Blog

Postiwyd - 15-06-2018

Casgliadau / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Rhyddiaith a Nofelau

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect The Rise of Literacy mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, nofelau a gweithiau rhyddieithol sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o’r eitemau fydd yn cael eu digido yn sgil y prosiect.

Anna Maria Bennett – Anna, or, Memoirs of a Welch heiress, 1785

Nofelydd Cymreig o’r ddeunawfed ganrif oedd Anna Maria Bennett. Treuliodd y rhan fwyaf o’i phlentyndod a blynyddoedd cynnar ym Merthyr Tudful. Cyhoeddodd Bennett gyfanswm o saith o nofelau poblogaidd, yn cynnwys ‘Anna, neu Memoirs of Welch Heiress’.

Thomas Jeffery Llewelyn Prichard – The Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti, descriptive of life in Wales: interspersed with poems, 1828

Actor teithiol ac awdur oedd Thomas Jeffery Llewelyn Prichard. Cofir amdano fel awdur y stori ddifyr ac adnabyddus ‘The adventures and vagaries of Twm Shôn Catti, descriptive of life in Wales: interspersed with poems ‘. Yr oedd y gyfrol hon yn llwyddiant yn nhermau ariannol a chafodd ei chydnabod gan rai fel y nofel gyntaf i’w chyhoeddi yng Nghymru; er, sbardunodd y fath ddatganiad dadleuon ac anghytundebau diweddarach. Yr oedd fersiwn gyntaf Prichard, a gyhoeddwyd yn Aberystwyth ym 1828, yn fras ac yn aflednais o ran arddull a chynnwys. Diwygiwyd a datblygwyd y gyfrol ar ffurf argraffiadau diweddarach 1839 a 1873.

Roger Edwards – Y Tri Brawd a’u Teuluoedd, 1869

Gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd oedd Roger Edwards; caiff ei gofio hefyd am ei waith golygyddol a llenyddol. Bu’n olygydd ar ‘Y Drysorfa’ rhwng 1847 a 1886 (ar y cyd â John Roberts hyd 1853), ac yn rhinwedd ei swydd penderfynodd gyhoeddi rhai o’i weithiau llenyddol ei hun, yn gyfresol, yn y misolyn, gan ddechrau gyda ‘Y Tri Brawd’ ym 1866. Ei nod oedd tawelu amheuon rhai Methodistiaid a oedd yn wyliadwrus o lenyddiaeth ffuglennol. Paratôdd y ffordd ar gyfer y nofelydd nodedig Daniel Owen, a gyfrannodd ei nofel ‘Y Dreflan’ i’r misolyn yn ddiweddarach.

Elizabeth Amy Dillwyn – The Rebecca rioter: a story of Killay life, 1880

Yr oedd Amy Dillwyn yn nofelydd, yn ddiwydiannwr, ac yn ymgyrchydd brwd, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bywyd yn Abertawe, ei dinas enedigol. ‘The Rebecca rioter’ oedd nofel gyntaf yr awdures a chaiff ei gydnabod yn gyffredinol fel ei gwaith mwyaf safonol. Edrydd y nofel hanes ymosodiad enwog Merched Beca ar dollborth Pontarddulais. Ysgrifennwyd y nofel o bersbectif terfysgwr ac y mae cefnogaeth yr awdur tuag at eu hachos i’w gweld yn amlwg. Yn ei nofelau, canolbwyntiodd Amy Dillwyn ar safle menywod o fewn y gymdeithas Fictoraidd.

Daniel Owen – Profedigaethau Enoc Hughes, 1891

Caiff Daniel Owen ei adnabod fel nofelydd mwyaf nodedig Cymru. Ni dderbyniodd lawer o addysg yn ystod ei blentyndod cynnar ac aeth i weithiodd mewn siop deilwra’n ifanc. Ym 1865 aeth Daniel Owen i goleg y Bala; er na ragorodd fel myfyriwr yno, darllenodd yn eang a dangosodd ddiddordeb arbennig mewn llenyddiaeth Saesneg. Ar gais Roger Edwards, cyfrannodd ei nofel gyntaf – ‘Y Dreflan’, yn gyfresol i ‘Y Drysorfa’, sef cyhoeddiad Methodistaidd Calfinaidd. Roedd Daniel Owen yn hoff o archwilio cymunedau Cymreig yn ei nofelau, yn enwedig cymunedau’n amgylchynu’r capel. Fodd bynnag, yn ei drydedd nofel, ‘Profedigiadau Enoc Huws’, ymestynnodd ychydig yn ehangach na’r seiat Fethodistaidd a lluniodd gymeriadau a oedd ar gyrion y cyfarfodydd crefyddol hynny. Cafodd ‘Profedigaethau Enoc Hughes’ ei gyfresoli gan Isaac Foulkes yn ‘Y Cymro’ rhwng 1890 a 1891. Canolbwyntia’r nofel ar fywyd Enoc, a fagwyd mewn tloty’n wreiddiol, ond a ddaeth yn berchennog siop lwyddiannus. Comedi yw’r nofel a edrydd hanes carwriaeth anobeithiol Enoc. Mae’r trafferthion rhyngo a’i ofalwr tŷ, ynghyd a’i gyfarfodydd cythryblus â’r Capten Trefor hefyd yn ganolbwynt i’r stori. Roedd cyhoeddiadau Daniel Owen yn gamau sylweddol ymlaen yn hanes y nofel Gymraeg a Chymreig.

Bydd ail nofel Daniel Owen, ‘Hunangofiant Rhys Lewis, gweinidog Bethel’ (1885), yn cael ei digido hefyd yn sgil y prosiect.

Eisiau darllen mwy o gofnodion o’r gyfres hon? Gweler isod:

 

 

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Tagiau: , ,

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog