Blog

Postiwyd - 19-07-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Dr Shaun Evans

Mae Dr. Shaun Evans yn Gyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru canolfan ymchwil Cymru gyfan sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, drwy ystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Mapiau Ystadau Cymru 1: Eiddo, Lle a Phŵer

Yn ei lyfr dylanwadol, Social Formation and Symbolic Landscape, mae’r daearyddwr diwylliannol Denis E. Cosgrove (1948-2008) yn gwneud honiad pwysig:

‘Landscape constitutes a discourse, through which social groups historically have framed themselves and their relations with both the land, and with other human groups’.

Mae’r gosodiad hwn yn gwbl berthnasol i ystadau tir, oedd yn strwythurau pwysig ym mywyd Cymru o ddiwedd y cyfnod canoloesol, hyd at ddegawdau cynnar yr 20fed ganrif. O Fostyn, Penrhyn, Baron Hill a Nannau yn y gogledd, ar draws tiroedd eang Wynnstay, Castell Powis ar y ffin, Trawsgoed a Gogerddan yng Nghanolbarth Cymru ac ymlaen i diroedd Biwt, Tredegar, Cawdor a Plymouth ymhellach i’r de – mae bob cwr o Gymru bron iawn wedi’i ddylanwadu gan flaenoriaethau ystadau. Mae’r ystadau hyn yn amrywio o ran ffurf a maint, gyda’u cymeriad a’u cyfansoddiad wedi’i greu gan ddiddordebau, hunaniaeth a dylanwad eu perchnogion a natur eu lleoliadau daearyddol a chymunedol.

Roedd mapiau ystadau , a ddatblygwyd yn Lloegr o’r 1570au ac a ddaeth yn fwy cyffredin yng Nghymru o ganol y 18fed ganrif, yn rhan o’r cofnodion cyfoethog ac amrywiol a gynhyrchwyd gan yr ystadau hyn yn ystod eu cyfnod. Mae nifer o’r cofnodion hyn wedi goroesi ymysg cannoedd yr archifau ystadau a chasgliadau cyfreithwyr a adneuwyd mewn cadwrfeydd fel y Llyfrgell Genedlaethol, Archifau Prifysgol Bangor ac archifdai drwy Gymru.

Mae’r archifau ystadau hyn yn cynnwys amrywiaeth enfawr o fathau o gofnodion: gweithredoedd eiddo, setliadau, ewyllysiau, arolygon, rhenti, prydlesi, cyfrifon, gohebiaeth, derbyniadau, papurau cyfreithiol, cynlluniau pensaernïol, dogfennau amgaeedig a chomisiynau swyddogol – weithiau’n ymestyn ar draws canrifoedd. Cynhyrchwyd y cofnodion hyn fel rhan o’r broses o brynu, datblygu a rheoli ystadau, ac i sicrhau eu bod yn cael eu trosglwyddo drwy etifeddiaeth.

Ni ddylid ystyried arolygon a mapiau ystadau ar wahân i weddill y cofnodion cysylltiedig sydd o fewn archifau ystadau. O’u dadansoddi yn y cyd-destun hwn, maent yn rhoi gwybodaeth werthfawr o’r modd yr oedd perchnogion ystadau Cymru’n meddiannu, ffurfio a siapio’r dirwedd mewn ffyrdd oedd yn cyfleu eu hunaniaeth: eu gwerthoedd cymdeithasol, gwleidyddol, crefyddol ac economaidd; eu statws, eu chwaeth, eu pŵer a’u cyfoeth.

Yn aml crëwyd y mapiau hyn fel dogfennau a gâi eu harddangos a’u defnyddio mewn swyddfeydd ystadau i helpu i reoli tir a etifeddwyd, gan roi delweddau gweledol a gynrychiolai’r diriogaeth ym meddiant perchnogion yr ystadau a’u hasiantau. Wrth ysgrifennu at Owen Meyrick o Fodorgan yn 1725, cyfeiriodd yr amryddawn Lewis Morris (1701-65) ar yr arolwg yr oedd newydd ei gwblhau o ‘r ystâd ym Môn, gan ymfalchïo ‘he can scarce believe that ever a gentleman hath such an insight of his estates as he is likely to have from these maps’.  Mae’r defnydd a wnaed o’r mapiau fel cyfrwng i reoli ystâd i’w weld yn y newidiadau a wnaed yn aml iddynt dros y blynyddoedd: marciau pensil yn dangos newidiadau terfynau, gwerthiant, tenantiaid newydd neu gyfeiriadau at gofnodion eraill a gedwid yn yr ystafell hawlysgrifau.


Am ganrifoedd, roedd bod yn berchen tir yn arwydd amlwg o statws a phŵer yng nghymdeithas Cymru. Roedd y gallu i gadw eu rheolaeth o’r tir hwn, ychwanegu ato a’i drosglwyddo i genedlaethau’r dyfodol o’r un ‘gwaed ac enw’ yn sail i’r llinachau hynny oedd yn amlwg yng nghymdeithas Cymru nes daeth nifer o’r ystadau i ben ar ddechrau’r 20tfed ganrif.  Ynghyd â chofnodion fel prisiadau a rhenti, gall arolygon a mapiau ystadau ddangos faint o diriogaeth yr oedd gan unigolyn ddylanwad drosto: ac os yw’n rhan o gyfres gronolegol hir o gofnodion, gall ddangos sut y bu i deuluoedd brynu, ehangu, atgyfnerthu, ‘gwella’ neu’n wir, golli eu buddiannau dros genedlaethau olynol. Yn aml câi mapiau eu comisiynu ar adeg o newid: pan gâi eiddo neu dir ei etifeddu, ei brynu neu ei werthu, neu’n wir i ddarparu glasbrintiau ar gyfer gwaith yn y dyfodol. Felly roedd mapiau ystâd ynghlwm ag ymwybyddiaeth o falchder mewn llinach a thiriogaeth, a hynny wedi’i fynegi’n amlwg drwy arddangos eu harfbais a symbolau herodrol eraill ar flaen y ddogfen.

Yn ogystal â dangos maint ystâd (neu ran ohoni) mae’r mapiau hyn hefyd yn rhoi gwybodaeth werthfawr ynglŷn â sut yr oedd eu perchnogion yn cadarnhau eu tiriogaeth i gael mwy o gyfoeth a sefydlu eu hunaniaeth – eu pŵer a’u statws – o fewn y dirwedd. Nid yw’n syndod mai’r plas yw’r nodwedd amlycaf fel arfer ar fapiau ystâd – gan adlewyrchu ei bwysigrwydd yn yr ardal a’i statws fel y prif symbol pensaernïol o ddylanwad ei berchennog ar y gymuned gyfagos. Yn wir, caiff disgrifiadau manwl o blastai yn aml eu cynnwys ar ymylon mapiau ystadau.


Yn ogystal â’r plas a’i adeiladau allan, gerddi a pharcdir, gall mapiau ystadau hefyd ddangos ffermydd, caeau, ffyrdd, coetiroedd, melinau, eglwysi, trefi, waliau, pyllau, coed, terfynau, pontydd, safleoedd diwydiannol fel pyllau a chwareli ac weithiau, golygfeydd o dda byw a helfeydd hyd yn oed. Roedd yr holl nodweddion ffisegol hyn yn cael eu ffurfio gan flaenoriaethau’r ystâd yr oeddent yn perthyn iddi ac yn ei gwasanaethu, i raddau amrywiol, i gynnwys gwerthoedd a chysyniadau penodol yn y dirwedd. Bu i rai perchnogion ystadau fuddsoddi arian ac amser sylweddol yn creu Tirweddau wedi’u Dylunio, neu gynlluniau ‘gwella’. Mae map a argraffwyd o ystâd Hafod, a gynhyrchwyd i gyd-fynd â gwaith George Cumberland Attempt to Describe Hafod (1796), yn dangos ymdrech Thomas Johnes’ (1748-1816) i amlygu nodweddion pictiwrésg ei ddaliadau, gyda nifer o ‘lwybrau’ a ‘golygfannau’ wedi’u cynnwys ar y map. Mae pob map ystâd yn awgrymu ffyrdd yr oedd ystadau’n cyfrannu at greu lle.


Maent hefyd yn giplun o’r theatr lle’r oedd teuluoedd elitaidd Cymru’n datblygu a negodi’r cysylltiadau cymdeithasol a chymunedol hollbwysig hynny – gyda thenantiaid, cymdogion, clerigwyr lleol, gweision a staff – oedd yn sail i’w statws mewn cymdeithas leol. Weithiau mae enwau tenantiaid neu ddaliadau wedi’u harysgrifio ar y mapiau neu’n cael eu cynnwys mewn dogfennau ategol (sy’n aml ar goll), weithiau gyda manylion prydlesi, rhenti a gwasanaethau. Roedd pobl yn byw ar yr ystadau tir a ddangoswyd gan fapiau, gyda bythynnod a ffermydd yn cynnig cartref i bobl a gweithgareddau ehangach yr ystâd yn cynnal gwaith a chyflogaeth amrywiol.

Yn yr ystyr hwn mae’r mapiau’n darparu pwyntiau mynediad unigryw i ymchwilio i’r drafodaeth rhwng pŵer, pobl a lle sy’n sail i greu’r tirweddau symbolaidd a’r strwythurau cymdeithasol a drafodir gan Cosgrove.

Er gwaethaf gwaith rhagorol Bob Silvester ychydig iawn o ymchwil a wnaed i fapiau ystadau Cymru, er gwaetha’r wybodaeth helaeth y gallant ei chyfrannu  i hanes tirwedd Cymru. Yn Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, gobeithio y gallwn chwarae ein rhan i wneud iawn am y diffyg hwn yn ystod y blynyddoedd nesaf.

Darllen Pellach:

Sarah A. Bendall, Maps, Land and Society: A history, with a carto-bibliography, of Cambridgeshire estate maps, 1600-1836 (Cambridge, 1992)

Denis E. Cosgrove, Social Formation and Symbolic Landscape (2il argraffiad., Madison, 1998)

P.D.A. Harvey, ‘English Estate Maps: Their early history and their use as historical evidence’, in David Buisseret (ed.), Rural Images: Estate Maps in the Old and New Worlds (Chicago, 1996), 27-61

Colin Thomas, ‘Estate Surveys as Sources in Historical Geography’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 14, 4 (Rhagfyr, 1966), 451-69

Hilary M. Thomas, A Catalogue of Glamorgan Estate Maps (Caerdydd, 1992)

R.J. Silvester, Mapping Montgomeryshire: Estate maps from 1589 to 1840’, Montgomeryshire Collections 100 (2012), 149-80.

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog