Search Results

Catalogio Hanesion Llafar Tiger Bay ar gyfer y Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain: Casgliad yr Ail Ryfel Byd 

Darganfod Sain - Postiwyd 09-06-2021

Ochr yn ochr ag ailagor Llyfrgell Genedlaethol Cymru, mae’r cyfnod ar ôl y Pasg wedi gweld dychweliad i ddysgu wyneb i wyneb ym Mhrifysgol Aberystwyth. Felly mae ein grŵp o fyfyrwyr MA sy’n astudio Archifau a Rheoli Cofnodion (Adran Astudiaethau Gwybodaeth) wedi bod yn catalogio recordiadau sain o gasgliad ‘Tiger Bay – Cyfnewid Treftadaeth a Diwylliant’ fel rhan o’r fenter Datgloi Ein Treftadaeth Sain ledled y wlad.

Yn ddiweddar rydym wedi bod yn catalogio cyfres o recordiadau sain sy’n cynnwys cyfweliadau â thrigolion o Butetown, Caerdydd am eu bywydau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cynhaliwyd y cyfweliadau yn gynnar yn y 2000au ac maent yn cynnwys adroddiadau o fywyd teuluol, addysg a gwaith yn Butetown a thu hwnt, gan gynnwys atgofion am wasanaeth amser rhyfel. Mae rhai o’r themâu yr ymdriniwyd â hwy yn gyfarwydd yn y cof cyfunol cenedlaethol o Brydain adeg y rhyfel megis cyrchoedd awyr, dogni, a dathliadau Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop (‘VE’). Ac eto mae’r atgofion a ddisgrifir hefyd wedi’u gwreiddio’n unigol yn y gymuned leol. Felly, ymhlith straeon am ddogni mae atgofion o’r bwyd a gludwyd adref gan forwyr lleol a’i rannu ymhlith cymdogion. Mae adroddiad o’r berthynas a ffurfiwyd rhwng preswylwyr yn y gymuned leol, unigryw ac amrywiol wedi’u cydgymysgu â’r gwahaniaethu a wynebent hyd yn oed yn ystod y rhyfel.

Mae’r casgliad yn tynnu sylw at werth nid yn unig hanesion llafar, ond hanesion llafar yn y gymuned yn benodol. Gallwch glywed am yr un digwyddiadau a adroddir gan gymdogion ac aelodau o’r un teulu sy’n datgelu sut mae profiadau a rennir yn cael eu cofio’n amrywiol. Mewn achosion eraill, megis cyfweliadau â brodyr a chwiorydd am eu profiadau o gyrchoedd bomio, mae’r disgrifiadau manwl a roddir yn hynod yn eu tebygrwydd ac yn awgrymu eu bod efallai’n atgofion sydd wedi’u hail-adrodd lawer gwaith mewn blynyddoedd ers hynny. Fel y soniwyd yn ein blogiau blaenorol, mae’r recordiadau hyn yn rhan o gasgliad ehangach a sefydlwyd gan breswylwyr a gyfwelodd â’i gilydd am eu treftadaeth leol. Felly mae’r recordiadau, a’r myfyrdodau o’r amser rhyfel sydd ynddynt, yn cynrychioli deialog cymaint â safbwyntiau unigol.

Yn ogystal â chynnwys hynod ddiddorol y recordiadau, mae ein tîm wedi bod yn rhan o benderfyniadau ynghylch sut y dylid eu catalogio. Pan fydd catalogwyr llyfrgelloedd yn dosbarthu llyfrau, byddant yn disgrifio gwybodaeth lyfryddol allweddol am ei nodweddion, megis yr awdur, teitl, dyddiad cyhoeddi a rhif silff. Rydym yn galw’r wybodaeth hon yn ‘metadata’ oherwydd ei bod yn ddata sy’n disgrifio data arall (h.y. data am y llyfr, sydd ei hun yn ddata!). Bydd y wybodaeth hon yn cael ei chynnwys mewn cofnod catalog a fydd yn helpu staff a defnyddwyr y llyfrgell i ddod o hyd i’r deunyddiau a’u cyrchu. Ar gyfer recordiadau sain, gall cofnod y catalog gynnwys gwahanol elfennau metadata, megis gwybodaeth am y perfformwyr, yr iaith (ieithoedd) a siaredir, a nodiadau ar ansawdd sain. Enghraifft arall o’r meysydd metadata rydyn ni’n eu creu yw testun y recordiadau. Mae hwn yn faes pwysig gan ei fod yn dangos i ddefnyddwyr beth yw pwrpas y recordiad sain. Yn hanfodol, bydd dosbarthiadau pwnc hefyd yn dylanwadu ar y gallu i ddefnyddwyr chwilio am yr eitemau mewn catalog ar-lein a’u darganfod, gan eu bod yn un o’r elfennau a ddefnyddir i boblogi canlyniadau chwilio.

Fodd bynnag, nid yw dosbarthiad y pwnc yn benagored. Yn gyffredinol, mae catalogwyr wedi’u cyfyngu i ddefnyddio set benodol o labeli neu eiriau a bennwyd ymlaen llaw (“geirfaoedd rheoledig”) sydd wedi’u cynnwys mewn safon gatalogio benodol. Mae safon gatalogio yn darparu arweiniad ar y metadata i’w gynnwys mewn cofnod catalog a sut y dylid disgrifio a fformatio’r metadata hwnnw. Ac eto, gall yr opsiynau sydd ar gael fod yn eithaf helaeth o hyd a gofyn am feddwl yn ofalus. Er enghraifft, pe baech yn dosbarthu recordiad o hanes llafar am brofiadau plentyndod unigolyn o gyrchoedd awyr yn Butetown, pa labeli y gallech eu defnyddio? A fyddech chi’n meddwl amdano fel cyfrif am gyrchoedd awyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn benodol? Efallai y byddwch yn tynnu cysylltiadau amserol at ‘amddiffyn sifil’ a’r ‘Blitz’, neu’n fwy rhanbarthol i ardal ‘Tiger Bay’. Yn fwy eang fyth, efallai y byddwch yn categoreiddio’r cyfrif fel un o ‘plentyndod’, ‘cymuned’, neu ‘fywyd teuluol’. Mae’r rhain yn frasamcanion o llond llaw o’r dosbarthiadau pwnc sydd ar gael ar gyfer catalog Sain a Delwedd Symudol y Llyfrgell Brydeinig (SAMI) y mae’r recordiadau Datgloi Ein Treftadaeth Sain yn rhan ohonynt. Felly mae ein gwaith wedi gofyn i ni feddwl yn ofalus pa labeli sy’n cynrychioli cynnwys y recordiadau orau, ac edrych y tu hwnt i’n dehongliadau goddrychol i ddychmygu eu defnyddioldeb a’u diddordeb ar gyfer ystod eang o wrandawyr ac ymchwilwyr.

Fel rhan o’n gwaith cwrs ehangach, mae ein tîm wedi dechrau creu catalog archif o’r recordiadau sain i ddangos sut y gallent gael eu hymgorffori fel adnodd darganfod archifol. Yn yr un modd â chatalog llyfrgell, mae adnodd darganfod yn helpu pobl i ddod o hyd i eitem, grŵp o eitemau neu gasgliad penodol mewn archif. Ac eto, oherwydd bod archifwyr yn defnyddio safonau catalogio gwahanol i’r rhai a ddefnyddir gan lyfrgellwyr, gall gwahanol eirfaoedd rheoledig fod yn berthnasol. Mae ein tîm yn defnyddio safon ‘Dublin Core’ sy’n amlinellu pymtheg elfen o fetadata i’w cynnwys mewn unrhyw ddisgrifiadau a ddefnyddir i greu adnodd darganfod. Mae safon Dublin Core yn cefnogi defnyddio ‘Penawdau Pwnc Llyfrgell y Gyngres’ i ddosbarthu pwnc, sy’n thesawrws awdurdodol o benawdau pwnc a gynhelir gan Lyfrgell y Gyngres. Gan y gall y penawdau sydd ar gael fod yn wahanol i’r rhai a ddefnyddir yng nghatalog SAMI, gall catalogio felly ail-gydlynu cynnwys y recordiadau lle nad yw’r opsiynau sydd ar gael yn gorgyffwrdd yn daclus. Gyda’r profiad hwn daw gwerthfawrogiad o’r dryswch bob dydd a wynebir gan lyfrgellwyr ac archifwyr a’r ‘ddwy het’ a wisgir gan y rhai sy’n gweithio ar draws sawl safon metadata.

Trwy gydol ein prosiect mae ein tîm wedi elwa o arweiniad aelodau staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru sydd wedi rhannu eu harbenigedd ynghylch catalogio yn unol â safon amgodio MARC, sy’n sicrhau y bydd ein cofnodion yn ddarllenadwy ac yn gallu eu hatgynhyrchu yng nghatalogau’r llyfrgell ei hun a chatalogau llyfrgelloedd eraill. Maent wedi ein dysgu am y materion hawliau a sensitifrwydd a allai effeithio ar ddefnyddwyr yn cael mynediad i’r deunydd. Yn ddiweddar, rydym hefyd wedi dysgu am y broses ddigido recordiadau sain a materion cadwraeth sy’n ymwneud â recordiadau sain a gedwir mewn fformatau corfforol a digidol. Felly bydd y wybodaeth a gawsom trwy ein cydweithrediad â Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn ein cefnogi nid yn unig wrth gwblhau ein prosiect ond trwy gydol ein gyrfaoedd archifol gobeithiol yn y dyfodol.

 

Richard Stone. Cymuned Fwslimaidd – Bywyd Bob Dydd yn Butetown, Caerdydd, Cymru, y DU, 1943. Cyrchwyd: 5 Mai 2021.
Ar gael yn: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Muslim_Community-_Everyday_Life_in_Butetown,_Cardiff,_Wales,_UK,_1943_D15328.jpg
Trwydded: Parth cyhoeddus.

 

Gemma Evans, Myfyriwr MA Archifau a Rheoli Cofnodion, Prifysgol Aberystwyth

Archifau’r Chwyldro wedi’r Ail Ryfel Byd

Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 23-03-2015

Mae Prifysgol Bangor yn cynnal cynhadledd Shaping the Labour Party wythnos hon i nodi 70 o flynyddoedd ers ethol Llywodraeth Clement Attlee, ac yr oeddwn i’n falch o gael gwahoddiad i siarad am gasgliadau gwleidyddol sydd yn y Llyfrgell Genedlaethol mewn gweithdy ar hanes y Mudiad Llafur ar fore dydd Mawrth.
Heb os, y Cymro enwocaf yn y Llywodraeth Llafur yn dilyn yr Ail Ryfel Byd oedd Aneurin Bevan, ond mae’r Archif Wleidyddol yn gartref i bapurau dau weinidog arall yn y Llywodraeth honno o Gymru, sef Jim Griffiths a’r Arglwydd Ogmore.

Lord Ogmore

Yr Arglwydd Ogmore mewn Llys ym Merlin

Brodor o Ardal Rhydaman oedd Jim Griffiths, aeth i weithio yn y diwydiant glo yn 13 oed. Daeth yn weithgar yn Ffederasiwn Glowyr De Cymru a chafodd ei ethol fel Aelod Seneddol Llanelli yn 1936. Ym 1945 cafodd ei benodi yn Weinidog Yswiriant Cenedlaethol, rôl allweddol yn y broses o sefydlu’r wladwriaeth les fodern. Roedd e hefyd yn gyfrifol am ddeddf yngl?n ag anafiadau diwydiannol yn 1948. Yn 1951 penodwyd yn Ysgrifennydd Gwladol dros y Trefedigaethau, ac yn 1964 yn Ysgrifennydd Gwladol gyntaf Cymru.
Gwnaeth yr Arglwydd Ogmore ei farc yntau yn y Swyddfa Drefedigaethol yn ystod Llywodraeth Attlee. Yn dilyn gyrfa gyfreithiol a gwasanaeth yn y fyddin lle bu’n Brif Swyddog Cyfreithiol yn llywodraeth y Cadfridog Montgomery yn rhanbarth Prydeinig Berlin, teithiodd i Burma a Sarawak i adrodd ar farn y bobl leol ar drefniadau llywodraeth newydd. Penodwyd ef yn Is-ysgrifennydd Seneddol gwladol yn y Swyddfa Drefedigaethol yn 1947, ac aeth ymlaen i fod yn rhan o ddirprwyaeth Brydeinig i’r Cenhedloedd Unedig ym 1950, ac yn Weinidog hedfan masnachol cyn I’r Blaid Lafur golli’r etholiad ym 1951
Yn ogystal â hyn, mae papurau nifer o aelodau etholedig y Blaid Lafur yn y Llyfrgell gan gynnwys dwy wraig flaenllaw, Eirene White a Megan Lloyd-George, a phapurau swyddogion undebau llafur fel Huw T. Edwards yn y Llyfrgell. Mae’r Llyfrgell hefyd yn gartref i archifau nifer o gyrff yn gysylltiedig â’r mudiad Llafur, gan gynnwys cofnodion Plaid Llafur Cymru, canghennau lleol y Blaid Lafur, y Blaid Gomiwnyddol a TUC Cymru.
Wrth gwrs, nid stori un ochr yw hanes y mudiad Llafur. Mae cymaint o wybodaeth am frwydrau’r dosbarth gweithiol ym mhapurau perchnogion diwydiant fel Is-Iarll Rhondda a Chymdeithas Perchnogion Pyllau Glo De Cymru a Mynwy, sydd hefyd ar gael yn y Llyfrgell. Mae’r safbwynt o ochr y gelyn yr un mor ddiddorol!

Rob Phillips, Archifydd Cynorthwyol @AWGymreig

Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Diwedd gwrthryfel Glyn Dŵr

Casgliadau - Postiwyd 06-09-2021

Ym mis Medi 2000, agorodd y Llyfrgell arddangosfa i gofio 600 mlynedd ers i Owain Glyn Dŵr gael ei gyhoeddi yn dywysog Cymru a dechrau ei wrthryfel yn erbyn Harri IV a choron Lloegr. Erbyn hyn, yn 2021, mae 600 mlynedd wedi pasio ers gweithred olaf y gwrthryfel, pan dderbyniodd mab Owain, Maredudd, bardwn brenhinol gan Harri V ym 1421.

Ni wyddom lawer am fywyd Maredudd. Dywedir ei fod yn un o chwech mab Owain (Peniarth MS 59), yr ymladdodd bob un ohonynt yn y gwrthryfel (NLW MS 2021B [Panton MS 53]), a mae hi’n ymddangos y daeth Maredudd i’r blaen fel arweinydd y gwrthryfel o 1412 ymlaen. ‘Roedd cefnogaeth i’r gwrthryfel ar drai erbyn hynny, a’r llwyddiannau yn brin. Yn ystod y blynyddoedd dilynol, bu raid i Maredudd a’i dad fyw ar ffo mewn coedydd a gweundiroedd anghysbell, yn ôl y croniclydd Adda o Frynbuga, a’u rhagolygon yn llwm. Cipiwyd mam Maredudd, Margaret Hanmer, ei frawd Gruffudd a’i chwaer Catrin – gwraig a phlant Owain – gan luoedd y brenin, a’u cadw fel gwystlon am flynyddoedd nes iddynt gael eu gadael i lwgu hyd farwolaeth mewn carchar pan teimlwyd nad oeddynt o ddefnydd bellach. Ni wyddom ddim am y brodyr eraill, heblaw ei fod yn debyg i bob un ohonynt farw cyn marwolaeth Owain ei hun.

Cynigiwyd pardwn brenhinol i Owain ym 1415, ond ni dderbyniodd, a ‘doedd dim sôn amdano pan gynigiwyd pardwn i Maredudd eto ym 1416 a 1417. Ymddengys bod Owain wedi marw yn y cyfamser. Gwrthododd Maredudd y pardynau a gynigiwyd iddo, a fe barhaodd â’r gwrthryfel ym Meirionnydd ac Arfon, gan chwilio am gymorth yr Albanwyr a Lolardiaid ar ffo o Loegr yn ogystal â’r Cymry. Mae’n debyg mai rhyw gysylltiad â chynllwyniau’r Ffrancwyr yn erbyn Lloegr yng Nghyngor Constance oedd y tu ôl i’r adfywiad yma yn y gwrthryfel, ond ni parhaodd. Erbyn 1421, ymostwng oedd yr unig ddewis ar ôl i Maredudd. Cynigiwyd pardwn iddo ym mis Ebrill y flwyddyn honno, a fe’i dderbyniodd, mwy na thebyg oherwydd ‘roedd ei gefnogwyr wedi cael digon. Cymunedau, swyddogion a chlerigwyr lleol oedd sylfaen y gwrthryfel o’r cychwyn, yn ogystal â’r arglwyddi mawr a’r milwyr, a’r grwpiau hyn i gyd a wnaethai llawer o’r penderfyniadau mawr. Er mwyn lleddfu’r broses o gymodi, datganodd pardwn Maredudd nad oedd ef wedi dilyn malais ei dad ar ôl marwolaeth Owain, eithr ei fod wedi byw yn heddychlon ymysg deiliaid y brenin. Y gwir oedd bod y gwrthryfel wedi para dros 20 mlynedd.

Nid yw pardwn Maredudd yng nghasgliadau’r Llyfrgell – fe’i gedwir gyda Rholiau Patent y Goron yn Yr Archifdy Gwladol yn Llundain (C 66, 9 Hen. V) – ond mae sawl pardwn arall o’r gwrthryfel gennym, a mae’r rhain yn enghreifftio darnau o hanes gymhleth y cyfnod (Gogerddan Estate Records JAA1/7; Chirk Castle F 9877; Elwes Papers 68; Wynnstay (1945 deposit) GX3, GX4, GX5, GX6 a GX8; Bettisfield Estate Records 202; Penrice and Margam Estate Records 243). Ystyriaethau lleol yn hytrach na’r sefyllfa genedlaethol a arweiniai’r rhan fwyaf o benderfyniadau’r gwrthryfelwyr trwy’r cyfnod, a gwelodd sawl Cymro ei bod hi’n fanteisiol i ymostwng neu newid ochr pan newidiodd yr amgylchiadau. Weithiau byddai gwrthryfelwyr yn ymostwng ar adegau pan oedd Glyn Dŵr o fewn trwch blewyn o reoli Cymru gyfan, ynteu yn ystod y misoedd ar ôl iddo amlinellu ei weledigaeth dros Gymru annibynnol yn llythyr Pennal, tra y parhaodd eraill i wrthryfela hyd 1420. Nid yw eu cymhellion yn gwbl glir i ni bob amser, ond mae hyn yn newid yn raddol wrth i haneswyr chwilio’n ddyfnach i mewn i gymhlethdodau’r rhwydweithiau lleol o ran teyrngarwch, ymrysonau a buddiannau personol a chymunedol. Cafwyd ymgyrchoedd brenhinol mawr ym 1403, a diodefodd y gwrthryfelwyr golledion milwrol rheolaidd a sylweddol o 1405 ymlaen, ond fel arfer nid dyna oedd y stori cyfan pan ymostyngodd y Cymry. Yn aml, hunanles oedd y ffactor allweddol. Gwnaethpwyd yn glir i’r gwrthryfelwyr bob amser mai bradwriaeth oedd eu gwrthryfel, ond cafodd y rhan fwyaf ohonynt eu hadfer i’r statws a’r meddiannau yr oeddynt yn meddu arnynt cyn gwrthryfela. Yng Nghydweli ym 1413, aeth Henry Dwn gam ymhellach â hyn pan gymerodd fantais o’i adferiad fel swyddog brenhinol i ddirwyo ei denantiaid ei hun am fethu â’i gefnogi ef pan fuodd yn wrthryfelwr.

Erbyn 1413, ‘roedd Harri V yn awyddus i gynnig pardwn i bob un o’r gwrthryfelwyr yng Nghymru fel y gallai droi ei sylw at ei ryfel yn Ffrainc. Ymladdodd nifer fawr o gynwrthryfelwyr wrth ei ochr yn Agincourt, yn cynnwys Maredudd ab Owain arall, gŵr a fu yn ei dro yn siryf Ceredigion dros y brenin a cheidwad Aberystwyth dros Glyn Dŵr. Un dyn nad oedd yn eu plith oedd Maredudd ab Owain ap Gruffudd – mab Glyn Dŵr. Ni wyddom beth oedd ei hanes ef ar ôl iddo dderbyn pardwn ym 1421.

Arddeliad clir o awdurdod a nerth brenhinol oedd pardwn, ac o ganlyniad fe gafodd pob pardwn ei drin yn gwbl ddifrifol. ‘Roedd gweinyddiaeth y brenin yn dechrau cofnodi llawer o’i gweithgareddau yn llafariaith Saesneg erbyn dechrau’r bymthegfed ganrif, ond yn Lladin yr ysgrifennwyd pob un o’r pardynau yn ein casgliadau.

Mae gan y Llyfrgell gasgliad mawr o lyfrau poblogaidd ac academaidd am Owain a’i wrthryfel, a mae’r ychwanegiadau pwysig diweddar yn cynnwys Dyddiau olaf Owain Glyndŵr gan yr Athro Gruffydd Aled Williams (2015) a The rise and fall of Owain Glyn Dŵr: England, France and the Welsh Rebellion in the Lste Middle Ages gan Gideon Brough (2017). Mae yna lawer na wyddom am y gwrthryfel o hyd, ond mae llawer o’r atebion yn cuddio o bosib mewn llyfrgelloedd ac archifdai trwy Ewrop; mae hyn wrth gwrs yn cynnwys ein casgliadau ein hunain, ac yn arbennig ein llawysgrifau o farddoniaeth ganoloesol.

 

Dr David Moore (Archifydd)

Tagiau: , ,

“Byddin Gymreig yn y maes” a sefydlu’r Corfflu Cymreig yn 1914

Casgliadau / Digido - Postiwyd 04-10-2013

Diddorol ydoedd darllen blog cydweithiwr i mi peth amser yn ôl bellach, yn sôn am ei waith yn catalogio pamffledi o gasgliad Gladstone yma yn y Llyfrgell, ac yn arbennig, pamffled yn dwyn y teitl “Through terror to triumph!”.  Copi o araith David Lloyd George oedd hon a draddododd fel Canghellor y Trysorlys ar 19 Medi 1914 yn Neuadd y Frenhines yn Langham Place, Llundain.  Er nad yw’r adeilad yn bodoli bellach wedi iddo gael ei ddifrodi yn ystod y Blitz yn 1941, pan oedd y wlad ynghanol erchyllterau’r Ail Ryfel Byd, mae’r hyn a glywyd yno 99 mlynedd yn ôl o arwyddocâd enfawr i hanes Cymru yn ystod y Rhyfel Mawr.

Byrdwn yr araith oedd ceisio cyfiawnhau cyfrifoldeb Prydain i amddiffyn y cenhedloedd bychain megis Gwlad Belg a Serbia – “the little five-foot-five nations” fel y cyfeiriodd Lloyd George atynt yn ei araith, ond yr hyn a ddywedodd tua diwedd ei araith sydd am gymryd fy sylw yn y blog yma.

“ Wales must continue doing her duty.  I should like to see a Welsh Army in the field.  I should like to see the race that faced the Norman for hundreds of years in a struggle for freedom, the race that helped to win Crecy, the race that fought for a generation under Glendower against the greatest captain in Europe – I should like to see that race give a good taste of its quality in this struggle in Europe; and they are going to do it. ”

Dyna union eiriau’r Cymro a oedd yn mesur ond ryw bum troedfedd a phum modfedd o daldra ei hun, ac wrth iddo gyhoeddi y byddai’n hoffi gweld byddin Gymreig yn y maes, mi dderbyniodd gymeradwyaeth hirfaith oddi wrth y gynulleidfa.  Roedd yr hyn a ddywedodd yn gydnaws â theimladau’r genedl ar y pryd gyda mynegiant o undod cenedlaethol yn dilyn sefydlu Prifysgol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

blog001_m

Clawr blaen a detholiad o dudalen 13 o gyfieithiad o’r araith a draddododd David Lloyd George yn Neuadd y Frenhines ar 19 Medi 1914.
(Welsh Army Corps Records, C113/9)

Ond, beth a ddaeth o hyn?  Deuddydd yn ddiweddarach, dechreuwyd rhoi’r geiriau hynny ar waith mewn cynhadledd a gynhaliwyd yn 11 Stryd Downing gydag ychydig o Gymry blaenllaw yn bresennol.  Yno, ffurfiwyd pwyllgor dros dro, a chyn diwedd y mis, trefnwyd Cynhadledd Genedlaethol ganddynt yng Nghaerdydd er mwyn lansio Cynllun ar gyfer y Corfflu Cymreig gydag Iarll Plymouth yn Gadeirydd ac Owen W. Owen yn Ysgrifennydd.  Gyda bron i ddwy fil o wahoddedigion yn cynrychioli Cymry ar bob lefel, addawyd y byddai Cymru ynghyd â Sir Fynwy yn codi Corfflu cyfan a hynny gyda sêl bendith yr Arglwydd Kitchener, Ysgrifennydd Gwladol dros Ryfel.

Copi carbon o ddalen cyntaf llythyr a ddanfonodd Owen W. Owen at y Cadfridog Syr W. Henry Mackinnon, y General Officer Commanding-in-Chief trannoeth y Gynhadledd yn Park Hall, Caerdydd ar 29 Medi 1914. (Welsh Army Corps Records, C11/1)

Copi carbon o ddalen cyntaf llythyr a ddanfonodd Owen W. Owen at y Cadfridog Syr W. Henry Mackinnon, y General Officer Commanding-in-Chief trannoeth y Gynhadledd yn Park Hall, Caerdydd ar 29 Medi 1914.
(Welsh Army Corps Records, C11/1)

 

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf o’r Pwyllgor Gwaith Cenedlaethol ar 2 Hydref 1914 yn y Llysoedd Barn yng Nghaerdydd ac erbyn y 10fed o’r mis, cyhoeddwyd i’r General Officer Commanding-in-Chief dros Reolaeth Orllewinol lythyr wrth y Swyddfa Ryfel yn awdurdodi’r Pwyllgor i godi Corfflu Cymreig o ddwy Adran.  Erbyn diwedd Chwefror 1915, roedd gan y Corfflu Cymreig 20,000 o ddynion – digon i godi’r Adran gyntaf, a ddaeth i’w adnabod yn derfynol fel y 38th (Welsh) Division.

Yma yn y Llyfrgell, ceir archif y Corfflu Cymreig a ddaeth yn rhodd wrth weddw Owen William Owen, CBE yn 1930.  Mae’r casgliad wedi’i rhannu’n dri gr?p – gohebiaeth, cyfrifon a thendrau ar gyfer dillad ac angenrheidiau wrth iddynt sefydlu’r Corfflu; ceisiadau ar gyfer comisiwn; a phapurau gweinyddol.  Wrth fynd trwy’r casgliad cyfan o 167 bocs, 5 cyfrol, 3 rholyn ac un ffolder, ceir darlun llawn o waith a chyraeddiadau’r Corfflu Cymreig rhwng 1914 a 1921.

Mi ddewiswyd yr archif fel un o’r casgliadau fyddai’n cael ei ddigido yn ei chyfanrwydd ar gyfer project sy’n cael ei hariannu gyda Jisc sef Rhyfel Byd Cyntaf a’r profiad Cymreig, 1914-1918.  Cyn diwedd eleni, bydd modd byseddu trwy’r casgliad cyfan o unrhyw le yn y byd pan fydd gwefan y project wedi’i lansio.

D. Rhys Davies

Isadran Digido, Disgrifio a Derbynion Etifeddol

Tagiau: ,

Berta Ruck – Brenhines Gymreig Byd Rhamant

Casgliadau - Postiwyd 25-08-2010

Ymysg yr archifau a gatalogiwyd yn ddiweddar yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru mae llawysgrifau a phapurau fu’n eiddo i’r nofelydd rhamantaidd poblogaidd, Berta Ruck (1878-1978), papurau sy’n rhoi cipolwg ar fywyd hir a diddorol. Er iddi gael ei geni yn India roedd ei theulu yn hanu o Esgair a Phantlludw, ger Pennal, Meirionnydd.

Hyfforddwyd hi fel arlunydd ond roedd hefyd yn ysgrifennu storïau a straeon cyfres i gylchgronau. Cyhoeddwyd un o’r rhain, His Official Fiancée, fel nofel ym 1914 a daeth yn nofelydd eithriadol o boblogaidd dros y degawdau canlynol. Ysgrifennodd tua pedwar-ugain nofel i gyd.

Mae Archif Berta Ruck yn LlGC yn cynnwys amryw lawysgrifau a phapurau eraill. Ei llyfrau nodiadau, 1906-1973, yw’r mwyafrif. Cynhwysa’r rhain lythyrau oddi wrth deulu a ffrindiau, gan gynnwys amryw awduron, actorion a pheilotiaid enwog.  Maent hefyd yn cynnwys ei dyddiaduron. Ceir ynddynt ddisgrifiadau bywiog o’i bywyd preifat a chymdeithasol (ac o’i ffrindiau enwog). Yn ystod y 1920au a’r 1930au rhannodd ei hamser rhwng ei chartref a’i theithiau yn Ewrop, gan wario llawer o amser yn Fienna. Roedd yn hoff iawn o hedfan, diddordeb a drosglwyddwyd i un o’i meibion a ddaeth yn beilot RAF.

Daeth y ffordd yma o fyw i ben gyda chychwyn yr Ail Ryfel Byd. Gadawodd Lundain gyda’i g?r (yr awdur storïau ysbryd Oliver Onions) a setlo yn Aberdyfi lle bu’n byw am weddill ei hoes. Mae’r dyddiaduron yn parhau hyd at 1973 pan oedd hi’n 94 mlwydd oed.

Rhys M. Jones

Tiger Bay: Chwilio am bobl a recordiwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown

Collections / Darganfod Sain - Postiwyd 29-10-2021

Mae angen eich help arnom! Mae’r Prosiect Datgloi Ein Prosiect Treftadaeth Sain (DETS) a Sefydliad Cyfnewid Treftadaeth a Diwylliannol Tiger Bay yn gweithio gyda gweithwyr llawrydd i greu darn newydd o waith wedi’i ysbrydoli gan y ffilm ‘Tiger Bay and the Rainbow Club’ a hanesion llafar a recordiwyd o’r ardal. Rydym yn ceisio dod o hyd i berthnasau cyfweleion a recordiwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown.

Prosiect pum mlynedd yw Datgloi Ein Treftadaeth Sain, a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Cenedlaethol ac a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig. Nod y prosiect yw cadw a darparu mynediad at recordiadau sain ledled y DU. Mae deg Canolfan Cadwraeth Sain Rhwydweithiol wedi’u sefydlu ledled y DU ac wedi derbyn cyllid am dair blynedd i ddelio â’r bygythiad sy’n wynebu recordiadau sain. Mae’r prosiect wedi canolbwyntio ar ddigido a chadw recordiadau sain unigryw prin, y rhai sydd dan fygythiad o ddirywiad corfforol a’r rhai sydd mewn perygl o gael eu colli oherwydd nad yw’r offer chwarae ar gael bellach.

Mae un o’r casgliadau a ddigidwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn cynnwys recordiadau hanes llafar yn ymwneud â phobl sydd (a oedd yn arfer) byw a gweithio ym Mae Tiger, neu Butetown, a Dociau Caerdydd. Mae’r cyfweliadau a gynhaliwyd rhwng 1984 a 2000 yn cynnwys sawl prosiect megis hanes bywyd, cyfweliadau Artistiaid, yr Ail Ryfel Byd, Hynafgwyr Somali a llawer mwy.

“Nod digido’r hanesion llafar hyn yw eu cadw a’u gwneud yn hygyrch ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Mae Tiger Bay wedi datblygu dros y Canrifoedd a bellach gellir clywed y gorffennol drwy leisiau’r gymuned eu hunain. ”Alison Smith, Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

“Mae’r Gyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol yn sefydliad cymunedol sy’n annog cyfranogiad pobl leol yn natblygiad, a’r defnydd parhaus o’r casgliad o dapiau a ffotograffau hanes llafar fel y gall pawb weld cyflawniadau a dycnwch eu cyndeidiau. Rydyn ni’n adrodd straeon y bobl a oedd yn byw ac yn gweithio yn y Dociau i ysgolion, colegau a thrwy arddangosfeydd.

Rydyn ni am i’r byd wybod ein bod ni yma ac wedi bod am amser hir iawn.

Mae’r Gyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol eisiau rhoi credyd llawn a dangos parch at y rhai a rannodd eu straeon ond mae angen help arnom i adnabod rhai ohonynt neu eu perthnasau byw. Allwch chi ein helpu ni? ” Gaynor Legall, Cadeirydd Cyfnewidfa Treftadaeth a Diwylliannol Tiger Bay

Mae’r cyfweliadau hyn yn ddarn sylweddol o hanes amrywiol y ddinas a glywyd gan leisiau pobl o ardal Tiger Bay. Mae’r alwad hon ar gyfer cyfweleion neu eu perthnasau er mwyn i ni ddefnyddio rhan o’u straeon. A oes gennych unrhyw wybodaeth am James Sapo Mannay, Ronald Jenkins, Joan Duggan, Katie Anderson Johnson, Abbas Abdullah, Christopher Stephens, Sunday a Eva Dennis a Harry Jarrett? Os felly, cysylltwch â ni os gwelwch yn dda ar uosh@llyfrgell.cymru

Tagiau: , ,

Mapio Lleisiau’r Tir

Darganfod Sain - Postiwyd 28-07-2021

 

 

Mae bryniau ac ucheldiroedd Ceredigion yn ein cadw ni’n brysur ac yn hapus fel hafanau heddychlon i gerdded a beicio ond doedden nhw ddim yn arfer bod yn wag. Mae straeon y cymunedau ‘coll’ sy’n byw yn ucheldiroedd ein mynyddoedd wedi’u dogfennu mewn ffordd arbennig iawn: mae cyfoeth o archifau sain ‘Hanes y Goedwig’ yn cael eu cartrefu yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

Mae cyfweliadau ag aelodau o’r gymuned, a wnaed yn y nawdegau cynnar, yn datgelu sut oedd bywyd yn yr ucheldiroedd. Ar ôl cwpl o funudau o wrando, mae byd cyfan aeth heibio’n ddiweddar o oes y ‘gorllewin gwyllt’ yn dechrau dod yn fyw. Mae’r cyfweliadau’n datgelu hanes y cymunedau mynyddig a fu’n ffermio’r ucheldiroedd gwyllt cyn iddynt gael eu plannu â choedwigaeth a’u palmantu â ffyrdd. Symudodd llawer o ffermydd neu fe’u gadawyd yn wag pan blannwyd yr ucheldiroedd ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac ar ôl gaeaf caled 1947. Gellir gweld gweddillion y meysydd, ffermydd, pennau a ‘chorlannau’ hyn yn adfeilion o amgylch Ystrad Fflur a Llynnoedd Teifi; ar fwlch Abergwesyn a ffordd fynydd Cwm Elan. Mae’r cymunedau mynyddig prysur, gwydn a gweithgar a oedd yn byw ynddynt yn dal i gael eu cynrychioli ledled trefi a phentrefi yr ucheldir.

 

 

 

Clywn am Dai Jones, y postmon olaf ar gefn ceffyl, yn cyflwyno rownd wythnosol i’r Swyddfa Bost Gyffredinol ddiwedd y 1950au. Roedd y ‘pony express’ hwn – yn rhedeg 3 diwrnod yr wythnos. Roedd ceffylau yn ganolog i fodolaeth ffermio’r bryniau, gall y ffermydd ‘gorsaf ddefaid’ ymddangos yn ‘anghysbell’, ond mewn gwirionedd, roedd yr hyn sy’n ymddangos nawr fel cymunedau ynysig yn symudol iawn ac yn ddiwylliannol ganolog. Roedd dynion, menywod a phlant yn berchen ar ferlod bryniau a allai fynd â nhw i unrhyw le yn y mynyddoedd am ychydig o laswellt o’r tir mynyddig.

 

 

Mae hanes o lusgo seiren coedwigaeth i fyny’r mynydd am hanner nos i ganu serenâd i briodferch yn rhoi ymdeimlad o waith caled a hwyl gwyllt. Mae ffermwr yn sôn am dorri ceffylau i mewn yn gyflym yn y gors, ac mae un coedwigwr yn cofio dod ar draws Byddin Rydd Cymru yn symud ar y mynyddoedd.

Disgrifir dyfnder a chryfder cymunedau ffermio y bryniau hyn yn eu gwaith cymunedol – bob haf byddai cneifio llaw torfol o hyd at ddwy fil o ddefaid ar y tro, aelwydydd y gymuned i gyd yn dod at eu gilydd i helpu eu gilydd.

O dan grant Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi comisiynu Mapio Lleisiau’r Tir, prosiect celf sy’n ceisio annog mynediad i’r archif trwy gerdded a thynnu lluniau hen lwybrau mynydd tra’n gwrando ar eu hanesion llafar perthnasol. Bydd yr adferiadau creadigol hyn o chwedlau’r mynyddoedd yn cael eu geo-tagio a’u gwneud yn y llefydd y mae’r lleisiau’n eu disgrifio. Mae’n hawdd cael eich ysbrydoli.

 

 

 

 

Yn cael ei gynnal gan Casgliad y Werin, bydd yr archif newydd hon o gelf a rennir yn rhan o gronfa ddata chwiliadwy o’r Llyfrgell Genedlaethol / Llyfrgell Brydeinig, gan fynegeio’r archifau sain gwreiddiol trwy ymateb cymunedol yr unfed ganrif ar hugain.

Mae’r prosiect Mapio Lleisiau’r Tir yn gweithio ar sail y cyntaf i’r felin: i gofrestru cliciwch yma

I weld y canlyniadau wrth iddynt gael eu creu yn ystod y misoedd nesaf, dilynwch y ddolen i wefan Casgliad y Werin a dolenni dilynol i dudalen y digwyddiad neu gwrandewch ar ffeiliau sain Seiniau’r Tywi fel rhagflas.

I gael mynediad i’r archif sain, y cyfan sydd ei angen yw tocyn darllenydd i’r Llyfrgell Genedlaethol. Gallwch ymchwilio i ba archifau sy’n berthnasol i’ch ardal lleol, a chlywed straeon sy’n sicr o’ch cludo yn ôl mewn amser. Ymweld â’r Llyfrgell

 

Gan Rupert Allan a Dorry Spikes

 

Datgloi Ein Treftadaeth Sain a pherthnasedd archifau yn oes Wicipedia

Darganfod Sain - Postiwyd 13-08-2020

Rwy’n archifydd o Sweden sydd wedi gwneud interniaeth yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC) rhwng Ionawr a Gorffennaf 2020. Ariannwyd yr interniaeth gan Erasmus + Rhaglen yr UE, a Phrifysgol Gothenburg oedd y sefydliad cefnogi yn Sweden. Y diben oedd cael profiad ymarferol o weithio fel archifydd sain ac ar yr un pryd helpu sefydliad treftadaeth ddiwylliannol. Felly, roeddwn i’n gweithio yn yr Archif Sgrin a Sain ar brosiect digido Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

Nod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yw gwarchod, digido a sicrhau bod recordiadau sain prin ac unigryw ar gael i’r cyhoedd ledled y DU. Mae LlGC yn un o ddeg sefydliad archifol cenedlaethol a rhanbarthol sy’n rhan o’r prosiect ac mae’r holl waith yn cael ei gydlynu gan y Llyfrgell Brydeinig. Bydd y consortiwm hefyd yn cyflwyno gwahanol raglenni o weithgareddau ymgysylltu â’r cyhoedd, a gwefan lle bydd rhan helaeth o’r recordiadau ar gael am ddim i bawb ar gyfer ymchwil.

Felly rwyf wedi digido, catalogio ac ymchwilio i gynnwys a hawliau recordiadau, yn ogystal â chymryd rhan mewn gweithgareddau hyfforddi i wirfoddolwyr yn ardal Bae Teiger o Gaerdydd. Mae gan LlGC gasgliadau sain a recordiadau sy’n ymwneud ag agweddau amrywiol ar fywyd yng Nghymru, sy’n dyddio’n ôl i’r recordiadau cynharaf yn yr 1880au hyd at heddiw. Felly mae gweithio gyda’r deunydd wedi rhoi cipolwg cynnar i mi ar rannau o hanes a diwylliant Cymru. Rwyf hefyd wedi creu cynnwys i’w ddefnyddio ar sianeli cyfryngau cymdeithasol LlGC ac wedi ysgrifennu/golygu erthyglau ar gyfer Wicipedia, er mwyn lledaenu gwybodaeth am brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain a’r recordiadau (ac am brosiect digido blaenorol o’r enw Datgloi Treftadaeth Ffilm) i’r cyhoedd yn ehangach.

Wrth weithio gyda Wicipedia fe’m hatgoffwyd o’i gryfderau a’i wendidau mewn perthynas ag archifau. Un o gryfderau Wicipedia yw ei fod ar gael ac yn cael ei ddefnyddio’n eang o amgylch y byd, ond ar y llaw arall mae problemau o ran cynrychiolaeth yn yr erthyglau.

Yn Sweden, roeddwn eisoes wedi cymryd rhan mewn gweithdy Wicipedia wedi’i anelu at fenywod heb lawer o brofiad neu ddim profiad o gwbl o olygu ac ysgrifennu erthyglau. Fe’i trefnwyd gan Amgueddfa Hanes Merched Stockholm er mwyn lleihau’r bwlch rhwng y rhywiau yn Wicipedia. Mae tua 90% o’r erthyglau yn cael eu hysgrifennu gan ddynion sy’n golygu bod tua phedair gwaith cymaint o erthyglau am ddynion. Cawsom ein hannog felly i olygu ac ysgrifennu erthyglau am fenywod.

Ysgrifennais erthygl am Bulgariska Damkör Stockholm (Côr Merched Bwlgareg Stockholm), côr a fu’n weithgar ers dros 20 mlynedd. Ond roedd hi’n anodd trefnu bod yr erthygl yn cael ei chymeradwyo gan Wicipedia oherwydd y meini prawf yn gysylltiedig ag amlygrwydd. Mae angen i destun erthygl fod o ddiddordeb, arwyddocâd neu enwogrwydd nodedig. Roedd y côr wedi bod yn perfformio mewn gwyliau, mewn eglwysi, llysgenadaethau, amgueddfeydd, wedi cymryd rhan mewn teithiau cyfnewid diwylliannol, wedi trefnu gweithdai ac ati. Fodd bynnag, doedden nhw erioed wedi rhyddhau albwm, felly dadleuwyd nad oedd y côr yn deilwng i’w gynnwys. Hefyd prin oedd yr erthyglau amdanynt mewn cylchgronau cerdd neu debyg. Llwyddais i ddod o hyd i recordiadau radio o berfformiadau byw gan ddadlau eu bod yn bwysig ac yn unigryw, felly yn y pen draw cymeradwywyd yr erthygl.

Gwnaeth hyn i mi feddwl am gynrychiolaeth a’r perygl y bydd Wicipedia yn cadw at yr un hen hierarchaeth sydd wedi bod yn amlwg drwy hanes. Yn draddodiadol, mae merched fel grŵp wedi cael llai o gyfleoedd ac o ganlyniad llai o sylw mewn dogfennau hanesyddol, y wasg ac ati. Un ffordd i fynd i’r afael â hyn oedd i fenywod ddilyn trywydd gwahanol i ddynion. O ganlyniad efallai y byddai côr merched heddiw yn cynnal perfformiadau byw ac yn gwneud enw iddynt eu hunain drwy argymhellion personol, yn lle recordio a cheisio denu sylw gan y cyfryngau. Mae grwpiau anghofiedig eraill fel pobl sy’n fregus yn ariannol neu leiafrifoedd gwahanol (ethnig, diwylliannol ac ati) yn wynebu’r un risg o gael llai o gynrychiolaeth yn gyson yn yr oes ddigidol.

Wrth gwrs, mae archifau hefyd yn wynebu problemau cynrychiolaeth. Ond un ffordd o fynd i’r afael â hyn yw mynd ati’n fwriadol i lenwi’r bylchau archifol trwy gynnal cyfweliadau hanes llafar. Gellir deall hanes llafar fel dull o gasglu gwybodaeth am gyfnodau a digwyddiadau hanesyddol drwy gyfweld â phobl a’u profodd. Gellir cynnal cyfweliadau hefyd â phobl y mae eu profiadau a’u hatgofion yn cynrychioli cymunedau penodol neu y mae eu bywydau wedi bod yn arbennig o arwyddocaol. Y nod yn aml yw cael gwybodaeth o wahanol bersbectif, yn enwedig y rhai na ellir dod o hyd iddynt mewn ffynonellau ysgrifenedig. Mae hanes llafar wedi datblygu law yn llaw â thechnegau recordio sain a chlyweledol ond gellir trawsgrifio cyfweliadau hefyd. Mae casglu caneuon a cherddoriaeth yn ffordd debyg o gasglu cerddoriaeth a drosglwyddir ar lafar (fel cerddoriaeth werin) a thrwy hynny, llenwi’r bwlch cerddorol.

Rwyf wedi dod ar draws amrywiaeth eang o recordiadau hanes llafar wrth weithio ar brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Er enghraifft, cyfweliadau gyda ffermwyr o Gymru a oedd yn byw yn ystod yr Ail Ryfel Byd, disgynyddion i ymfudwyr o Gymru yn UDA, Andy Fairweather y cerddor o Gymru, Eric Rowan cynhyrchydd ffilmiau a wnaeth y ffilm am frodyr a chwiorydd yr arlunydd “Augustus and Gwen: The Fire and the Fountain (1975)”, Elinor Rosen a fu’n ymwneud â’r Blaid Lafur ar hyd ei hoes, John Goddard y ffotograffydd a llawer o gyfweliadau gydag arlunwyr ac artistiaid o Gymru a oedd yn weithgar yn ystod y 1900au, fel Eirian a Denys Short.

Mae rhai cyfweliadau hanes llafar gyda pherthnasau a ffrindiau i bobl mwy enwog, nad ydyn nhw gyda ni bellach, fel y cyfweliad gyda Tom Evans sy’n trafod gweithgareddau casglu ei wraig Margaret Evans (1922-1996). Casglodd wisgoedd, arteffactau, dogfennau ac effemera sy’n gysylltiedig ag Aberystwyth a thu hwnt, o’r 1800au i’r 1900au. Rhoddwyd y dogfennau o’i chasgliad i Archifdy Ceredigion a’r arteffactau i Amgueddfa Ceredigion. Enghraifft arall yw’r cyfweliad gyda Stanley Cheetham, a oedd yn perthyn i’r arloeswr Arthur Cheetham (1864-1937), sef y gwneuthurwr ffilmiau cyntaf yng Nghymru. Gwnaeth dros 30 o ffilmiau byrion rhwng 1898 a 1912 a’u dangos mewn cymunedau gwledig yn ogystal ag agor y sinema gyntaf oedd yn agored drwy’r flwyddyn yn y Rhyl yn 1906. Hefyd mae gan yr Archif Sgrin a Sain ffilmiau a wnaed gan G.A. Cheetham, mab Arthur.

Ar y llaw arall, mae cyfweliadau hanes llafar eraill yn canobwyntio ar ffenomen ddiwylliannol fel y gyfres o gyfweliadau gan yr Athro Moira Vincentelli sy’n trafod defnydd a swyddogaeth y ddreser Gymreig ar draws y cenedlaethau.

Yn olaf, hoffwn sôn am Gasgliad Bae Teigr. Mae’n perthyn i The Heritage & Cultural Exchange Bae Teigr a’r Byd, sefydliad cymunedol sy’n ceisio croniclo treftadaeth ac amrywiaeth ddiwylliannol Bae Teigr a Dociau Caerdydd. Mae ganddynt ddeunyddiau archifol sy’n cynnwys: ffotograffau, llyfrau dogni, cylchgronau, llyfrau gwasanaeth morwyr, paentiadau a brasluniau, cofrestr ysgol yn ogystal â chyfweliadau sain a thapiau fideo. Mae’r recordiadau sain yn cael eu digido a’u catalogio yn ystod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain ac ymddengys eu bod yn amhrisiadwy i bobl sydd eisiau dysgu mwy am un o’r ardaloedd amlddiwylliannol gwreiddiol, gyda mewnfudwyr o hyd at 45 o wledydd.

Ac mae’r holl enghreifftiau yma’n recordiadau a wnaed yn Saesneg, mae llawer mwy ar gyfer siaradwyr Cymraeg. Gobeithio y bydd rhywbeth perthnasol i bawb. Mae’r holl recordiadau sy’n cael eu digido a’u catalogio o’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yn cael eu derbyn i Gatalog Sain a Delweddau Symudol y Llyfrgell Brydeinig ac yn y pen draw, bydd chwaraewr cyfryngau pwrpasol, a ddatblygir o’r newydd, a gwefan yn cael ei lansio. Bydd hyd at 100,000 o recordiau ar gael am ddim i bawb ymchwilio iddynt, eu mwynhau a chael eu hysbrydoli ganddynt. Bydd y sefydliadau cenedlaethol a rhanbarthol yn darparu mynediad yn lleol i’w recordiadau eu hunain a’r rhai nad oes ganddynt drwydded a chaniatad i’w cyhoeddi ar-lein.

Nid yw Wicipedia yn derbyn hanes llafar fel ffynhonnell gyfreithlon ar gyfer erthygl felly mae’n werth chwilio drwy’r archifau i ddod o hyd i rywbeth gwreiddiol a gwahanol. A gyda phrosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain mae archifau bron â chael y blaen ar Wicipedia, o ran mynediad ac argaeledd ar-lein.

Yn olaf, hoffwn ddiolch i staff LlGC, yn enwedig yn yr Archif Sgrin a Sain, sydd wedi bod yn groesawgar a chefnogol iawn yn ystod fy nghyfnod yng Nghymru.

Diolch yn fawr iawn

Maria, archifydd o Sweden

Etholiad Cyffredinol 1945

Casgliadau / Collections - Postiwyd 06-07-2020

Er bod llawer o Etholiadau Cyffredinol wedi cael eu galw’n ‘hanesyddol’, ychydig all ddod yn agos at yr etholiad a gynhaliwyd ar 5 Gorffennaf 1945.

Roedd y DU wedi cael ei reoli gan lywodraeth glymblaid ers 1940 ond yn dilyn ildiad yr Almaen, tynnodd y Blaid Lafur yn ôl o’r glymblaid, gan orfodi etholiad tra bod y rhyfel yn dal yn mynd ymlaen yn y dwyrain pell. Roedd trefnu i aelodau’r lluoedd arfod bleidleisio yn dipyn o gamp ac o ganlyniad nid oedd modd datgan y canlyniadau tan 26 Gorffennaf. Pan ddaeth y canlyniad, roedd yn dipyn o sioc.

Fel y Prif Weinidog a oedd wedi arwain Prydain drwy’r rhyfel, roedd disgwyl i Winston Churchill ennill ond, yn lle hynny, roedd y canlyniad yn fuddugoliaeth sylweddol i’r Blaid Lafur gyda 47.7% o’r bleidlais a 393 sedd. Roedd yn fandad aruthrol ac wedi galluogi’r llywodraeth newydd, dan arweiniad Clement Attlee, i gychwyn ar chwildroad gan gynnwys sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, gwladwriaeth les gynhwysfawr, cymorth cyfreithiol, diwygiadau addysg a gwladoli diwydiannau allweddol gan gynnwys glo, dur, rheilffyrdd, a chludiant llongau a ffyrdd. Dechreuodd y broses ddadwaddoli yn araf gyda rhaniad India a rhoddwyd lefel ddatganoli i Gymru trwy sefydlu Cyngor Cymru a Sir Fynwy.

Oherwydd cryfder y mudiad llafur yng Nghymru, roedd llawer o ddynion a menywod o Gymru wrth galon y llywodraeth newydd, ac mae llawer o archifau sy’n taflu goleuni ar ddrama a dadleuon y cyfnod yn rhan o’r Archif Wleidyddol Gymreig yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Gweinidogion

Roedd Aneurin Bevan yn Weinidog Iechyd a Thai. Er bod cytundeb trawsbleidiol ar ddarparu gofal iechyd, Bevan creodd y model o wasanaeth a reolir yn ‘genedlaethol’ ac a ariennir yn ganolog. Tra bod llawer o bapurau Bevan yn cael eu dal gan y Brifysgol Agored ac Amgueddfa Hanes y Bobl, mae papurau asiant Bevan, y Cynghorydd Ron Evans, yn cynnwys llawer iawn o ddeunydd diddorol.

Roedd Jim Griffiths yn Weinidog Yswiriant Gwladol, darn allweddol arall yn rhaglen ddiwygio’r llywodraeth. Yn ogystal â diwygio’r systemau diweithdra a phensiynau cyflwynodd Griffiths lwfans teulu a diwygiadau sylweddol i system iawndal anafiadau diwydiannol.

Papurau James Griffiths

Roedd David Rees-Williams a gafodd ei ddyrchafu yn ddiweddarach yn Arglwydd Ogmore, yn dal i wasanaethu yn y fyddin pan drechodd yr Aelod Seneddol Ceidwadol yn Ne Croydon. Fe’i penodwyd yn Weinidog yn Swyddfa’r Trefedigaethau a theithiodd yn eang, gan gynghori ar ddiwygiadau a arweiniodd at fwy o hunan-lywodraeth ac annibyniaeth i wledydd yn ne Asia.

Papurau Arglwydd Ogmore

ASau Llafur

Mae’r Llyfrgell hefyd yn cadw papurau nifer o ASau a oedd yn rhan o grŵp Llafur 1945-50 yn y Senedd. Etholwyd Elwyn Jones yn AS dros Plaistow ym 1945 a gweithredodd fel Is-Gwnsler Prydeinig yn ystod Treialon Nuremberg, a bu’n arwain yr erlyniad yn erbyn Marshal Erich von Manstein ym 1948. Gwasanaethodd yn ddiweddarach fel Twrnai Cyffredinol Cymru a Lloegr ac Arglwydd Ganghellor Lloegr a Cymru.

Papurau’r Arglwydd Elwyn Jones

Etholwyd George Thomas hefyd yn ystod tirlithriad etholiadol 1945 dros Orllewin Caerdydd. Yn ddiweddarach daeth yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Llefarydd Tŷ’r Cyffredin cyn cael ei ddyrchafu yn Arglwydd Tonypandy

Papurau Is-iarll Tonypany

Cynrychiolodd Tudor Watkins etholaeth wledig Aberhonddu a Sir Faesyfed rhwng 1945 a 1970 ac yn ystod y 1950au roedd yn gefnogwr cryf i Ymgyrch Senedd Cymru.

Papurau’r Arglwydd Watkins

Roedd Goronwy Roberts yn un arall a enillodd ei sedd, Sir Gaernarfon, ym 1945. Roedd hefyd yn gefnogwr cryf i Ymgyrch Senedd Cymru ac yn ddiweddarach gwasanaethodd fel Gweinidog Gwladol yn Swyddfa Cymru ac yn nifer o rolau gweinidogol eraill.

Papers yr Arglwydd Goronwy Roberts

Ni etholwyd D Emlyn Thomas yn 1945 ond mewn isetholiad yn Etholaeth Aberdâr ym 1946. Yn ei araith gyntaf, siaradodd am iawndal i lowyr a anafwyd; pwnc y byddai rhaglen nawdd cymdeithasol y llywodraeth yn mynd i’r afael ag ef.

D Papurau Emlyn Thomas

W. H. Mainwaring oedd AS Dwyrain Rhondda, ac yn wahanol i lawer o ASau Llafur yn etholiad 1945, dimond ennill o drwch blewin wnaeth oherwydd her gref gan y Comiwnyddion

Papurau W H Mainwairing

Robert Richards oedd AS Wrecsam; yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd yn Bennaeth y Gwasanaeth Amddiffyn Sifil yng Ngogledd Cymru ac ym 1946, arweiniodd ddirprwyaeth seneddol i India.

Robert Richards Papurau AS

Cyngor Cymru a Sir Fynwy

Mewn ymateb i alwadau am sefydlu Ysgrifennydd Gwladol i Gymru sefydlodd llywodraeth Attlee bwyllgor ymgynghorol i Gymru. Ei gadeirydd cyntaf oedd swyddog undeb llafur Huw T Edwards, a ddaeth yn adnabyddus fel ‘Prif Weinidog answyddogol Cymru’ ac a roddodd gasgliad sylweddol o bapurau i’r Llyfrgell. Mae cofnodion swyddogol y cyngor hefyd yn cael eu cadw gan y Llyfrgell, ac maent yn cynnwys dogfennau sy’n ymwneud â’r penderfyniad i ddynodi Caerdydd fel Prifddinas Cymru ym 1955

Tramor

Roedd Gordon MacDonald wedi bod yn AS Llafur dros Ince ond ymddiswyddodd ym 1942 i ddod yn Rheolwr Tanwydd a Phwer ar gyfer Swydd Gaerhirfryn, Swydd Gaer a Gogledd Cymru. Fodd bynnag, roedd ganddo rôl allweddol yn y llywodraeth o 1946, ond nid yn y DU. Fe’i penodwyd gan Atlee yn Llywodraethwr Newfoundland, a oedd ar y pryd yn wlad yn yr Ymerodraeth Brydeinig o dan fath o reol uniongyrchol. Roedd e’n gyfrifol am oruchwylio’r broses o gydffederasiwn â Chanada cyn dychwelyd i’r DU, gan gael ei ddyrchafu yn Arglwydd MacDonald o Gwaenysgor a gwasanaethu fel Tâl-feistr Cyffredinol.  Mae’r papurau wrthi’n cael eu catalogio.

Deunydd Eraill

Mae casgliad y Llyfrgell o Cartwnau Illingworth yn cynnwys llawer yn ymwneud ag Etholiad Cyffredinol 1945 a Llywodraeth Lafur 1945-50, a rhai o ddaliadau effemera etholiadau’r Llyfrgell wedi’u digideiddio’n ddiweddar.  Gellid pori anerchiadau Llafur, Y Ceidwadwyr, Y Rhyddfrydwyr, Plaid Cymru ac Ymgeiswyr Annibynnol ar ein gwefan.

Rob Phillips
Archif Wleidyddol Cymru

Y Gwasanaeth Addysg: Defnyddio’r casgliad digidol

Collections - Postiwyd 08-06-2020

Un o brif swyddogaethau’r Gwasanaeth Addysg yw hwyluso mynediad addysgwyr a dysgwyr at gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol, boed yn gopiau digidol arlein neu’n weithdai yn yr adeilad. Felly, yn ystod cyfnod pan nad oes modd i ni groesawu disgyblion i’r Llyfrgell, mae’r Gwasanaeth Addysg wedi bod yn creu adnoddau digidol – ac yn amlygu darpariaethau sy’n bodoli’n barod – fel y gall addysgwyr barhau i ddefnyddio’r casgliadau cenedlaethol o bell.

Tudalen addysg ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Bellach mae nifer o adnoddau wedi cael eu cyhoeddi ar Hwb, platfform digidol a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer dysgu ac addysgu yng Nghymru. Ymhlith y deunyddiau a gyhoeddwyd gan y Llyfrgell Genedlaethol – ynghyd ag adnoddau a gyflwynwyd mewn partneriaeth â sefydliadau eraill – mae E-lyfrau, cynlluniau gwersi, cyflwyniadau a thasgau. Mae staff y Gwasanaeth Addysg yn ymchwilio a dehongli deunyddiau yng nghasgliadau’r Llyfrgell er mwyn creu adnoddau a fydd yn cynorthwyo disgyblion i ddysgu a deall amrywiaeth o bynciau a sgiliau. Dyma ddolenni i ddetholiad bach ohonynt:

Gwefan Hwb

Yn ogystal â chyflwyno adnoddau ar Hwb, trwy gyflwyno dolenni ar wefan y Llyfrgell mae’r Gwasanaeth Addysg yn hwyluso mynediad at rannau o’r casgliadau all gefnogi addysgu yn y dosbarth neu arlein, a gwelir enghreifftiau o’r rhain isod:

Cynhyrchwyd y fideo yma i hysbysu addysgwyr o’r deunyddiau sy’n bodoli, ac i’w cynorthwyo i ddarganfod yr adnoddau a ddarparwyd.

Adnoddau Addysg Digidol

Y Gwasanaeth Addysg: Defnyddio’r casgliad digidol" … yn ystod cyfnod pan nad oes modd i ni groesawu disgyblion i’r Llyfrgell, mae’r Gwasanaeth Addysg wedi bod yn creu adnoddau digidol – fel y gall addysgwyr barhau i ddefnyddio’r casgliadau cenedlaethol o bell."I ddysgu mwy, darllenwch ein cofnod blog diweddaraf – https://blog.llyfrgell.cymru/y-gwasanaeth-addysg-defnyddior-casgliad-digidol/

Posted by Llyfrgell Genedlaethol Cymru | The National Library of Wales on Monday, 8 June 2020

Am fwy o fanylion ynglŷn â gwaith y Gwasanaeth Addysg mae croeso i chi gysylltu’n uniongyrchol gyda Swyddogion Addysg y Llyfrgell ar yr ebost / rhifau canlynol:
addysg@llgc.org.uk
01970 632988 / 01970 632913

Adnoddau Digidol

Collections - Postiwyd 07-05-2020

Er bod drysau adeilad Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth ar gau am gyfnod, ar-lein rydym mor agored ag erioed ac mae dal llawer y gallwch ei wneud o adref trwy ddefnyddio ein casgliad gwych o adnoddau ar-lein.

Dros yr 20 mlynedd diwethaf, mae’r Llyfrgell wedi bod yn brysur yn digideiddio ei chasgliad, sydd wedi arwain at dros 5 miliwn o adnoddau digidol sydd ar gael am ddim ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Mae’r casgliadau sydd ar gael yn cynnwys:

  • llyfrau
  • llawysgrifau
  • archifau
  • mapiau
  • lluniau
  • ffotograffau

felly mae digon ar gael i ddifyrru neu ddysgu beth bynnag sydd o ddiddordeb i chi.

Efallai yr hoffech chi ddefnyddio’r amser hwn i wneud rhywfaint o ymchwil hanes teulu?

Dyma ychydig o ffyrdd y gallwn ni helpu:

  • Cyngor arbenigol ar sut i ddechrau eich ymchwil Hanes Teulu
  • Chwilio a gweld ein casgliad o ewyllysiau cyn 1858 am ddim
  • Chwiliwch am eich hynafiaid ymhlith yr 1.1 miliwn o dudalennau o Bapurau Newydd Cymru. Pwy a ŵyr pa straeon cudd y dewch chi o hyd iddynt ymhlith y 15 miliwn o erthyglau sy’n dyddio o 1804 i 1919!

Efallai bod gennych chi ddiddordeb mewn darganfod mwy am eich tŷ neu’ch ardal leol?

Mae gwefan Lleoedd Cymru yn lle gwych i ddechrau.

Yma gallwch chwilio a phori dros 300,000 o gofnodion o Fapiau Degwm Cymru. Gallwch weld y mapiau eu hunain a’r dogfennau pennu cysylltiedig a’u cymharu â mapiau mwy modern. Pwy oedd yn berchen ar eich tŷ, sut y defnyddiwyd y tir yn y gorffennol – mae’r cyfan ar wefan Lleoedd Cymru.

Mae yna hefyd 1.2 miliwn o dudalennau o Gylchgronau Cymru yn dyddio rhwng 1735-2007 i’ch helpu gydag ymchwil hanes lleol. Porwch trwy 450 o gyfnodolion gwahanol i weld beth allwch chi ei ddarganfod am eich ardal leol.

Ydych chi’n dysgu o gartref am y tro cyntaf?

Rydyn ni’n gallu helpu!

Mae Gwasanaeth Addysg y Llyfrgell yn cynnig llawer o adnoddau addysgol am ddim.  Mae’r adnoddau, sydd ar gael ar dudalennau’r Gwasanaethau Addysg a Hwb, yn ymdrin ag ystod eang o bynciau, o Dywysogion Cymru i’r Ail Ryfel Byd, i gelf ac ysbrydoli creadigrwydd.

Ac yn ystod amser chwarae, beth am roi cynnig ar yr Her Adeiladu Digidol ac ail-greu Llyfrgell Genedlaethol Cymru gan ddefnyddio Minecraft, Lego neu unrhyw gêm floc arall! Bydd fideos, cynlluniau llawr, dimensiynau a lluniau, i gyd ar gael ar Hwb, yn eich helpu ar hyd y ffordd.

Wedi cael digon o ymchwil a dysgu? Ymlaciwch gyda’r Llyfrgell Genedlaethol!

Porwch trwy ein casgliadau amrywiol.

Gadewch i’n gweithiau celf hardd eich ysbrydoli! Chwiliwch ein Catalog [darganfod.llyfrgell.cymru] neu bori bron i 2000 o weithiau celf o’n casgliadau trwy wefan ArtUK.

Dihangwch am ychydig gyda’r hen ffotograffau neu ffilmiau rydym yn eu cynnig am ddim ar-lein.

Gallwch hyd yn oed fwynhau arddangosfeydd digidol o gysur eich cartref eich hun

Mae’r posibiliadau’n ddiddiwedd, a beth bynnag sydd o ddiddordeb i chi, rydych chi’n siŵr o ddarganfod rhywbeth i’ch addysgu neu ddifyrru. Ewch i’n tudalen Adnoddau’r Llyfrgell i weld rhestr lawn o’r hadnoddau sydd ar gael i chi gartref.

Salem a hynny oll…

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 06-12-2019

Pan ysgrifennais gyntaf am ddarlun Sidney Curnow Vosper, Salem yng nghylchgrawn Planet yn 1988, gallwn gymryd yn ganiataol y byddai mwyafrif fy narllenwyr yn gwybod rhywbeth am stori’r llun, neu o leiaf yn gyfarwydd â’i edrychiad. Roedd y print lliw mawr yn dal i hongian ar y wal yng nghartrefi nifer o neiniau a theidiau. Dyna pam y teimlais yn hyderus yn defnyddio’r term ‘Eicon Cenedlaethol’ i’w ddisgrifio. Ond, tua pum mlynedd yn ôl, cefais sioc tra’n dysgu hanes celf i fyfyrwyr israddedig, blwyddyn gyntaf, ym Mhrifysgol Abertawe. Doedd neb yn y dosbarth yn adnabod y llun, a neb wedi clywed amdano. Roedd yr ‘eicon cenedlaethol’ wedi diflannu o ymwybyddiaeth y genhedlaeth newydd.

Nid y ffaith ei fod wedi mynd yn angof oedd y syndod fel y cyfryw, ond pa mor gyflym y digwyddodd hynny. Wedi’r cyfan mae presenoldeb byw y llun mewn diwylliant wedi ei ategu ym mhob cenhedlaeth, o’i greadigaeth yn 1909, i 1997 pan ailddyfeisiodd Golwg y darlun ar gyfer clawr y cylchgrawn yn ystod yr ymgyrch refferendwm datganoli y flwyddyn honno. Mi addasodd y cylchgrawn y ddelwedd i ddangos Sian Owen yn gadael y capel gan groesi ei bysedd – ar ei ffordd i bleidleisio ‘Ie’ yn y festri, y tybiwn.

Wedi ei greu’n ddarlun pictiwrésg o grefydd ymysg y Cymry, yn wreiddiol, roedd Salem yn cyflwyno neges gysurol o genedl ddof at bwrpas ei werthu yn y Farchnad gelf Seisnig. Petai popeth wedi mynd fel y bwriadwyd, mae’n annhebygol y byddai mwy na llond llaw o Gymry wedi ei weld. Serch hynny, mi brynodd William Hesketh Lever, AS, y darlun a’i ddefnyddio’n ddiniwed fel poster i hyrwyddo gwerthiant ‘Sunlight Soap’, a gynhyrchwyd gan ei gwmni. Gosododd hyn y darlun yn y sffêr cyhoeddus, gan arwain at drawsnewidiad ei ystyr maes o law. Er fod camau cychwynnol y trawsnewidiad yn parhau yn annelwig, erbyn yr 1920au roedd y darlun wedi magu stori newydd ymysg cynulleidfa wahanol. Arweiniodd ‘darganfod’ y diafol yn siôl bersli Sian Owen at ailddyfeisio Salem fel dameg pechod balchder. Wedi dweud hynny, ni thybiaf y byddai mwy na’r Cristnogion mwyaf piwritanaidd wedi cymryd egwyddor y stori ormod o ddifrif – does bosib mai natur hudol ymddangosiad y wyneb yn y siôl oedd yn apelio fwyaf. Roedd gan y stori fwy yn gyffredin â’r Mabinogi nag Anghydffurfiaeth, ac eithrio ei hyrwyddo yng ngherdd ddefosiynol T. Rowland Hughes, a ysgrifennwyd yn nyddiau tywyll yr Ail Ryfel Byd. Fe’i ailwampiwyd eto mewn naws fyfyriol, gyda dos go dda o hiraeth, ar gyfer clawr LP Endaf Emlyn yn 1974. Gan symud i fan uchaf y farchnad, fe ddiweddarodd yr arlunydd Hywel Harris y darlun i mewn i waith olew mewn arddull ciwbyddol-cwilt clytwaith.

Newidiodd methiant refferendwm datganoli 1979 y naws, ond fe ailddyfeisiwyd Salem eto yn y cyfnod o weithgarwch gwleidyddol a ddilynodd. ‘Deffrwch y bastards. Mae Cymru’n marw’ oedd y neges o gwmpas y ddelwedd ar y pamffled a gynhyrchwyd yn 1989 gan Cymdeithas Cyfamod y Cymry Rhydd. Y cyd-destun y tro hwn oedd yr ymateb i’r mudo mewnol a’r ymgyrch llosgi tai haf. Wedi hynny, defnyddiwyd Salem gan amgylcheddwyr yn erbyn cwmni cemegol aml-genedlaethol, Montsanto, Wrexham, drwy wyrdroi wyneb Sian Owen a wyneb y diafol ar ffurf arbennig o erchyll.

Ond mae’n bosib iawn mai dyna ddiwedd y daith ar gyfer Salem fel grym weithredol yn ein diwylliant ni. Os yw myfyrwyr Abertawe yn fesur, efallai bod y dirywiad mewn Cristnogaeth Anghydffurfiol a ddarluniwyd yn y llun, a dieithrwch bywyd cymdeithasol a oedd yn cylchdroi o gwmpas y capel, wedi tanseilio, o’r diwedd, botensial y darlun ar gyfer ei ailddefnyddio. Yn sicr mae’r ffaith bod y Llyfrgell Genedlaethol wedi prynu copi o’r gwaith wedi atgyfodi diddordeb yn ei hanes. Peintiwyd yr ail fersiwn yma ar gyfer Frank Treharne James, cyfreithiwr o Ferthyr, a brawd-yng-nghyfraith yr artist. Roedd y gŵr hwn yn rhwystredig gan ei fod wedi dymuno prynu’r gwreiddiol pan y gwerthwyd ef i’r gŵr a fyddai’n dod yn Arglwydd Leverhulme, am 100 gini, yng Nghymdeithas Brenhinol y Dyfrliwiau yn Llundain. Ond rwy’n amau erbyn hyn fod y Salem gwreiddiol wedi symud o’r lle byw hwnnw yn y diwylliant, a ganiataodd iddo ail fathu ei hun a pharhau’n berthnasol drwy gydol yr ugeinfed ganrif, i fod yn ffosil diddorol. Mor drist ag yw hyn, mae Salem bellach yn bodoli yn bennaf fel tystiolaeth o gyfnod a fu, a gwrthrych ymchwil i haneswyr.

Peter Lord

T Llew Jones: Brenin Llenyddiaeth Plant Cymru

Collections / Stori Cymru - Postiwyd 11-10-2019

Un prynhawn Gwener, mewn ysgol fechan yn Nyffryn Teifi, cafodd crwtyn ifanc ei wahodd i ddosbarth y plant mawr er mwyn clywed y prifathro yn darllen darn o stori. Roedd y stori yn un gyffrous. Roedd hi’n sôn am noson stormus, dywyll ac am dollborth unig yn y wlad. Dyma geidwad y tollborth yn clywed sŵn carnau ceffyl yn agosáu o’r pellter, ac yna’r marchog yn gweiddi ‘Gêt’. Wrth fentro mas i agor y gât, dyma’r marchog yn estyn rhywbeth iddo – rhyw barsel wedi ei lapio mewn clogyn – cyn gyrru i ffwrdd i’r tywyllwch. A beth oedd yn y parsel? Daeth y ceidwad i wybod ar ôl dychwelyd i’r tŷ – baban.

Y crwtyn ifanc a oedd yn gwrando’n gegrwth ar y stori hon oedd neb llai na T. Llew Jones. Ni chafodd glywed rhagor ohoni am ryw reswm, ond fe adawodd argraff ddofn ar ei ddychymyg am yn hir wedyn. Daeth i wybod yn ddiweddarach yn ei oes mai Y Golud Gwell (1910) gan Anthropos (Robert David Rowland; 1853?-1944) oedd y stori, ond nid cyn ysgrifennu ei fersiwn ei hun a’i chyhoeddi o dan y teitl Un Noson Dywyll (1973).

Cyffro, rhamant, dirgelwch – dyna’r hyn sy’n nodweddu’r hanesyn uchod. Dyma hefyd nodweddion a ymddengys yn aml yn llenyddiaeth plant T. Llew – yn ei farddoniaeth a’i ryddiaith. Y gŵr hwn a ddefnyddiodd gymeriadau hanesyddol a lled-hanesyddol fel y môr-ladron, Harry Morgan a Barti Ddu, a’r lleidr pen-ffordd, Twm Siôn Cati, fel ei ddeunydd crai. Y gŵr hwn hefyd a greodd fabinogi o’i fywyd ei hun, gyda photswyr Pentre-cwrt, sipsiwn y ‘Pishyn Padis’ ac anturiaethau Beirdd y Cilie yn rhan o un saga amryliw a ddefnyddiwyd i ddiddanu cynulleidfaoedd o blant ac oedolion fel ei gilydd.

Mae’n hawdd rhamantu T. Llew. Rhamantydd oedd e. A’r un mor rhamantus ar yr un olwg yw’r teitl anrhydeddus ac arwrol hwnnw y cysylltir T. Llew ag ef, sef ‘Brenin Llenyddiaeth Plant Cymru’. Ond eto i gyd, mae tadogi teitl o’r fath arno yn dangos cymaint yw ei gyfraniad i’r maes.

Yn y cyfnod wedi’r Ail Ryfel Byd, roedd y diwydiant cyhoeddi Cymraeg mewn cyflwr truenus. Yn 1950, o’r can llyfr a gyhoeddwyd yn Gymraeg, dim ond 13 oedd yn gyhoeddiadau i blant. Gŵr a oedd yn effro i’r argyfwng hwn oedd y llyfrgellydd o Geredigion, Alun R. Edwards. Ym mis Medi 1951, trefnodd y gynhadledd gyntaf o blith nifer yn ystod yr 1950au ym mhlas y Cilgwyn ger Castellnewydd Emlyn, gyda’r nod o annog darpar ysgrifenwyr i greu deunydd darllen Cymraeg ar gyfer plant. Gwahoddwyd 48 o athrawon yr hen sir Aberteifi i’r gynhadledd arbennig hon, ac yn eu plith roedd T. Llew – bardd lled-ifanc ac ysgolfeistr Tre-groes ar y pryd.

Yn ei hunangofiant, Yr Hedyn Mwstard (1980), mae Alun R. Edwards yn cyfeirio at T. Llew fel “y pysgodyn mwyaf a ddaliwyd gan y Cilgwyn.” Roedd yn ysgrifennu’r geiriau hyn ar ddiwedd ei yrfa, ac ar adeg pan oedd T. Llew eisoes wedi ymsefydlu fel un o brif awduron plant Cymru. Bu farw T. Llew bron i dri degawd yn ddiweddarach yn 2009, a rhwng hynny a chynhadledd gyntaf y Cilgwyn yn 1951, fe gyhoeddodd tua hanner cant o gyfrolau – a’r rhan fwyaf ohonyn nhw’n rhai ar gyfer plant.

Fel athro – yn ysgolion Tre-groes (1951-1957) a Choed-y-bryn (1958-1976) – gwyddai T. Llew am yr angen i ddenu plant at ddarllen, ac i ddarparu deunydd cyffrous ar eu cyfer a fyddai’n eu haddysgu a’u diddanu ar yr un pryd. Yn y categori hwn y gosodir straeon fel Trysor y Môr-ladron (1960), Corn, Pistol a Chwip (1969) a Cri’r Dylluan (1974), sy’n cymryd darnau o hanes Cymru a’u troi’n anturiaethau cyffrous llawn arwyr a dihirod. Mae ei farddoniaeth i blant wedyn – a gyhoeddwyd yn Penillion y Plant (1965) a Cerddi Newydd i Blant (1973) – yn mentro mas o’r stafell ddosbarth i’r awyr agored, ac yn ceisio agor llygaid y darllenydd i ryfeddod y byd o’i gwmpas.

Mewn cyfweliad yn y cylchgrawn Llais Llyfrau yn 1968, dywed T. Llew iddo deimlo “mai’r hyn oedd eisiau fwyaf ar blant Cymru oedd arwyr.” Mae arwyr yn cael eu creu ar adeg o angen. Ac yn y Gymru Gymraeg ynghanol yr ugeinfed ganrif, roedd yna angen am awdur fel T. Llew Jones ar lenyddiaeth plant.

Endaf Griffiths

Cynnwys Perthnasol

D-Day 75: Cofio glaniadau Normandi

Casgliadau - Postiwyd 06-06-2019

Saith deg pump o flynyddoedd yn ôl, ar ddydd Mawrth y 6ed o Fehefin 1944, glaniodd y lluoedd Cynghreiriol ar draethau Normandi fel rhan o’r ymgyrch morwrol, tir ac awyr mwyaf yn hanes. Marciodd D-Day gychwyn ar ymgyrch hir, wedi’i enwi’n ‘Operation Overlord, i ryddhau gogledd-orllewin Ewrop o feddiant y Natsïaid.

Ymosododd degau o filoedd o filwyr, yn bennaf o’r DU, yr UD a Chanada, ar fyddinoedd yr Almaen ar bum traeth ar arfordir gogledd Ffrainc: Utah, Omaha, Gold, Juno a Sword. Yn oriau man y bore hwnnw, glaniodd miloedd o awyr filwyr tu ôl i linellau’r gelyn cyn i’r milwyr traed a’r adrannau arfog ddechrau glanio ar y traethau. Cefnogwyd hwy gan bron i 7,000 o longau milwrol.

Cychwynnodd y gwaith o gynllunio Operation Overlord misoedd lawer cyn yr ymosodiad. Roedd dros ddwy filiwn o filwyr o dros 12 gwlad wedi cyrraedd ym Mhrydain erbyn 1944 fel rhan o’r paratoadau. Roedd hyn yn cynnwys bataliwn o filwyr Americanaidd oedd yn aros yng ngwersyll Island Farm ym Mhen-y-bont. Cafodd y cytiau eu hadeiladu’r wreiddiol ar gyfer gweithwyr yn y ffatri arfau cyfagos ond yr oedd yn wag hyd nes dyfodiad yr Americanwyr yn Hydref 1943. Dywedir bod y Cadfridog Dwight D. Eisenhower ei hun wedi ymweld â’r gwersyll yn Ebrill 1944 I gyfarch y milwyr cyn iddynt adael i Ffrainc. Yn hwyrach yn y Rhyfel, defnyddiwyd Island Farm fel gwersyll carcharorion rhyfel ar gyfer swyddogion yr Almaen. Darllenwch fwy am hanes y gwersyll ar Gasgliad y Werin Cymru.

Ymunodd Leslie Illingworth (1902-1979), y cartwnydd gwleidyddol Cymreig, â’r Daily Mail  yn 1939 ac mae canran uchel o’i waith cynnar a gedwir yma yn y Llyfrgell Genedlaethol yn ymwneud â thestun yr Ail Ryfel Byd. Mae ei ddarluniad o’r glaniadau yn Normandi, sy’n ddyddiedig y 9fed o Fehefin 1944, yn gal war steil Tapestri Bayeux. Mae’n dangos y Cynghreiriaid yn ymosod ar yr Almaenwyr ar y traethau. Uwch eu pennau mae Churchill, Montgomery ac Eisenhower, ac ar yr ochr mae Hitler, ynghyd â’i gadfridogion arall, yn edrych ymlaen yn ofidus.

Erbyn diwedd D-Day, roedd y Cynghreiriaid wedi sefydlu troedle bychan yn Ffrainc. Fe wnaeth hyn arwain at ryddhau Paris ac, yn y pendraw, buddugoliaeth dros y Natsïaid. Cafodd dros 150,000 o filwyr Cynghreiriol eu danfon i arfordir Normandi ar y diwrnod hwnnw, gyda 10,000 o gerbydau milwrol. Bu farw tua 4,400 o’r dynion yma ac anafwyd 10,000 arall.

“At dawn’s first light on 6th June our longest day began.” (NLW Facs 1028)

Emyr Humphreys yn 100

Casgliadau - Postiwyd 03-06-2019

Yn ddiweddar, dathlodd Emyr Humphreys, un o nofelwyr enwocaf a mwyaf blaengar Cymru, ei ben-blwydd yn gant oed. Mae ei ddylanwad ar lenyddiaeth Gymreig wedi bod yn sylweddol. Yn wir, cafodd ei ddisgrifio gan y bardd R. S. Thomas fel ‘the supreme interpreter of Welsh life’.

Ganwyd Emyr Humphreys yn Nhrelawnyd ger Prestatyn, Sir y Fflint. Mynychodd Ysgol Uwchradd Rhyl cyn symud ymlaen i astudio hanes ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd, cofrestrodd fel gwrthwynebwr cydwybodol a bu’n gweithio ar fferm cyn cael ei ddanfon i’r Dwyrain Canol a’r Eidal yn weithiwr cymorth yn 1944 ac 1946. Wedi’r rhyfel bu’n gweithio fel athro, cynhyrchydd gyda’r BBC ac, yn hwyrach, fel darlithydd drama ym Mhrifysgol Bangor cyn gadael i ganolbwyntio ar ei ysgrifennu yn 1972.

Mae Emyr Humphreys wedi cyhoeddi dros ugain o nofelau ac wedi ennill sawl gwobr am ei waith, gan gynnwys Gwobr Maugham Somerset am Hear and Forgive yn 1953, a Gwobr Hawthornden am A Toy Epic yn 1958. Enillodd hefyd wobr Llyfr y Flwyddyn yn 1992 am Bonds of Attachment, ac eto yn 1999 am The Gift of a Daughter. Yn ogystal, enillodd wobr gyntaf Siân Phillips am ei gyfraniad i radio a theledu yng Nghymru yn 2004. Ynghyd â rhyddiaith, mae’r awdur hefyd wedi troi ei law at farddoni ac ysgrifennu ffeithiol, yn cynnwys The Taliesin Tradition (1983) sy’n edrych ar hunaniaeth Cymru drwy lenyddiaeth a hanes Cymreig.

Cafodd ei archif gynhwysfawr ei brynu gan y Llyfrgell Genedlaethol yn 1994 a gellid pori’r cynnwys drwy’r Catalog Archifau a Llawysgrifau. Yn bennaf, mae’n cynnwys ei ohebiaeth bersonol a phroffesiynol, a chopïau teipysgrif a llawysgrif o’i weithiau cyhoeddedig ac heb eu cyhoeddi. Mae’r archif yn un swmpus – 79 bocs i gyd – sy’n destament i’w yrfa faith yn ysgrifennu a barddoni am fywyd yng Nghymru.       

Hoffai’r Llyfrgell Genedlaethol dymuno’n dda iddo ar yr achlysur arbennig hwn.

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog