yn aros i gael eu datgelu.

Nid gyda’r fasnach drawsiwerydd y dechreuodd ymwneud Cymru â chaethwasiaeth. Yn aml yng nghyfraith Gymreig yr Oesoedd Canol – y ceir nifer o lawysgrifau ohoni yn y Llyfrgell, yn cynnwys Peniarth MS 28 – fe gymerid caethweision yn ganiataol fel dosbarth o fewn y gymdeithas, tra soniai ffynnonellau traethiadol megis ‘Brut y Tywysogyon’ (Peniarth MS 20) a Vita Griffini filii Conani (Peniarth MS 434E) am Lychlynwyr o Iwerddon yn dwyn pobl yng Nghymru i mewn i gaethwasiaeth. Mae hyd yn oed yr hwiangerdd o’r seithfed ganrif ‘Pais Dinogad’, a ysgrifennwyd yn llais merch yn canu i’w phlentyn, yn cyfeirio at eu hwyth caethwas (‘wythgeith’) yn cydganu (NLW Llyfr Aneirin, Cardiff MS 2.81).

Nid rhywbeth sy’n perthyn i’r gorffennol yn unig yw’r fasnach gaethweision ychwaith. Yn 2007 a 2008, fel rhan o gywaith cymunedol Everywhere In Chains, cynhaliodd Women in Jazz gyfres o weithdai yn ne Cymru er mwyn codi ymwybyddiaeth am gaethwasiaeth a’r fasnach gaethweision yn y byd modern yn ogystal â’r gorffennol (Jazz Heritage Wales / Archif Menywod Cymru 4/9). Gobeithiwn na fydd angen ychwanegiadau tebyg i’n casgliadau yn y dyfodol.

 

Dr David Moore (Archifydd)

 

Tagiau:

Recordiadau o emynau a cherddoriaeth gysegredig o silindrau cwyr

Darganfod Sain - Postiwyd 16-08-2021

Mae esblygiad recordio yn ddyledus iawn i Thomas Alva Edison (1847-1931) a fu’n gyfrifol am ddarganfod y ffonograff ym mis Rhagfyr 1877. Daeth y cysyniad o silindrau cwyr fel y cyfrwng gorau i atgynhyrchu sain ar ddisg i fod drwy gystadleuaeth iachus rhwng Alexander Graham Bell ac Edison a enillodd y ras drwy ryddhau ei ‘Perfected Phonograph’ yn 1888.

 

[Ffotograff gan Daderot, ar gael trwy Wikimedia Commons –https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wax_cylinder_set,_c._1895,_Edison_-_Museum_of_Science_and_Industry_(Chicago)_-_DSC06677.JPG]

 

Er mai defnydd gwreiddiol y ffonograff oedd naill ai yn archifol neu ar gyfer gwneud adysgrif, agorodd troad yr ugeinfed ganrif farchnad ar gyfer recordiadau cerddorol gyda dyfodiad y silindrau wedi’u mowldio, ac roedd emynau ar eu hanterth yr adeg hon.

Roedd chwarae ditectif drwy edrych ar rai o’r recordiau hyn yn apelio, er bod ansawdd y sain yn wael wedi iddynt gael eu digido gan yr Archif Sain o’r silindrau cwyr gwreiddiol gyda’u holl ddiffygion.Tra fod y disgrifiad casgliad yn adnabod y math o gerddoriaeth a’r dull o recordio, does dim gwybodaeth am bryd cafodd y silindrau eu recordio, gan bwy neu ar gyfer pwy. Cafwyd gwybodaeth bellach yn y cyflwyniadau i’r recordiau sy’n taflu goleuni gyda’r tameidiau rhwng clecian y cwyr.

Mae’r casgliad yn cynnwys 4 ffeil sain; nid yw’r silindrau cwyr gwreiddiol wedi’u catalogio eto yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Gall fod mwy o fanylion wedi’u hysgrifennu ar y silindrau hyn, yn enwi perfformwyr a rhoi dyddiadau ond cafwyd hwyl yn yr ymarfer hwn yn gwrando ac adnabod yr emynau cyn ymchwilio i’r beirdd a’r cyfansoddwyr fel a ganlyn:

 

Emyn 1: “I am praying for you”, cenir gan ddau berson gyda chyfeiliant cerddorfa fechan yn aneglur achos y clecian. Ni ellir adnabod y cyhoeddwr ac mae enwau’r cantorion yn aneglur ond enw’r tenor yw Anthony. Ceir cyfeiriad at Hereford, naill ai fel lle neu fel cyfenw, ond roedd yn amhosib i weithio allan yr enw neu ryw’r ail ganwr. Er bod ‘Hereford’ yn awgrymu i’r recordiad gael ei wneud yn y DU, mae’n amlwg mai Americanwr yw’r cyhoeddwr.

Dyma emyn Methodist gan Samuel O’Malley Cluff (1860) wedi’i drefnu ar dôn Ira David Sankey (1874).

Ganwyd y Parchedig Cluff yn Nulyn yn 1837. Mynychodd Goleg y Drindod a daeth yn weinidog Anglicanaidd mewn lleoliadau amrywiol yn Iwerddon. Daeth yn arweinydd y Brodyr Plymouth yn 1884, ac wedyn priododd Anne Blake Edge, ganwyd pedwar o blant iddynt ac ysgrifennodd dros 1000 o eiriau emynau Cymraeg a chaneuon, gan gyfansoddi llawer o’r alawon hefyd. Daeth Ira Sankey ar draws “I am praying for you” wrth gynnal croesgadau yn Yr Alban. Fe’i ysbrydolwyd gan eiriau am weddi, cyfansoddodd gerddoriaeth a daeth yn boblogaidd yn ystod croesgadau ar ôl hynny. Rhoddwyd cydnabyddiaeth iddo yn llyfr Sankey, Sacred Song & Solos (1878) fel ‘S. O’M. Clough’.

Er bod pedwar pennill i’r emyn llawn, dim ond y pennill cyntaf sydd yn y recordiad hwn gyda chytgan sy’n cael ei hailadrodd.

Testun:

I have a Saviour, He’s pleading in glory,
A dear, loving Saviour, though earth-friends be few;
And now He is watching in tenderness o’er me,
But O, that my Saviour were your Saviour, too!

Cytgan:

For you I am praying,
For you I am praying,
For you I am praying,
I’m praying for you.

 

 

 

Emyn 2: “Pass me not, O Gentle Saviour” – yn yr ail recordiad hwn mae’r cyhoeddwr yn rhoi ychydig mwy o wybodaeth i ni am y cantorion, yr un rhai â’r recordiad cyntaf. Mae’n debyg mai deuawd yn cynnwys gŵr a gwraig ydynt, Anthony & Ann Hereford o Hereford Records, ond does dim lleoliad daearyddol i ddarganfod fwy amdanynt. Mae hefyd yn debyg mai’r cyhoeddwr Thomas Edison ei hunan gan fod ganddo lais nodedig, a ellir gael ei gymharu gan ffynonellau eraill ar-lein; os oedd Edison yn recordio yn y Deyrnas Unedig, neu os oedd yr Herefords yn byw yn yr UDA sydd dal yn aneglur.

Ysgrifennwyd y testun i’r emyn hwn gan Fanny Crosby, a gyhoeddodd ei cherddi gan ddefnyddio nifer anghredadwy o ffugenwau, yn wrywaidd a benywaidd. Ganwyd Frances Jane Crosby yn nhalaith Efrog Newydd yn 1820 a chollodd ei golwg yn 6 wythnos oed wedi salwch. Cafodd addysg wych yn y New York Institute of the Blind. Dyma lle ddechreuodd ysgrifennu geiriau i emynau i’w hathro cerddoriaeth, Dr Geoffrey Root. Rhwng 1864 a’i marwolaeth yn 1915, ysgrifennodd Fanny dros 8000 o eiriau emynau, gan ei gwneud yr emynydd mwyaf cynhyrchiol yn yr iaith Saesneg. Cyfansoddwyd yr emyn-dôn gan William Howard Doane – cyfansoddwr cynhyrchiol, diwydiannwr Americanaidd a dyngarwr a gefnogai waith ymgyrchoedd efengylaidd, gan gynnwys rhai dan arweiniad Ira D Sankey, y cyfeiriwyd ato ynghynt.

 

 

Dyma emyn arall gyda phedwar pennill, dewisodd yr Herefords recordio pennill un a phedwar gyda chytgan sy’n cael ei hailadrodd ac egwyl offerynnol rhwng penillion. Mae yna saib swynol gydag offerynnau pres ac offerynnau taro.

Testun:

1 Pass me not, O gentle Saviour
Hear my humble cry,
While on others Thou art calling
Do not pass me by.

Cytgan:

Saviour, Saviour
Hear my humble cry;
While on others Thou art calling,
Do no pass me by.

4 Thou the Spring of all my comfort,
More than life to me,
Whom have I on earth beside Thee?
Whom in heav’n by Thee [Refrain]

 

 

 

Emyn 3: “Jesus, Lover of my Soul”, cenir gan y tenor, Mr William McGillis. Yn anffodus, mae ei leoliad daearyddol wedi ei guddio yn llwyr. Llais Americanaidd sydd gan y cyhoeddwr, ond yn wahanol iawn i Thomas Edison, felly gallai’r silindr hwn fod wedi’i recordio gan rywun arall yn gweithio yn y diwydiant, neu ar ran Edison.

Ysgrifennwyd geiriau’r emyn gan Charles Wesley yn 1740, a’i gyhoeddi mewn casgliad Hymns and Sacred Poems. Yr oedd Charles yn ddeunawfed plentyn i’r clerigwr a’r bardd Samuel Wesley, yr oedd Charles yn frawd ieuengaf i sylfaenydd y Methodistiaid John Wesley, ac roedd yn rhan ganolog o emynyddiaeth Fethodistaidd, o’r 770 emyn a gyhoeddwyd yn y Wesleyan Hymn Book, mewn ffaith ysgrifennwyd 623 ohonynt gan Charles, sy’n cynrychioli dim ond 10% o’r cynnyrch i gyd.

Caiff ei adnabod fel un o emynau gwychaf Wesley– hefyd un o’r cynharaf – credir ei bod yn adleisio dau brofiad bywyd y ‘Bard of Methodism’. Y cyntaf oedd aderyn yn cael ei erlid gan hebog a hedfannodd drwy ffenest agored i mewn i freichiau Wesley wrth iddo ystyried anawsterau ysbrydol: “let me to Thy bosom fly”; efallai fod yr ail un yn ymwneud â storm a ddrylliodd eu ffydd a brofwyd gan John a Charles wrth hwylio ar daith genhadol i Georgia i 1735. Cafodd grŵp o gyd-deithwyr o Moravia argraff ar y brodyr gan eu bod yn canu emynau drwy’r storm gynddeiriog. Mae penillion Wesley yn sôn am ddŵr, “tempest” a “storm of life”. Tra bod y Morafiaid yn meddu ar sicrwydd iachawdwriaeth drwy eu ffydd, cyfaddefodd John Wesley yn ddiweddarach eu bod “had gone to Georgia to convert the people there, finding they themselves had need to be converted.”

Teitl gwreiddiol yr emyn oedd “In Temptation” ac mae’n ble am noddfa i bawb sy’n cael eu temtio, yn annheilwng neu angen cael eu glanhau o bechod gan nad oes noddfa arall. Mae’r dôn a ddefnyddiwyd ar gyfer y recordiad hwn yn cael ei hadnabod fel Celebration 167 yn y Baptist Hymnal (2008) Gelwid ef yn wreiddiol yn Martyn 7.7.7.7.D (yn adlewyrchu mesur yr emyn) ac fe’i cyfansoddwyd gan Simeon Butler Marsh, a ddysgodd gerddoriaeth i gannoedd o oedolion a phlant yn ei yrfa dros 30 o flynyddoedd mewn eglwysi yn Efrog Newydd a’r system addysg. Mae McGillis yn canu pennill un a thri, i gyfeiliant band pres.

Testun:

1 Jesus, lover of my soul
Let me to Thy bosom fly,
While the nearer waters roll,
While the tempest still is high:
Hide me, O my Saviour, hide,
Till the storm of life is past;
Safe into the haven guide;
O receive my soul at last.

3 Thou, O Christ, art all I want;
More than all in Thee I find:
Raise the fallen, cheer the faint,
Heal the sick and lead the blind:
Just and holy is Thy name,
I am all unrighteousness;
False and full of sin I am,
Thou art full of truth and grace.

 

 

Emyn 4: “Stand up, stand up, for Jesus” – mae’r recordiad hwn wedi’i ddifrodi mor ddrwg (mae’n bosib achos defnydd blaenorol o’r silindr cwyr ar gyfer recordiadau eraill) fel ei bod bron yn amhosib adnabod yr emyn neu’r dôn. Fodd bynnag, arweiniodd un llinell glir at y testun. Wedi’i ysgrifennu gan George Duffield yn 1858, ac unwaith i’r geiriau i gyd gael eu dangos ar y sgrin, roedd yn bosib clywed digon o’r emyn i gadarnhau mai’r emyn uchod ydoedd. Yn dilyn hyn cafodd ei dôn ei hadnabod fel “Morning Light” a ysgrifennwyd gan George J Webb ar fordaith o Loegr i Unol Daleithiau America yn 1837

 

 

Ganwyd y Parchedig Dr George Duffield (mab i weinidog Presbyteraidd) yn Pennsylvania yn 1818 a dilynodd yn ôl traed ei Dad. Pan ysgrifennodd Duffield “Stand Up”, roedd yn weinidog yn Philadelphia, ond roedd wedi bod yn weinidog mewn plwyf yn New Jersey lle roedd Webb yn byw, efallai fod y ddau wedi cwrdd. Yn ôl cofnod yn Lyra sacra Americana (Cleveland, 1868, p. 298):

“I caught its inspiration from the dying words of that noble young clergyman, Rev. Dudley Atkins Tyng, rector of the Epiphany Church, Philadelphia, who died about 1854. His last words were, ‘Tell them to stand up for Jesus: now let us sing a hymn.’ As he had been much persecuted in those pro-slavery days for his persistent course in pleading the cause of the oppressed, it was thought that these words had a peculiar significance in his mind; as if he had said, ‘Stand up for Jesus in the person of the downtrodden slave.’ (Luke v. 18.)”

Cafodd ei gyhoeddi am y tro cyntaf fel taflen fechan i blant wedi i Duffield roi’r llawysgrif i’w Arolygydd Ysgol Sul, lle cafodd ei adnabod fel ‘Soldiers of the Cross’.

Yn ôl yr amseru a’r mesur, mae’r recordiad yn cynnwys y ddau bennill cyntaf, ond mae gallu adnabod y canwr a’r cyhoeddwr yn amhosib. Mae llais uchel gan y canwr, ac er ei bod yn amhosib dweud ai soprano benywaidd neu wrywaidd sydd yma, Iris neu Idris Edwards. Mae’r cyhoeddwr, yr un modd, yn swnio’n fwy Prydeinig nag Americanaidd, felly mae’n bosib mai hwn oedd y silindr cwyr cyntaf i’w recordio yn y DU – wedi’r cyfan sefydlwyd y Phonograph & Gramophone Society cyntaf yng Ngorllewin Llundain yn 1911, gyda llawer yn ffurfio dros y ddegawd nesaf gyda Thomas Edison yn noddwr iddynt.

Testun:

Stand up, stand up for Jesus
ye soldiers of the cross;
lift high his royal banner,
it must not suffer loss:
from vict’ry unto vict’ry
his army he shall lead,
’til ev’ry foe is vanquished,
and Christ is Lord indeed.

Stand up, stand up for Jesus,
the trumpet call obey;
forth to the mighty conflict
in this his glorious day:
ye that are men now serve him
against unnumbered foes;
let courage rise with danger,
and strength to strength oppose.

 

 

I’r rhai hynny sydd am wybod mwy am y ffonograff, mae llawer o ffynonellau ar gael yng nghatalog y llyfrgell, gan gynnwys hanesion am silindrau a hanesion personol Edison a Bell, a gyhoedwyd gan y City of London Phonograph and Gramaphone Society; ffonograff Ma Rainey – yn rhan o erthygl yn edrych ar etifeddiaeth ddu oddi fewn i’r traddodiad gweledol-sonig; llawlyfrau technegol i’r rhai hynny sy’n berchen neu’n adfer offer ffonograffig; a ffonograffau a chof poblogaidd, a golwg ar gasglu hanes llafar yn America.

Cytunir mai cyhoeddwr y ddau silindr cyntaf yn y casgliad yw Thomas Edison, ac i gyd-fynd gyda silindrau eraill y gellir gwrando arnynt ar-lein o natur grefyddol debyg, felly mae’n ddigon saff i i dybio fod y pedwar recordiad hyn yn dyddio o tua 1908. Erbyn 1912, yn fuan wedi i’r DU ddal i fyny gyda’r ffenomen silindr cwyr, roedd Edison yn gwerthu ei ffonograff disg masnachol, a pharhaodd technoleg radio ar ei llwybr esblygiadol i’r byd digidol rydym yn byw ynddo heddiw.

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Adnoddau Digidol Newydd i’r Haf

Collections / Digido - Postiwyd 29-07-2021

Ers dechrau’r flwyddyn mae’r gwaith o ddigido ein casgliadau wedi parhau ac mae’r eitemau a’r casgliadau canlynol bellach ar gael yn ddigidol i’w pori o gartref ar wefan y Llyfrgell a/neu y catalog:

Archifau a Llawysgrifau

Casgliadau Peniarth a Llanstephan

Papurau Sir John Herbert Lewis

 

Mae 33 o ddyddiaduron o bapurau Sir John Herbert Lewis Papers ar gyfer y cyfnod 1888-1924 ar gael:

Seliau a Siarteri Ystrad Marchell

Mae detholiad o ddogfennau a seliau canoloesol o Bapurau Pitchford Hall a Chofnodion Ystadau Penrice a Margam, Castell y Waun, Bronwydd a Wigfair, bellach ar gael, er enghraifft:

Mae mynediad hefyd i 33 o Siarteri Ystrad Marchell a cheir mynediad iddynt drwy’r catalog.

Deunydd Print

Casgliad Arthuraidd

 

Yn 2019, dewiswyd detholiad o gyfrolau print yn ymwneud â’r Brenin Arthur ar gyfer eu digido. Mae’r 13 cyfrol a ganlyn ar gael eisoes ac fe fydd y gwaith o ddigido’r gweddill yn parhau dros y misoedd nesaf:

Cofiannau (1809-1889)

 

Dros y misoedd diwethaf parhawyd i ryddhau cofiannau trwy Primo. Mae 913 o gyfrolau ychwanegol ar gael ar y catalog bellach, yn eu plith ceir:

Gweithiau printiedig eraill

 

Digidwyd 203 o weithiau eraill hefyd, gan gynnwys:

Mapiau a Deunydd Graffigol

Ffotograffau D C Harries

 

Mae 102 o ffotograffau a dynnwyd tua 1890-1936 gan D C Harries o olygfeydd, adeiladau a phobl ardal Llanymddyfri, Llandeilo a Chaerfyrddin wedi’u hychwanegu. Mae’r detholiad yn cynnwys ffotograffau megis: Staff standing outside Lipton’s shop, Caerfyrddin, Staff standing outside Star Supply Stores, Llandeilo a Men in cars outside Crown garage – T. Roberts & Sons, Llanymddyfri.

Archif Posteri Hanesyddol

 

Mae dros 2,630 o bosteri o Archif Posteri Hanesyddol y Llyfrgell ar gael i ddefnyddwyr drwy’r syllwr. Mae’r casgliad difyr hwn yn cynnwys amrywiaeth eang o bosteri, gan gynnwys posteri ymfudo o Aberystwyth a Lerpwl i America, baledi a chaneuon, posteri’n cyhoeddi marchnadoedd ac arwerthiannau, cyngherddau ac eisteddfodau bach a mawr ac ambell “noswaith ddifyr heb ganlyniadau gofidus”. Mae’r casgliad hefyd yn yn cynnwys nifer fawr o bosteri’n cyhoeddi newyddion am droseddau a hanesion llofruddion, er enghraifft: Dwyn caseg John Philip, Pentre-Mawr (1818); ‘Cyffes Wirfoddol John Griffiths .. am fwrddrad Mary Griffiths, ei wraig’ (1811) a ‘Murder’ (1796).

Y Bywgraffiadur Cymreig

 

Cyhoeddwyd 20 erthygl newydd ar y wefan:

Cofiwch hefyd ddilyn cyfrif Trydar Y Bywgraffiadur: @Bywgraffiadur

Mis Rhannwch Stori

Collections - Postiwyd 26-05-2021

Mae hi’n Fis Rhannwch Stori ac mae traddodiad hir o rannu straeon yng Nghymru yn cael ei adlewyrchu nid yn unig yn ein casgliad llawysgrifau ond hefyd ein casgliad llyfrau print. O gyfrolau am chwedlau ac anturiaethau rhyfeddol megis straeon Twm Siôn Cati i hanesion mordaith Madog i America, i anturiaethau Wil Cwac a’i ffrindiau yn Llyfr Mawr y Plant a dirgelion byd o swyn yng nghyfres Harry Potter, dyma gyfle i rannu rhai o’n hoff straeon o’r casgliad llyfrau print.

Arwr y llyfr The adventures and vagaries of Twm Shôn Catti (1828) yw’r cymeriad chwedlonol sy’n cyfateb weithiau i Robin Hood neu Rob Roy. Honnwyd bod ei orchestion wedi’u seilio ar ddigwyddiadau ym mywyd cynnar Thomas Jones o Dregaron, tirfeddiannwr, hynafiaethydd, achydd a bardd. Dyma’r llyfr cyntaf i glodfori’r arwr hwn. Gellir casglu fod y llyfr wedi’i fwriadu ar gyfer y Cymry, gan fod yr awdur yn agored feirniadol o’r teithwyr Seisnig.

Mae Cymru fu : yn cynnwys hanesion, traddodiadau, yn nghyda chwedlau a dammegion Cymreig (1862) yn un o’r gweithiau pwysig cyntaf a gyhoeddwyd gan Isaac Foulkes (Llyfrbryf, 1836-1904), cyhoeddwr, newyddiadurwr a llenor o Lanfwrog, Sir Ddinbych. Yn ogystal â chyhoeddi llyfrau fel y casgliad hwn o lên gwerin, ysgrifennodd Llyfrbryf gofiannau i J. Ceiriog Hughes a Daniel Owen a golygodd farddoniaeth a llythyrau Goronwy Owen a gweithiau Twm o’r Nant. Gwnaeth fwy na’r un golygydd arall yn ei gyfnod i ennyn diddordeb y Cymro cyffredin yn llenyddiaeth ei wlad.

Dywedir i Madog ab Owain Gwynedd hwylio gydag wyth llong o Abercerrig ger Abergele i chwilio am wlad newydd yn y gorllewin oherwydd iddo ddiflasu ar y gynnen rhwng ei frodyr wedi marwolaeth ei dad, ac iddo lanio ym Mobile Bay tua 1169. Yn yr 16eg ganrif, John Dee oedd y cyntaf i hawlio’r Byd Newydd i Frenhines Lloegr ar sail mordaith Madog. Cafodd disgynyddion y Cymry a ymfudodd gyda Madog eu huniaethu â’r Indiaid Mandan a oedd yn byw i’r gorllewin o afon Missouri ar ddiwedd y 18fed ganrif. Daeth y myth i sylw’r cyhoedd pan gyhoeddodd yr hanesydd John Williams Farther observations, on the discovery of America, by Prince Madog ab Owen Gwynedd (1792) . O ganlyniad i ffugiadau Iolo Morganwg daeth yn gymhelliad cryf i ymfudo i America o Gymru.

Ganwyd y nofelydd Isaac Craigfryn Hughes (1852-1928) ym Mynwent y Crynwyr, Morgannwg. Glöwr ydoedd a bu’n ddall am ran olaf ei oes. Y ferch o Gefn Ydfa (1881?) yw’r fwyaf poblogaidd o’i chwe nofel, sydd yn adrodd hanes Ann Maddocks (1704-1727), merch i William Thomas o Gefn Ydfa, tŷ ger Llangynwyd, Morgannwg a gwraig i Anthony Maddocks. Bu farw ei thad pan oedd hi’n blentyn, ac yn ôl y chwedl ramantus di-sail priododd Maddocks, cyfreithiwr cefnog a mab i’w gwarcheidwad, o’i hanfodd, er iddi garu â bardd ifanc o’r enw Wil Hopcyn a gyfansoddodd penillion “Bugeilio’r Gwenith Gwyn” iddi hi. Dywedir iddi farw o dorcalon yn fuan ar ôl priodi â Maddocks. Iolo Morganwg oedd y cyntaf i honni mai Wil Hopcyn oedd awdur y gân, ond ychwanegodd Hughes manylion gordeimladol at y stori yn y nofel hon.

Mae Histori Sawney Beane (ca. 1800) yn chwedl hynod sy’n adrodd hanes Alexander “Sawney” Beane, pennaeth llwyth gyda 45 aelod yn yr Alban yn yr 16eg ganrif. Cyhuddwyd ei wraig, Agnes Douglas, o fod yn wrach. Roedd y llwyth hwn yn gyfrifol am lofruddio a chanibaleiddio dros 1,000 o bobl tra’n byw mewn ogof rhwng Girvan a Ballantrae am 25 mlynedd, nes iddynt gael eu darganfod a’u dienyddio ar orchymyn y Brenin Iago VI. Mae’r llyfr hwn am hanes Sawney Beane yn gyfieithiad o’r Saesneg.

Detholiad bychan sydd fan hyn wrth gwrs – mae silffoedd y Llyfrgell yn gwegian dan bwysau cyfrolau sy’n llawn straeon hud, lledrith a direidi. Hawdd fyddai ymgolli am oriau rhwng cloriau’r rhain – beth am chwilio’n catalog i weld pa stori wnewch chi ddarganfod?

Y Cymry yng Nghanada

Darganfod Sain - Postiwyd 17-11-2020

Yn ystod y 70au cynnar comisiynodd Llywodraeth Canada bobl i gasglu gwybodaeth am amrywiol genhedloedd a oedd yn byw yn y wlad. Am dri mis yn ystod 1974, bu Glenys James yn ymchwilio i hanes y Cymry a ymfudodd i Ganada o Batagonia. Yn ystod yr amser hwn, teithiodd dros 8,000 o filltiroedd yn siarad a recordio cyfweliadau âg amrywiol deuluoedd o ddisgynyddion Cymreig.

 

Mae’r recordiadau o werth hanesyddol ac yn rhoi persbectif i ni o fywyd ym Mhatagonia a Chanada ar ddechrau’r ugeinfed ganrif. Trwy wrando ar leisiau’r bobl eu hunain gallwn glywed yr hyn a welsant, a sut roeddent yn teimlo.
Yn ystod yr amser hwn bu llawer o symud o fewn Canada ymysg nifer o wahanol genhedloedd, gan gynnwys pobl o Batagonia â gwreiddiau yng Nghymru.
Yn 1902, gadawodd dros 200 o Gymry Batagonia am eu bywyd newydd yng Nghanada gyda dros 5,000 yn mudo ar ôl Adfywiad 1904-5. Symudodd llawer ohonynt oherwydd yr amodau byw anodd y daethant ar eu traws, yn bennaf llifogydd cyson, a dim tir ar gael i’w ffermio.
Ffurfiwyd cymunedau newydd gyda llawer o’r Cymry yn ymgartrefu yn ardal Saskatchewan, gan fod hon yn ardal ddynodedig a ddewiswyd gan Lywodraeth Prydain o dan David Lloyd George. Cafodd y pentrefi a’r trefi newydd enwau lleoedd Cymreig, megis Bangor, Llewelyn a Glyndwr. Codwyd siopau, adeiladau, ysgolion a chapeli a chadwyd rhai o’r traddodiadau Cymreig, megis yr Eisteddfod.

Mae Mr Griffith Jones yn cofio’r Englyn a ysgrifennodd ei dad yn yr Eisteddfod:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog.

Casglwyd y casgliad hanes llafar gan Amgueddfa Hanes Canada, Ottawa lle cedwir y tapiau gwreiddiol. Anfonwyd copïau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle cawsant eu storio mewn amgylchedd rheoledig er mwyn amddiffyn y tapiau i’w defnyddio yn y dyfodol.

 

Mae’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain sy’n cael ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, a’i arwain gan y Llyfrgell Brydeinig bellach wedi digido a chreu metadata ar gyfer y cyfweliadau hyn. Bellach gellir clywed y casgliad am y tro cyntaf ers y 70au.

Dyma Jonathan Wise o Amgueddfa Hanes Canada yn trafod Casgliad Glenys James:

 

Gellir gweld trawsgrifiad o’r ffeil sain ar ddiwedd y blog

I gael mwy o wybodaeth am gasgliad Glenys James a sut y cawsant eu digido, edrychwch ar ein fideo ‘O Ganada i Lyfrgell Genedlaethol Cymru’ ar ein tudalen YouTube: https://www.youtube.com/user/llyfrgen

 

Trawsgrifiad: Mr Griffith Jones yn siarad â Glenys James

[Cyfieithu]

Griffith Jones: Daeth Dad o Gymru, Tregeiriog gyntaf ym 1891 ac ar ôl sawl taith yn ôl death allan eto ym 1910 ac ymgartrefu yn ardal Wood River. Mae mam gyda rhieni o Gymru a daeth hi o’r Unol Daliaethau i Ganada ym 1902 ac fe briodon nhw ym 1911. Ganwyd pedwar ohonom iddyn nhw ac mae’n debyg fy mod i’n siarad cystal Cymraeg ag unrhyw un ohonyn nhw, sydd ddim yn dda iawn.

Glenys James: Nawr, roedd eich tad yn adnabyddus yn yr ardal yma am ysgrifennu englynion yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Griffith Jones: Roedd yn adnabyddus ledled Gogledd America mewn gwirionedd, oherwydd cyfrannodd at y papurau Cymreig a chystadlodd yn holl Eisteddfodau Cymru y gallai gyda’i Englynion ac enillodd lawer o wobrau gyda hwy.

Glenys James: A allwch gofio unrhyw un o’r englynion a ysgrifennodd?

Griffith Jones: Gallwn ddweud un yn Saesneg, fel y gwyddoch fod yn rhaid i’r englyn gyseinio gyda harmonïau, un yr enillodd wobr arno yn Saesneg oedd:

Lindy how well he landed
In Paris o peril confronted
Pretty Yank with great head
Away he went un daunted

Trawsgrifiad: Mr Jonathan Wise

[Cyfieithu]

Helo, fy enw i yw Jonathan Wise. Rwy’n arbenigwr casglu ar gyfer yr archifau clyweledol yn Amgueddfa Hanes Canada. Ynghyd ag arddangosfeydd a rhaglenni ymchwil o’r radd flaenaf, mae’r Amgueddfa’n gartref i archif o dros 100,000 o recordiadau hanesyddol. Mae’r casgliadau unigryw hyn yn dyddio o 1899 ac yn cynnwys amrywiaeth o ganeuon, straeon a chyfweliadau wedi’u recordio gan gymunedau ym mhob talaith a thiriogaeth yng Nghanada.
Un o’r casgliadau hyn yw Casgliad Glenys James. Ym 1974, cychwynnodd Glenys James ar ei thaith o amgylch y wlad i ymchwilio i fywydau mewnfudwyr o Gymru a oedd wedi dod i Ganada yn ystod y ganrif ddiwethaf. Bu’n cyfweld â phobl yn eu cartrefi, yn siarad am eu bywydau a’u profiadau unigryw eu hunain. Holodd am hanesion teulu ac atgofion plentyndod. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn y modd yr oedd iaith a diwylliant Cymraeg yn cael eu cadw.

O Montreal, Quebec i Edington, Alberta a phwyntiau rhwng y ddau, cipiodd Glenys James y foment ym mywydau cymunedau Cymreig Canada.
Mae staff llyfrgelloedd, archifau ac amgueddfeydd ledled y byd yn gweithio’n galed i amddiffyn casgliadau hanes llafar fel rhai Glenys James. Mae llawer o’r recordiadau hyn ar gyfryngau bregus a darfodedig y mae’n rhaid eu digido er mwyn y dyfodol.

Yn y pen draw, gwneir yr holl waith yma er mwyn gwarchod y gorffennol, gwasanaethu’r cenedlaethau presennol a chenedlaethau’r dyfodol. Mae Amgueddfa Hanes Canada yn falch o gael y cyfle i rannu gwaith Glenys James a hoffwn ddiolch i bawb yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru am eu cefnogaeth i helpu diogelu’r casgliad pwysig yma.

 

Gwaith Da yn Cadw’r Hyn sydd Dda: Cadw Deddfau Hywel Dda yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Casgliadau / Collections / Digido - Postiwyd 05-11-2020

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd

Bob blwyddyn, mae’r Glymblaid Cadwedigaeth Ddigidol yn cynnal Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd gyda’r nod o dynnu sylw at y materion strategol, diwylliannol a thechnolegol cymhleth sy’n gysylltiedig â sicrhau mynediad parhaus at gynnwys digidol. Mae eleni wedi dwyn sylw yn benodol
at y ddibyniaeth fyd-eang ar wybodaeth ddigidol, seilwaith a chysylltedd ac mae’r thema eleni: Digidau: er Daioni, yn adlewyrchu effaith gadarnhaol cadw a darparu mynediad at gynnwys digidol dibynadwy. Mae’r thema hon yn cyd-fynd yn berffaith ag ymagweddau arloesol y Llyfrgell mewn cadwraeth draddodiadol, digido a chadwraeth ddigidol sy’n integreiddio i sicrhau bod Llawysgrif Boston o Gyfreithiau Hywel Dda yn hygyrch nawr ac yn y dyfodol.

Llawysgrif Boston

Prynwyd Llawysgrif Boston yn 2012 gan y Llyfrgell gyda chymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri, Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru. Mae’r llawysgrif, a ysgrifennwyd yn Gymraeg, yn dyddio o tua 1350 ac mae’n cofnodi deddfau brodorol Cymru, y credwyd iddynt gael eu codeiddio gan Hywel Dda. Mae’n destun allweddol yn hanes cyfraith Cymru ac mae’n rhoi cyfle inni dreiddio i fywyd diwylliannol a hunaniaeth Cymru. Fe’i defnyddiwyd fel testun gwaith, gan gael ei anodi gan Farnwr yn Ne Cymru, a’i gariodd o gwmpas yn ei boced. Erbyn y 19eg ganrif, roedd y llawysgrif wedi cyrraedd America ac roedd yng ngofal Cymdeithas Hanesyddol Massachusetts yn Boston, ar ôl cael ei chludo yno gan ymfudwr mae’n debyg.

Datgelodd asesiad cadwraeth fod y llawysgrif yn fregus iawn, gyda llawer o rwygiadau a holltiadau, gan olygu na ellid ei thrafod heb y risg o ddifrod pellach. Penderfynwyd dad-rwymo’r gyfrol a digideiddio’r cynnwys, a fyddai’n galluogi ail-rwymo’r gwreiddiol, creu copïau ffacsimili a mynediad digidol.

Llif gwaith o un pen i’r llall

Mae llif gwaith cymhleth wedi’i ddatblygu i reoli’r broses ddigido, o ddethol i ddarparu mynediad a storio. Sicrhaodd ymarfer meincnodi fod y llawysgrif yn cael ei digido yn unol â’r safonau a’r fethodoleg a sefydlwyd ar gyfer digido deunyddiau llawysgrif. Nodwyd y protocolau ar gyfer sganio, gan gynnwys y wybodaeth hanfodol er mwyn cipio delwedd, sef , priodoli enw ffeil, proses trosi, a phenodi fformatau ffeiliau ar gyfer ffeiliau meistr a deilliadol.

Digido’r llawysgrif

Hwyluswyd y broses sganio trwy’r dadrwymo, gan alluogi cipio pob ffolio yn gyfan, heb yr angen i ddad-ystofi (de-warp). Cynorthwyodd hyn gyda’r broses o ymestyn ymylon allanol y memrwn yn ddigidol. Gellid sganio pob ffolio gwastad trwy ddefnyddio system sganio llinell, yn hytrach na’r dull arferol o ddefnyddio camera a chrud un siot . Trwy ddefnyddio’r dull hwn, gellid cipio’r delweddau ar eglurdeb uwch nag y byddai arferion gwaith normal yn ei ganiatáu ac roedd mwy o gysondeb o ran goleuo, a chywirdeb lliw gwell.

Cynhyrchodd y broses sganio ffeiliau meistr TIFF, gyda’r deilliadau JP2 yn cael eu cynhyrchu wrth amlyncu i Fedora, y System Rheoli Asedau Digidol. Cynhyrchwyd y ffeiliau METS, a oedd yn cynnwys metadata disgrifiadol a strwythurol wrth amlyncu. Storiwyd y prif ffeiliau TIFF yn yr Archif Ddigidol. Mae camau cadwraeth, gan gynnwys gwirio checksum , monitro sefydlogrwydd a chynllunio cadwraeth yn sicrhau bod y cynnwys digidol yn cael ei gadw.

Creu’r ffacsimiliau

Budd arall o’r broses dadrwymo a sganio oedd y cyfle i’r Llyfrgell ddangos ei thechnegau arloesol wrth greu ffacsimiliau, sydd bron yr un ffunud â’r rhai gwreiddiol. Cydiwyd copïau printiedig o’r dail wedi’u sganio, ar bapur archifol o ansawdd uchel, a’u pastio gefn wrth gefn i ffurfio ffolios a chydiadau. Sicrhaodd y fformat cefn wrth gefn hwn y byddai’r ffacsimili yr un trwch â’r llawysgrif wreiddiol. Arweiniodd y dechneg arloesol o efelychu memrwn trwy ymestyn y papur â llaw yn anwastad, tra bod y dail yn dal i fod yn llaith, at ymddangosiad crychiog dilys.
Rhwymwyd y ffacsimiliau yn yr un modd â’r gwreiddiol ac fe’u defnyddiwyd at ddibenion addysgu ac allgymorth, gan ganiatáu mynediad am gyfnod estynedig i’r llawysgrif, gan ddiogelu’r gwreiddiol.

Allwch chi weld y gwahaniaeth!

Gellir gweld y llawysgrif ddigidol ar wefan y Llyfrgell. Mae’r delweddau’n cael eu gweini trwy faniffest IIIF, wedi’i gysylltu â’r ffeiliau deilliadol a gedwir yn Fedora, sy’n cyflenwi’r Gwyliwr Cyffredinol (Universal Viewer). Gellir newid y delweddau, gyda’r gallu i chwyddo rannau o’r llawysgrif, troi’r tudalennau a chael amrywiaeth o olygfeydd. Mae’r metadata disgrifiadol ar gael gyda’r delweddau er mwyn ddarparu gwybodaeth gyd-destunol.

Trwy ei dull integredig o warchod ac ymestyn mynediad i un o drysorau mwyaf arwyddocaol Cymru, mae’r Llyfrgell yn sicr wedi defnyddio ei digidau, yn ffigurol ac yn llythrennol, er lles ac i bawb.

Sally McInnes, Pennaeth Gofal Casgliadau a Chasgliadau Unigryw

 

Colin Edwards a Dylan Thomas: Atgofion Am Eicon

Darganfod Sain - Postiwyd 14-05-2020

Wrth i ni ddathlu Diwrnod Rhyngwladol Dylan Thomas, mae’r peiriannydd Datgloi Ein Treftadaeth Sain (DETS) wedi bod yn digideiddio cyfweliadau a recordiwyd gan Colin Edwards gyda ffrindiau a theulu Dylan Thomas. Rhoddwyd y recordiadau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru gan Mary Edwards, gwraig Colin.  Golygwyd y tapiau, ar ôl eu trawsgrifio, gan David N Thomas a’u cyhoeddi yn ei lyfrau Dylan Remembered (Seren 2003, 2004).

Yma, mae Sophie Tupholme, un o wirfoddolwyr DETS yn myfyrio ar ei phrofiad o wrando a chatalogio’r casgliad.

Am y pum mis diwethaf, rwyf wedi cael y cyfle hyfryd a lwcus i helpu catalogio recordiadau sain a wnaed gan y newyddiadurwr o Gymru, Colin Edwards. Ar draws y 1960au, cwblhaodd Edwards gasgliad uchelgeisiol o gyfweliadau â theulu, ffrindiau a chydnabod y bardd Dylan Thomas – gan greu collage cywrain o atgofion a daflodd olau digynsail ar fywyd a chymeriad y bardd.

Yn dod o ddealltwriaeth gymharol fylchog o fywgraffiad, allbwn ac eicon Dylan Thomas, cefais gyfle unigryw i lunio argraff o’r dyn, ei waith a’i berthnasoedd o ffynonellau agos yn hytrach nag o syniadau neu fytholeg a dderbynnir yn ddiwylliannol. Rwyf wedi dysgu am ac yn mwynhau argraffiadau o Dylan Thomas fel unigolyn hael, doniol, weithiau’n swil ond yn aml yn gymdeithasgar, a chlywed y rhain fel pe bai ffrind yn eu trosglwyddo i mi yn bersonol. Atgofion o dirnodau Abertawe ac Ysgol Ramadeg yn gludwaith a’i gilydd yn rhoi llun yr un mor llachar â phe bawn i wedi ymweld â nhw fy hun; rwy’n adnabod sgyrsiau gyda rhai ysgolfeistri a myfyrwyr, i mi eistedd yn y Caffi Kardomah ar foreau Sul, a cherdded y Promenâd yn y nosweithiau oer. Wrth wrando ar ddisgrifiadau o wyliau haf yn Fferm Fern Hill yng Nghaerfyrddin, gyda myrdd o deulu, ffrindiau a phobl leol i gyd yn cyfrannu eu straeon a’u safbwyntiau, roeddwn i’n teimlo dealltwriaeth gyffredinol o’r cyfnod a lle hwn fel pe bawn i hefyd wedi ymweld â’r ffermydd cyfagos ac wedi bod am beint yn y pentrefi cyfagos.

Am wledd hynod ddiddorol – dysgu am fyd cyfan, gyda’r dyn hynod hwn yn ei ganol, trwy atgofion a hanesion a rennir gan y rhai oedd yn ei adnabod orau. Yn lwcus i mi, yr wyf yn awr yn teimlo fel pe wyf yn adnabod y dyn ar lefel uwch na’r wybodaeth gyffredin, dim ond oherwydd bod y cyfweliadau hyn yn teimlo fel rhannu gwybodaeth freintiedig o gof a genau ffrind. A hyd yn oed ar wahân i gynnwys, roedd yr iaith hyfryd a ddefnyddiodd y beirdd a’r artistiaid yng nghydnabod Thomas (Charles Fischer, Alfred Janes, Frances Hughes a llawer o rai eraill) wrth ddisgrifio ei ‘fywiogrwydd’, synnwyr digrifwch neu gariad at eiriau, yn wefreiddiol.

Wrth gwrs, nid oeddwn ar fy mhen fy hun ar y siwrnai hon a’r darganfyddiadau yma. Y newyddiadurwr a chyfwelydd toreithiog Colin Edwards arweiniodd fy ffordd, tywys y sgyrsiau i bwyntiau penodol, holi golwg newydd a chloddio am fanylion pellach, a bob amser yn dychwelyd y sgwrs i Dylan – y Dylan ‘go iawn’, y Dylan o gydnabod teulu a ffrindiau. Ochr yn ochr â thrafodaethau am ddyddiau ysgol Thomas, bywyd yn Nhalacharn a theithiau i America, daeth pynciau dadlennol eraill i’r amlwg, megis ei berfformiadau theatr trawiadol, cyfeillgarwch â ffigurau amlwg ac artistiaid fel Edith Sitwell ac Augustus John, a theithiau i Fflorens a Rhufain, Prag ac Iran.

Roedd dod i adnabod Colin Edwards trwy gydol y cyfweliadau hyn ynddo’i hun yn broses hynod ddiddorol, a gwnaeth ei amynedd, ei ddyfalbarhad a’i ddiddordeb gwirioneddol yn ei bynciau argraff fawr arnaf. Fe ddes i ragweld ei hoff gwestiynau, tôn y llais a ddefnyddir mewn sefyllfaoedd penodol, y pwyntiau yr oedd eisiau datgelu a gwthio amdanynt fwyaf, y mathau o hanesion roedd yn mwynhau neu yn eu gweld yn ddoniol, a ffurfioldeb ei lais wrth siarad â rhywun sy’n uchel ei barch yng nghylchoedd artistig Thomas, o’i gymharu â rhwyddineb ei sgyrsiau â ‘dynion cyffredin’ neu ffrindiau teulu amser hir. Mae cyfeilio i Edwards ar y prosiect hanes llafar hwn wedi teimlo fel ymuno â hen ffrind wrth iddo alw ar gymdogion, gan fwynhau sgyrsiau agos fel rhywun sylwgar o’r tu allan.

Roedd hefyd yn ddiddorol clywed yr un storïau ac ymatebion yn cael eu hailadrodd ar draws cyfweliadau. Roedd yr ailadroddiadau hyn yn rhoi arwydd o ddealltwriaeth a rennir o Thomas oedd yn aml, mewn gwirionedd, yn ymadael o syniadau o Dylan Thomas sy’n treiddio ein dealltwriaeth ddiwylliannol o’i gymeriad a’i fywyd. Rhannodd llawer o’r cyfweleion straeon am Thomas yn mynnu ad-dalu dyledion i’w ffrindiau, gan reoli ei yfed yn llwyddiannus fel y gallai ysgrifennu’n ddilyffethair a chwarae’n siriol gyda’i blant. Mae chwedlau o’i yfed, mercheta, nwydau di-hid a natur anrhagweladwy yn cael eu gwanhau ac yn ymddangos yn rhyfedd o’i gymharu ag atgofion ac argraffiadau mwy dof ei deulu a’i ffrindiau. Mae’n ymddangos bod straeon am ei giamocs gwyllt wedi tyfu oherwydd, wrth gwrs, mae’r straeon hyn yn gwerthu’n well na straeon am Thomas yn ceisio ad-dalu ei ddyledion, yfed peintiau yn hytrach na gwirod caled a theithio i America am arian i gefnogi ei deulu a’i ffordd o fyw, yn hytrach nag ar gyfer profiadau o anfoesoldeb a rhyddid rhag bywyd cartref.

Ni allaf argymell y casgliad hwn yn ddigon uchel. Yn hynod ddiddorol ac yn addysgiadol, mae’n dwyn ynghyd amrywiaeth hyfryd o leisiau a safbwyntiau, ac yn ennyn diddordeb y gwrandäwr ar unwaith – p’un a ydych chi’n teimlo eich bod yn gwybod bron popeth neu nesaf peth i ddim am Dylan Thomas a’i Gymru. Canfûm fod dwyster gwrando ar gynifer o gyfweliadau mewn cyfnod byr o amser hefyd wedi fy helpu i fyfyrio ar agweddau y tu hwnt i fywyd a chymeriad Thomas, megis y ffyrdd mwyaf buddiol o gynnal cyfweliad a pha bwyntiau sgwrsio sy’n debygol o arwain at yr ymatebion gorau. Roedd Edwards, heb amheuaeth, yn gyfwelydd medrus a phroffesiynol iawn, ac mae’r casgliad hwn yn cyflwyno model rhagorol ar gyfer mynd o gwmpas prosiect hanes llafar i’r rhai a allai fod â diddordeb mewn dilyn rhywbeth tebyg.

Mae cael y cyfle i gatalogio’r tapiau sain hyn wedi bod yn gwbl werth chweil o’r dechrau i’r diwedd. Mae wedi bod yn bleser cyfrannu at ein treftadaeth ddiwylliannol a rennir yn y llwybr hwn, gan alluogi yn y pen draw i gyflwyno’r gweithiau cadwedig hyn o’r newydd a’u mwynhau ar y cyd gan gynulleidfaoedd hen a newydd fel ei gilydd.

Sophie Tupholme

Phyllis Kinney. Y gantores o Michigan

Casgliadau / Cerddoriaeth / Collections / Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 23-03-2020

Mae bywyd Phyllis Kinney yn daith o America i Aberystwyth, ac o fod yn gantores operatig i fod yn un o’r awdurdodau mwyaf blaenllaw ar gerddoriaeth draddodiadol Cymru.

Ganed Phyllis Kinney (sydd bellach yn 97 mlwydd oed) ym Mhontiac, Michigan ger Detroit ar 4 Gorffennaf 1922 – diwrnod Annibyniaeth yr UDA. Addysgwyd hi yn Ysgol Uwchradd Pontiac ac yna yng Ngholeg Talaith Michigan, East Lansing lle bu’n arbenigo mewn cerddoriaeth gan raddio ym 1943. Cymaint oedd ei thalent lleisiol fel iddi sicrhau cymrodoriaeth yn Ysgol Gerdd Juilliard, Efrog Newydd lle bu’n astudio am dair blynedd. Yn 1947 daeth yn brif soprano gyda chwmni opera Carl Rosa, ac wrth deithio ym Mangor cyfarfu â Meredydd Evans (1919-2015) a ddaeth yn ŵr iddi. Priododd ar 10 Ebrill 1948 a ganed eu merch Eluned yn ystod haf 1949. Treuliwyd eu bywyd priodasol yng Nghymru yn bennaf, ar wahân i gyfnod o wyth mlynedd rhwng 1952 a 1960 a dreuliasant yn America – gyda’i rhieni ym Mhontiac, yn Princeton ac yn Cambridge Mass. Parhaodd â’i gyrfa gerddorol, gan berfformio mewn opera gan y cyfansoddwr Americanaidd Roger Sessions yn Princeton ym 1955, a bu’n dysgu cerddoriaeth mewn ysgolion cynradd ac uwchradd.

Ar ôl dychwelyd i Gymru cyfrannodd at raglenni adloniant ysgafn y BBC fel cantores, a daeth hefyd yn gyflwynydd ac ymchwilydd arbenigol ar gyfer rhaglenni teledu. Mae ei diddordeb cerddorol yn amrywio o sioeau cerdd Americanaidd i ganeuon gwerin Cymraeg ac mae hi wedi treulio’r ychydig ddegawdau diwethaf yn ymchwilio i lawysgrifau a chyhoeddiadau cerddorol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Sain Ffagan a Phrifysgol Bangor. Dyma oedd cefndir ei gwaith nodedig, Welsh Traditional Music (Gwasg Prifysgol Cymru, 2011), sef y llyfr awdurdodol ar gerddoriaeth draddodiadol Cymru o’r dechrau hyd heddiw. Mae hi hefyd wedi cyfrannu nifer o erthyglau i gyfnodolion (yn enwedig yn ‘Canu Gwerin’ a Hanes Cerddoriaeth Cymru: Welsh Music History) ac wedi cyhoeddi sawl llyfr ar gerddoriaeth werin Gymraeg, a llyfrau caneuon i blant, rhai wedi’u hysgrifennu ar y cyd â Meredydd Evans. Dyfarnwyd gradd M Mus anrhydeddus iddi gan Brifysgol Cymru ym 1991 a daeth yn gymrawd anrhydeddus Prifysgol Bangor ochr yn ochr â’i gŵr ym 1997.

Ceir trysorfa o wybodaeth am gerddoriaeth draddodiadol Cymru ymysg archifau Meredydd Evans a Phyllis Kinney, a gyflwynwyd fel rhodd hael i’r Llyfrgell Genedlaethol. Mae ffeiliau Phyllis Kinney (dros 30 bocs) yn cynnwys nodiadau manwl, rhestrau a dadansoddiad o alawon, gyda gwybodaeth am gerddorion a chasglwyr cerddoriaeth. Roedd ei dull systematig o weithio, wrth edrych ar rythm, diweddeb, ffurf, harmoni a moddau yn golygu y gallai hi nodi’n hyderus mewn llythyr at y bardd Keith Bosley mai’r mesur gwerin mwyaf poblogaidd yng nghân werin Cymru yw’r ‘trochaic tetrameter quatrain’; ac ysgrifennu erthygl ar y cysylltiad rhwng ‘Migldi Magldi’ a theulu o alawon Gwyddelig / Cymraeg penodol. Dengys ei gohebiaeth ei haelioni wrth ateb ymholiadau a darparu cefnogaeth i fyfyrwyr, ymchwilwyr a cherddorion ledled y byd. Mae’r archif yn adlewyrchu’r modd y cofleidiodd Gymru, ei phobl a’i diwylliant, gan ddod yn siaradwr Cymraeg rhugl a dyrchafu cerddoriaeth draddodiadol Gymreig trwy ei hastudiaethau cerddolegol.

Nia Mai Daniel
Rheolwr Rhaglen | Programme Manager
Yr Archif Gerddorol Gymreig | The Welsh Music Archive
@cerddllgc | @MusicNLW

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog