Blog

Postiwyd - 28-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

Ymatebion i’r Map of North Wales 1797 gan John Evans.

Pan ddisgrifiodd Thomas Pennant yr olygfa o gopa’r Wyddfa ar ddiwrnod anarferol o glir, fe’i cyflwynodd fel map:

In a former tour, I saw from it the county of Chester, the high hills of Yorkshire, part of the north of England, Scotland, and Ireland: a plain view of the Isle of Man; and that of Anglesea lay extended like a map beneath us, with every rill visible. I took much pains to see this prospect to advantage; sat up at a farm on the west till about twelve, and walked up the whole way.

Disgrifir golygfeydd estynedig tebyg gan deithwyr eraill yng Nghymru yn yr un modd, gan ddefnyddio’r syniad o ‘fap’ fel metaffor. Yn aml iawn, mewn gwirionedd, maent yn benthyg delwedd Pennant ei hun, yn enwedig wrth sefyll yn yr un lle ar ben yr Wyddfa. Er yn besimistaidd iawn am y posibiliadau o weld unrhyw beth o gwbl lan fan ’na, cyfaddefodd Henry Wigstead ‘when the prospect is unobstructed, it is the most wonderful map imagination can form.’

Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif ceir rhagor o gyfeiriadau at ddefnyddio mapiau go-iawn, wrth i bobl gynllunio eu teithiau a dehongli’r dirwedd o’u cwmpas. Weithiau, gwelir gwahaniaethau sylweddol rhwng y ffordd mae mapiau yn dangos llefydd, a’r tir ei hun. Cafodd William Hutton sbort wrth ymweld â ‘Dinas Mouddy’ (Dinas Mawddwy), pentre bach brwnt a di-nod oedd arfer bod o ‘considerable eminence in the scale of Welch towns’. ‘I had observed also’, meddai’n ddireidus, ‘its name distinguished with bold letters in our maps’. Ar dramp trwy fynyddoedd Eryri darganfyddodd, mewn ffordd ddramatig, pa mor annigonol gall mapiau’r cyfnod fod am ddangos uchder tir. Yn syth ar ôl iddo longyfarch ei hun ar adnabod ‘a sheet of water, a mile long, and three quarters wide […] which, by the map, I knew must be Ogwen Pool’, dyma fe mewn sefyllfa annisgwyl:

But what was my surprize, when, at the extremity of the pool, I instantly found myself upon a precipice two hundred feet high, and burst, in a moment, upon a most beautiful valley, nearly one mile wide and four long.

Ni phrofodd y daearegydd Arthur Aiken yr un ‘surprize’, am ei fod wedi paratoi o flaen llaw gan brynu map graddfa fawr John Evans o 1795: naw dalen hardd a manwl, ‘pasted on canvas, and folded up into single sheets for the conveniency of carriage’. Gyda hwn, medrodd Aiken a’i gyd-deithwyr ddilyn ‘every turning of the road, every winding of every rivulet’. Ac yn fwy pleserus byth i’r daearegydd brwd:

the plan of every mountain is given with such accuracy that a person conversant with the forms of mountains may, by a bare inspection of the map, distinctly trace the course of the primitive, secondary, and limestone ridges through the whole of North Wales.

Ar ôl 1797 mae’r rhan fwyaf o gyfeiriadau at fapiau gan deithwyr yn sôn yn benodol am fap graddfa lai John Evans, a gyhoeddwyd gan ei fab ddwy flynedd ar ôl iddo farw. Ym marn William Bingley, ar daith gerdded yng ngogledd Cymru yn 1798, hwn oedd ‘the correctest map I ever travelled by’, ac yn arbennig o gywir yn y modd y dangosai’r ffyrdd. Wrth iddo ddiweddaru ei Daith ychydig o flynyddoedd wedyn, teimlai fod rhaid cynnwys map newydd o’i waith ei hun ‘compiled from the most authentic sources, to which I could have access, and corrected by my own observations’. Nid am ei fod yn meddwl bod ganddo sgiliau cartograffegol gwell, eglurodd, ond yn hytrach, am fod ‘Mr John Evans’s ‘Map of North Wales’, which contains by far the fewest errors of any that has yet been published’ bellach ar werth am ‘the enormous price of a guinea’.

Ymhlith y gwahanol ymatebion i fap Evans o 1797, ceir un o’r rhai mwyaf trawiadol yn nisgrifiadau bywiog yr awdur Catherine Hutton o’i theithiau yng ngogledd Cymru ar ddiwedd y 1790au. Teithiodd Catherine o Birmingham gyda’i thad William Hutton, a chadwodd, fel ynta, gofnod o’i phrofiadau. Cyhoeddwyd fersiwn ohono fel cyfres o lythyrau at ei brawd yn y Monthly Magazine yn ystod y 1810au; ond mae’r fersiwn lawysgrif, a gedwir yma yn y Llyfrgell Genedlaethol, yn fwy manwl ac yn fwy personol ei naws. Roedd Catherine Hutton yn amlwg yn gwirioni ar fynyddoedd gogledd Cymru. Dysgodd eu henwau a’u hamlinellau: wrth ymlwybro ar gefn ceffyl ar hyd glannau Ynys Môn, cyfrifodd yr enwau fesul un, gan edmygu llinell ddramatig y copaon ar draws Afon Menai. Er iddi fwynhau ceffyla a cherdded, dioddefodd yn wael gan y bendro (vertigo): nid oedd modd felly iddi efelychu ei thad egnïol, a ddringodd yr Wyddfa yn 76 oed. Ond teimlir swyn y mynyddoedd yn nisgrifiadau Catherine ohonynt o waelod y dyffryn; mae hi’n eu dal o wahanol bersbectifau, ac mewn tywydd newidiol.

Tua diwedd y daith olaf ym 1800, a hwythau yn y gwesty newydd yng Nghapel Curig, darlunia Hutton dirwedd Eryri mewn ffordd sy’n ymylu ar weledigaeth. Gan dynnu ar eiriau’r Beibl ‘tŷ nad yw o waith llaw, sydd yn dragwyddol yn y nefoedd’ (2 Corinthiaid 5:1) mae’n ysgrifennu at ei brawd:

I have fancied Snowdonia a city not made with hands, whose Builder and Maker is God. I have bounded my fancied city by the district of Arvon; an imaginary line drawn from the Rivals to Pont Aber Glaslyn; the vale beginning at Pont Aber Glaslyn, and ending at Pont y Pair, and the Vale of Conwy, from Pont y Pair to the sea.

Disgrifir ffiniau a phrif nodweddion y ddinas dragwyddol hon yn fanwl. Mae strydoedd anferth (y dyffrynnoedd) yn torri ar ei thraws; mae’r Wyddfa’n sefyll fel teml fawr yn y canol. Ac er mwyn egluro’n well i’w brawd, mae hi’n tynnu braslun iddo: ‘I have annexed a sketch of Snowdonia, from Evans’s map, which will explain my ideas better than all the words I could use’. Map o fap yw’r braslun hwn, wedi ei blygu’n daclus rhwng tudalennau y llawysgrif—map ysbrydol yn deillio o fap daearyddol. Mae’n gofnod gweledol o ddealltwriaeth greadigol Catherine Hutton o’r dirwedd gymhleth, fynyddog oedd yn ei hamgylchu.

Cyfeiriadau
Derek Williams ‘John Evans’ Map of North Wales 1797’, Ystrad Alun 11 (Nadolig, 2010).
Mary-Ann Constantine, ‘”The bounds of female reach”: Catherine Hutton’s Fiction and her Tours in Wales’, Romantic Textualities: Literature and Print Culture, 1780–1840, no. 22, 92-105
Curious Travellers

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog