Blog

Postiwyd - 27-08-2018

#CaruMapiau / Collections

‘Spieghel’ Waghenaer

Yng Nghymru, mae 2018 wedi ei dynodi fel ‘Blwyddyn y Môr’ ac mae’r blog hwn, sef y trydydd eleni ar y thema forol, yn ymwneud â’r siart cynharaf o arfordir Cymru sydd yng Nghasgliad y Llyfrgell.  Mae’n dyddio o 1590 ac yn dangos Môr Hafren a grëwyd gan yr hydrograffydd a’r Iseldirwr Lucas Janszoon Waghenaer (1534-1606).  Roedd yr Is-almaenwyr yn hydrograffwyr a chartograffwyr Ewropeaidd blaenllaw, a thyfodd Leiden, Antwerp ac wedyn Amsterdam yn ganolfannau cynhyrchu siartiau yn ogystal â mapiau.

Swyddog morwyo oedd Waghenaer ac yn nes ymlaen daeth yn gasglwr tollau morol.  Profodd ei brofiadau ymarferol ar y môr a’i gysylltiadau â morwyr a swyddogion porthladdoedd yn fanteisiol wrth iddo lunio ei atlas morwrol neu arweiniad peilot i ddyfroedd arfordirol Ewrop. Roedd testun Waghenaer yn seiliedig ar gyhoeddiadau mordwyo traddodiadol yr unfed ganrif ar bymtheg ond roedd ei siartiau’n ychwanegu elfen arloesol gan wneud yr atlas morwrol hwn yr arweiniad peilot cyntaf yn y byd i’w gyhoeddi.

 


Roedd llwyddiant y Teerste Deel vande Spieghel der Zeevaerdt (Rhan Gyntaf y Sea Mirror) 1584 yn deillio o gasgliad siartiau arloesol Waghenaer, eu hengrafiadau cain a’r ffaith eu bod wedi’u rhwymo’n ymarferol mewn un gyfrol.  Mae’r siartiau’n dangos panoramas arfordirol ac yn darlunio proffiliau o glogwyni a thir yn edrych o gyfeiriad y môr, sy’n awgrymu bod y siartiau wedi’u darparu’n gyntaf ar y môr gan ddefnyddio croestoriadau cwmpawd i ‘leoli’ nodweddion arfordirol amlwg.

Serch hynny, yn aml iawn roedd safon cywirdeb y ffurfwedd arfordirol yn druenus gan fod tuedd i or-ddarlunio’r nodweddion arwyddocaol tra bod ardaloedd eang o dopograffi fel pe baent wedi’u lluniadu’n ddiofal o’r golwg.  Dadleuai rhai y gellid esgusodi’r afluniadau hyn gan fod siartiau o’r fath wedi’u bwriadu ar gyfer llywio ym  mynedfeydd y porthladdoedd pwysig ac nid ar gyfer mordwyo cyffredinol.  Yn hyn o beth, roedd Waghenaer ond yn cadw at yr hyn oedd yn hen draddodiad wrth lunio siartiau.

Bu llwyddiant y gyfrol gyntaf hon yn ysgogiad i Waghenaer gyhoeddi’r ail ran yn 1586 a oedd yn cynnwys testun Lladin.  Dilynwyd hwn gan gyfieithiadau eraill.  Pan ddangoswyd yr atlas i’r Frenhines Elizabeth a’i Chyfrin Gyngor, cymaint fu’r effaith fel y penderfynwyd cyfieithu argraffiad 1586 i’r Saesneg, tasg a bennwyd i Anthony Ashley (1551-1628), Clerc i’r Cyfrin Gyngor. Yn 1588 ymddangosodd The Mariner’s Mirrour am y tro cyntaf yn y Saesneg ac ar unwaith profodd hwn eto yn boblogaidd.  Daeth yr atlasau yn wybyddus i’r Prydeinwyr fel y ‘Waggoners’, enw generig ar gyfer atlasau a siartiau môr a oroesodd am hydoedd ar ôl i The Mariner’s Mirrour gael ei ddisodli gan siartiau newydd Iseldiraidd.  Ar ôl hynny, cyhoeddodd Waghenaer fersiynau mewn fformat llai a mwy ymarferol.

 

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog