Blog

Postiwyd - 21-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

John Evans (Llwyn-y-Groes), Map of North Wales 1795 & 1797

Yn y gyfrol gyntaf o’r Tour in Wales (1778), mae Thomas Pennant yn diolch i ‘Mr John Evans of Llwyn y Groes’ am ei sylwadau ar y ‘vast ditch’ wrth ymyl Abaty Dinas Basing ger Treffynnon: Clawdd Wat oedd hyn, yn ôl Evans, yn hytrach na Chlawdd Offa. Mewn troednodyn mae Pennant yn egluro:

This gentleman is now engaged in an actual survey of North Wales, and of publishing a large map of that part of the principality: a work extremely worthy of public encouragement. A further account of the plan will be published in the last page of this volume.

Ar ddiwedd y gyfrol ceir hysbyseb: ‘Proposals for publishing by Subscription from an Actual Survey a large six-sheet, and also a smaller Map, of the Six Counties of North Wales by John Evans’. Ac wrth waelod y dudalen, yn sicr er mwyn magu hyder ymhlith y tanysgrifwyr, gwelir y llinell: ‘N.B.: the Work is now under the Engraver’s Hands’.

Ychydig ohonom sydd heb addo cyflawni gwaith mewn cyfnod cwbl afresymol, ac mae’n wir bod tasg John Evans yn un mawr a chymhleth. Ond hir iawn fu’r aros am y map hwn. Fel dangosir Paul Evans, ym 1792 dyma Pennant yn codi pen a phapur a drafftio llythyr llym i’r papur lleol ar ran ‘Tanysgrifwyr Gogledd Cymru’, a nhwythau bellach braidd yn ddiamynedd. Awgrymodd y posibiliad o ‘entering into new arrangements’ pen a welai’r map olau dydd o fewn y flwyddyn. Yn y pen draw, er iddo fod ugain mlynedd yn hwyr, ni ddaeth y map allan am dair blynedd arall. Ac ym 1795, pan gyhoeddwyd y gwaith mawr, bu farw y mapiwr. Dwy flynedd ar ôl hyn ymddangosodd y map llai: cyhoeddwyd hwn gan fab John Evans (Dr John Evans, hefyd o Lwyn-y-Groes).

Cytunir heddiw bod map John Evans, a ddaeth allan ar naw dalen fawr, yn waith rhagorol a gododd safonau cartograffeg yng Nghymru yn aruthrol. Cymydog i Evans oedd yr engrafiwr, Robert Baugh; mae’r map yn nodweddiadol am eglurdeb y llythyru, ac am ei fanylder. Nid yw’n bell ar ran ei steil o waith yr Arolwg Ordnans, a gychwynnodd yng Nghymru ym 1810. Dysgir rhagor am y dyn ei hun, ac am sut y creodd ei fap, mewn erthygl ddiddorol iawn gan Derek Williams. Tirfeddiannwr â diddordeb mewn celf a hynafiaethau oedd Evans, o Lwyn-y-Groes, Llanymynech (mae’r tŷ bellach yn adeilad coftrestredig Gradd II), ger y ffin â sir Amwythig. Ganed ef yn yr un flwyddyn â Thomas Pennant, ac mae’n amlwg fod gan y ddau ddyn lawer yn gyffredin. Ceir disgrifiad cynnes o ymweliad Pennant â thŷ y ‘public-spirited Mr Evans’ yn ei daith gyhoeddedig. Rhoddodd Evans dipyn o wybodaeth iddo am safleoedd hanesyddol lleol.

Un cyd-ddigwyddiad difyr yw’r ffaith bod Clawdd Wat (y ‘vast ditch’ rhyfeddol a nodwyd gan Pennant yn ei filltir sgwar ef) yn rhedeg am ryw 40 milltir o Abaty Dinas Basing i lawr i Maesbury Marsh, sydd yn agos iawn i dŷ John Evans. Gwelir y clawdd wedi ei farcio’n glir, fel llinell ddu yn rhedeg ar draws y rhan o’r map a ddangosir yma. Am ychydig o filltiroedd ar waelod y dudalen mae’n rhedeg yn gyfochrog â Chlawdd Offa, sy’n diflannu ger Caergwrle, jyst cyn yr Wyddgrug. Cafodd Pennant ei swyno gan y llefydd ffiniol hyn ar ochr ddwyreiniol Cymru: mae’n tynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd, ac ar henebion dirgel megis y cloddiau mawr, er mwyn creu darlun hanesyddol o gyfnodau ansefydlog adeg rhyfelau’r gororau.

Mae ugain mlynedd yn amser maith i gadw unrhyw waith ar y gweill, ac mae’n anodd peidio teimlo dros Evans wrth iddo geisio mapio tirwedd a oedd yn trawsnewid mor fuan. Adeiladwyd ffyrdd newydd dan nawdd y cwmnïau Tollbyrth; agorwyd mwyngloddiau newydd; sefydlwyd ffatrïoedd cotwm, a blodeuoedd rhesi o weithfeydd smeltio ar hyd glannau’r Dyfrdwy ar yr arfordir gogleddol. Draw yn y gorllewin, buddsoddodd Richard Pennant (perthynas pell i Thomas) yn y diwydiant llechi, gan ddefnyddio elw caethweisiaeth. Ym 1796 byddai Pennant ei hun yn ‘mapio’ newidiadau pellgyrhaeddol y cyfnod yn ei History of the Parishes of Whiteford and Holywell. Wrth ailymweld â dyffryn bach coediog Maesglas, a’r nant sy’n rhedeg o Ffynnon Gwenfrewi i lawr i’r abaty, mae’n darlunio lle dan ei sang gan felinau a ffatrïoedd copr a chotwm (‘by those behemoths of commerce, our little Jordan was soon drunk up’). Ac eto, arwydd o welliant economaidd yw hyn yn ei farn ef; mae’n ymfalchio yn y cyfraniad a wnaethpwyd gan y nant fach brysur, a’r buddsoddwyr lleol, i Brydain Fawr. Anodd dweud, o graffu’n fanwl ar fap Evans uchod, pa lefel o ddatblygiad diwydiannol sy’n cael ei gynrychioli yma. Mae’n bosib bod y smotiau bach du wrth ymyl y ffrwd yn sefyll am y ffatrïoedd; ceir hefyd ‘coal pit’ ar yr arfordir uwchben Bagillt, a ‘smelting works’ dan Gastell y Fflint. Llawer cliriach nag arwyddion y chwyldro diwydiannol,fodd bynnag, gwelir tai mawr a neuaddau boneddigion Gogledd Cymru—gan gynnwys Downing, cartref Pennant ei hun.

Cafwyd newid mawr arall yn ystod y ddau ddegawd pwysig hyn, sef y llif o dwristiaid yn awyddus i ymweld â Chymru, yn aml iawn yn sgil darllen ysgrifau Pennant ei hun. Fel y dywedodd yn ei lythyr pigog ym 1792:

Of late years the tour of North Wales has become very fashionable, but the crowds who favour us with their company are clamorous after such a director to the picturesque Beauties of our country.

Pan ddaeth map Evans allan o’r diwedd—ac yn enwedig ar ôl i’w fab gyhoeddi y fersiwn llai o faint ym 1797—cafodd groeso mawr. Yn y blog olaf byddaf yn edrych ar ymatebion rhai ‘teithwyr chwilfrydig’ y 1790au a’r 1800au i fapiau pwysig John Evans.

Derek Williams ‘John Evans’ Map of North Wales 1797’, Ystrad Alun 11 (Nadolig, 2010)
R. Paul Evans, ‘Thomas Pennant’s Writing on North Wales’ (unpub M.A Dissertation, University of Wales, 1985)

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English

Comments are closed.

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog