Blog - #CaruMapiau

Postiwyd - 27-08-2018

#CaruMapiau / Collections

‘Spieghel’ Waghenaer

Yng Nghymru, mae 2018 wedi ei dynodi fel ‘Blwyddyn y Môr’ ac mae’r blog hwn, sef y trydydd eleni ar y thema forol, yn ymwneud â’r siart cynharaf o arfordir Cymru sydd yng Nghasgliad y Llyfrgell.  Mae’n dyddio o 1590 ac yn dangos Môr Hafren a grëwyd gan yr hydrograffydd a’r Iseldirwr Lucas Janszoon Waghenaer (1534-1606).  Roedd yr Is-almaenwyr yn hydrograffwyr a chartograffwyr Ewropeaidd blaenllaw, a thyfodd Leiden, Antwerp ac wedyn Amsterdam yn ganolfannau cynhyrchu siartiau yn ogystal â mapiau.

Swyddog morwyo oedd Waghenaer ac yn nes ymlaen daeth yn gasglwr tollau morol.  Profodd ei brofiadau ymarferol ar y môr a’i gysylltiadau â morwyr a swyddogion porthladdoedd yn fanteisiol wrth iddo lunio ei atlas morwrol neu arweiniad peilot i ddyfroedd arfordirol Ewrop. Roedd testun Waghenaer yn seiliedig ar gyhoeddiadau mordwyo traddodiadol yr unfed ganrif ar bymtheg ond roedd ei siartiau’n ychwanegu elfen arloesol gan wneud yr atlas morwrol hwn yr arweiniad peilot cyntaf yn y byd i’w gyhoeddi.

 


Roedd llwyddiant y Teerste Deel vande Spieghel der Zeevaerdt (Rhan Gyntaf y Sea Mirror) 1584 yn deillio o gasgliad siartiau arloesol Waghenaer, eu hengrafiadau cain a’r ffaith eu bod wedi’u rhwymo’n ymarferol mewn un gyfrol.  Mae’r siartiau’n dangos panoramas arfordirol ac yn darlunio proffiliau o glogwyni a thir yn edrych o gyfeiriad y môr, sy’n awgrymu bod y siartiau wedi’u darparu’n gyntaf ar y môr gan ddefnyddio croestoriadau cwmpawd i ‘leoli’ nodweddion arfordirol amlwg.

Serch hynny, yn aml iawn roedd safon cywirdeb y ffurfwedd arfordirol yn druenus gan fod tuedd i or-ddarlunio’r nodweddion arwyddocaol tra bod ardaloedd eang o dopograffi fel pe baent wedi’u lluniadu’n ddiofal o’r golwg.  Dadleuai rhai y gellid esgusodi’r afluniadau hyn gan fod siartiau o’r fath wedi’u bwriadu ar gyfer llywio ym  mynedfeydd y porthladdoedd pwysig ac nid ar gyfer mordwyo cyffredinol.  Yn hyn o beth, roedd Waghenaer ond yn cadw at yr hyn oedd yn hen draddodiad wrth lunio siartiau.

Bu llwyddiant y gyfrol gyntaf hon yn ysgogiad i Waghenaer gyhoeddi’r ail ran yn 1586 a oedd yn cynnwys testun Lladin.  Dilynwyd hwn gan gyfieithiadau eraill.  Pan ddangoswyd yr atlas i’r Frenhines Elizabeth a’i Chyfrin Gyngor, cymaint fu’r effaith fel y penderfynwyd cyfieithu argraffiad 1586 i’r Saesneg, tasg a bennwyd i Anthony Ashley (1551-1628), Clerc i’r Cyfrin Gyngor. Yn 1588 ymddangosodd The Mariner’s Mirrour am y tro cyntaf yn y Saesneg ac ar unwaith profodd hwn eto yn boblogaidd.  Daeth yr atlasau yn wybyddus i’r Prydeinwyr fel y ‘Waggoners’, enw generig ar gyfer atlasau a siartiau môr a oroesodd am hydoedd ar ôl i The Mariner’s Mirrour gael ei ddisodli gan siartiau newydd Iseldiraidd.  Ar ôl hynny, cyhoeddodd Waghenaer fersiynau mewn fformat llai a mwy ymarferol.

 

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Postiwyd - 16-08-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Humphrey Llwyd y gŵr a roddodd Gymru ar y map


Ar 21 Awst 2018 bydd 450 o flynyddoedd wedi mynd heibio ers marwolaeth un o wŷr pwysicaf cyfnod y Dadeni, Humphrey Llwyd o Ddinbych. I goffáu’r digwyddiad hwn bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru’n cynnal arddangosfa am Llwyd a’i waith.

Ganed Humphrey Llwyd yn 1527 yn Ninbych. Bu’n astudio yn Rhydychen a enillodd radd Meistr yn 1551. Yn 1553 aeth i weithio i Iarll Arundel a pharhaodd dan ei nawdd am weddill ei fywyd.
Mae’n ymddangos mai un o swyddogaethau Llwyd oedd casglu llyfrau ar gyfer llyfrgell Arundel yn ogystal ag ar gyfer Llyfrgell yr Arglwydd Lumely, mab yng nghyfraith Arundel, priododd Llwyd gyda’i chwaer. Yn y pen draw daeth y ddwy Lyfrgell, yn cynnwys rhai o lyfrau Llwyd ei hun, yn rhan o’r Casgliad Brenhinol sydd bellach yn y Llyfrgell Brydeinig.

Pan ddychwelodd Llwyd i Ddinbych cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol ar gyfer Bwrdeistrefi Dinbych yn 1563 ac yna helpodd i lywio’r Mesur ar gyfer cyfieithu’r Beibl i’r Gymraeg drwy’r Tŷ Cyffredin.

Yn 1566 aeth gydag Arundel ar daith ar y Cyfandir lle cafodd ei gyflwyno i Abraham Ortelius a daeth y ddau yn gyfeillion mynwesol. Ar ôl dychwelyd adref, ysgrifennodd Llwyd at Ortelius o leiaf ddwywaith yn darparu gwybodaeth am Gymru a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth gan Ortelius yn ei atlas Theatrum Orbis Terrarum, yn cynnwys y map o Gymru Cambriae Typus, y gwaith y mae’n fwyaf adnabyddus amdano. Yn ogystal â’i fapiau cynhyrchodd Llwyd nifer o weithiau am hanes Cymru na chafodd eu cyhoeddi tan ar ôl ei farwolaeth.


Y llythyr a ddangosir yma yw’r ei lythyr olaf at Ortelius, a ysgrifennwyd o’i wely angau, sy’n cynnwys un o’u weithiau gyda’r mapiau yr oedd wedi’u gwneud. Mae’n ymddiheuro nad yw ei waith mewn gwell trefn ac mae’n edifar nad oes ganddo ddigon o amser ar ôl i’w gwella, bu farw 18 diwrnod yn ddiweddarach. Mae’r llythyr, a gadwyd gan Ortelius, yn dyst i’r parch tuag at y Cymro hollddysgedig, a ddaeth yn un o’i edmygwyr pennaf.


Yn ystod ei fywyd fe’i disgrifiwyd fel “the most famous antiquarius of all our country” ac fe’i disgrifiwyd gan ei fywgraffydd Anthony Wood fel “a person of great eloquence, an excellent rhetorician, a sound philosopher, and a most noted antiquary, and a person of great skill and knowledge in British affairs.”

Mae enw da Llwyd fel un o wŷr blaenllaw cyfnod y Dadeni ac yn wir fel un o grewyr hunaniaeth Gymreig fodern wedi’i esgeuluso yn y blynyddoedd ers ei farwolaeth. Fe’i disgrifiwyd gan Saunders Lewis fel “un o ddyneiddwyr pwysicaf Cymru a ffigwr allweddol yn hanes y Dadeni yng Nghymru”.

Yn ddiweddar, fodd bynnag, mae cyfraniad Llwyd wedi cael ei werthfawrogi o’r newydd, mae prosiect parhaus dan nawdd Cyngor Ymchwil y Celfyddydau a’r Dyniaethau yn seiliedig ar ei waith “Humphrey Llwyd – Inventor of Britain”, a’r flwyddyn nesaf bydd canlyniadau’r prosiect hwn yn cael eu dangos ochr yn ochr ag arddangosfa fawr am Llwyd yma yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Cynhelir yr arddangosfa bresennol rhwng 20 a 31 Awst yn Ystafell Summers. Dewch draw i ddysgu mwy am y gŵr a roddodd Cymru ar y map.

Postiwyd - 09-08-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Dr Shaun Evans

Dr Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, canolfan ymchwil i Gymru gyfan sydd wedi’i lleoli ym Mhrifysgol Bangor ac sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru drwy lygaid ei hystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol. @YstadauCymru

‘Dydi’r lle yma ddim digon mawr i’r ddau ohonon ni’ – beth sy’n digwydd ar ffiniau ystadau?

Mae fy nghyfraniad terfynol i’r gyfres o flogiau ar fapiau ystadau Cymreig yn canolbwyntio ar thema ffiniau. Fel y trafodwyd o’r blaen, roedd perchenogaeth tir yn rhan allweddol o hawliau’r uchelwyr Cymreig i statws, anrhydedd ac awdurdod. Roedd y cysylltiadau hyn rhwng tir a grym yn arwain yn aml at haeriadau cryfion ynghylch eu tiriogaeth gan berchenogion ystadau a dyna oedd un o’r prif ysgogiadau i gynhyrchu mapiau ystâd: cofnodion sy’n pwysleisio’n weledol leoliad, maint a chyfansoddiad tiriogaeth unigolion.

Comisiynwyd y mwyafrif llethol o fapiau ystadau i ddangos y tiroedd a oedd yn perthyn i un ystâd. Fel rheol, ni ddangosir fawr ddim manylion am dir nad oedd yn eiddo i’r unigolyn a gomisiynodd y map. Fodd bynnag, maent yn nodi’n aml pwy oedd yn berchen ar y tiroedd cyfagos, gan nodi enwau tirfeddianwyr cymdogol ar ymylon y tiriogaethau a farciwyd ar y map. Gwelir hyn yn arbennig os nad oedd yr ystâd dan sylw yn uned gyfan gyda’i gilydd, ond yn hytrach yn glytwaith o diroedd wedi’u cymysgu â daliadau ystadau eraill.

Y cwestiwn rwyf eisiau edrych arno yn y blog hwn yw beth oedd yn digwydd ar y ffiniau rhwng dwy ystâd?

Roedd ffiniau yn aml wedi’u nodi yn y tirwedd gan nodweddion ffisegol megis coed, afonydd, gwrychoedd, waliau a ffosydd. Ceir hefyd lawer o enghreifftiau yng Nghymru o gerrig ffiniau yn nodi ffiniau ystâd yn y tirwedd, megis ar y Mynyddoedd Du yn Sir Frycheiniog, lle gwelir llinell o gerrig o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn nodi ffiniau tiroedd teulu Macnamara o Llangoed Hall. Mewn rhai mannau ceid hefyd draddodiad o ‘guro’r terfynau’, lle roedd grwpiau o bobl leol yn cerdded o amgylch terfynau maenor neu blwyf, a thrwy hynny sicrhau bod y terfynau yn ddwfn yng nghof y boblogaeth leol.

Er gwaetha’r ceisiadau hyn i sicrhau terfynau, roeddent yn destun anghydfodau cyson, a allai’n aml arwain at achosion cyfreithiol.

Yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ceir map sy’n canolbwyntio ar ffiniau dwy ystâd a oedd yn sefyll o amgylch rhan o Afon Cothi ym mhlwyf Cynwyl Gaeo yn Sir Gaerfyrddin. Mae’n ymddangos i’r map gael ei gynhyrchu mewn ymateb i achos cyfreithiol a ddaeth gerbron Llys y Sesiwn Fawr yn 1778 gan John Johnes, sgweier Dolaucothi, yn erbyn William Davys o Kencoed (Cefn-Coed Mawr) yn ymwneud â ‘the watercourse’ ( Eaton Evans & Williams Solicitors Records, 3281, 7469).


Ymgais yw’r map i wahaniaethu rhwng y ddwy ystâd, gyda thiroedd Mr Johnes wedi’u hamlinellu mewn du a rhai Mr Davys mewn coch a gwyrdd (roedd y tiroedd mewn gwyrdd yn rhai a ddaeth i feddiant Mr Davys yn ddiweddar, a chyn hynny’n rhan o ystâd Millfield/Maesyfelin). Mae’r map yn dangos pa mor agos oedd y ddau dŷ ac er mai plasty Dolaucothi yn amlwg oedd yr adeilad gwychaf (gyda gerddi ffurfiol o’i amgylch ac adeiladau allan yn cynnwys ysgubor a melin), mae’r map yn rhoi’r argraff bod Kencoed yn rhy agos i fod yn braf. Roedd y ddwy ystâd yn ymyrryd â haeriadau tiriogaethol ei gilydd.

Mae llinell felen ar y map yn nodi’r terfyn rhwng y ddwy ystâd, sydd gan mwyaf yn dilyn llwybr yr afon, er bod dwy ran fechan, wedi’u nodi mewn glas, y cyfeirir atynt fel ‘unknown property’. Mae 28 o rifau wedi’u nodi ar y tiroedd sy’n ffinio’r afon ac mae’r rhain yn gysylltiedig â nodiadau ac eglurhadau ysgrifenedig ar ochr y map.

Yr hyn a ddaw i’r amlwg o’r nodiadau hyn yw bod y ddwy ystâd wedi bod yn gwneud defnydd helaeth o’r afon fel rhan o’u cynlluniau i reoli tir ac adnoddau. Cyfeiria dau o’r nodiadau at ‘the water diverted from its usual channel to Kencoed’ a ‘the trench made by Richard Davies about 30 years past to convey water to Kencoed’; tra cyfeirir hefyd at ‘the reservoir of water for watering Cae-cwm-yr-hen-dŷ Issa and other lands of Dolecothy demesne’ ac ‘a trench to convey water to Cae Rodyn & other lands of Dolecothy demesne in winter and spring for watering the same’.

Roedd ystadau Dolaucothi a Kencoed wedi ailgyfeirio neu sianelu’r afon i gwrdd â’u hanghenion, gyda nodiadau’n cyfeirio at y canlynol:

– ‘The place the water formerly divided, part going to the mill and the remainder thro Henberllan to Dolecothy mansion’;
– ‘The channel of the watercourse formerly in the upper part of Cae Rodyn and Cae Tŷ Bach’;
– ‘That part of the trench which conveyed the water by Waynnefain hedge, years past & upwards’;
– ‘A trench that formerly conveyed the water to Dolecothy’.

Fodd bynnag, nid oedd y cynlluniau’n gydnaws â’i gilydd, gan arwain at anghydfod ynghylch yr adnoddau dŵr. Mae un o’r nodiadau’n crybwyll ‘the new trench cut by Mr. Johnes and ye water diverted from thence by Mr. Davys’ servants to the ancient channel’; ac mae eraill yn cyfeirio at ‘the trench that conveys the water in dispute to Kencoed’ a ‘the trench for conveying the water in dispute to water Cae-cwm-yr-hen-dŷ Issa and other lands at Dolecothy demesne.’ Yn ogystal â’r anghydfod ynghylch y dŵr, roedd y gwahanol gynlluniau a oedd wedi arwain at ailgyfeirio’r afon wedi symud, neu o leiaf gymhlethu, y terfyn rhwng y ddwy ystâd, gydag un o’r nodiadau’n cyfeirio at ‘the piece of land in dispute’.

Ni wyddys beth oedd canlyniad yr achos yn y Sesiwn Fawr, er bod y map yn rhoi’r argraff nad oedd yr ardal yn gallu cynnal honiadau’r ddwy ystâd gymdogol. Nid yw’n syndod efallai i Kencoed a’r tiroedd o’i gwmpas gael eu prynu gan ystâd Dolaucothi yn 1856 (Dolaucothi Estate Records, 179). Roedd agosrwydd Kencoed i’r ystâd fwy, yn ogystal â’r gystadleuaeth roedd yn ei achosi o ran defnyddio’r afon, yn ysgogiad sylweddol i gyfuno’r ddwy ystâd, gan lyncu’r tiroedd a dod â hwy o fewn cylch awdurdod Dolaucothi.

Dros y misoedd a’r blynyddoedd i ddod mae Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru yn bwriadu hyrwyddo ymchwil bellach i gasgliadau Cymru o fapiau ystadau. I gael gwybodaeth ddiweddaraf am ein gwaith, newyddion a digwyddiadau, anfonwch e-bost at iswe@bangor.ac.uk i danysgrifio i’n rhestr ohebu.

Postiwyd - 02-08-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Shaun Evans

Dr Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, sef canolfan ymchwil Cymru gyfan ym Mhrifysgol Bangor sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, drwy lygaid yr ystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Coed a choetiroedd

Roedd yr hanesydd a’r ecolegydd Oliver Rackham (1939-2015) yn honni mai’r unig ffodd y gellir deall natur coetiroedd yw trwy brosesau hanesyddol. Yng nghyd-destun Cymru, nid yw’r ddealltwriaeth o’r safbwyntiau hanesyddol hyn wedi’i datblygu gymaint ag y gallai, ac mae’n parhau’n ddibynnol iawn ar waith hollbwysig William Linnard yn Welsh Woodlands and Forests: History and Utilization (1982).

Cyn yr 20fed ganrif roedd y mwyafrif llethol o goetiroedd a choed yng Nghymru wedi’u lleoli ar diroedd a oedd yn eiddo i ystadau bonedd. Mae map o ddemên Bodrhyddan yn Sir y Fflint, sydd wedi ei gynnwys mewn atlas o’r ystadau yn dyddio o 1756, yn rhoi rhywfaint o syniad o le blaenllaw coed a choetiroedd yn nhirweddau’r ystadau. Yma, mae coed yn rhan allweddol o’r gerddi sy’n amgylchynu Bodrhyddan; gwelir eu bod ar hyd ochr y brif ffordd at y tŷ ac ar hyd y llwybrau a’r lonydd eraill; saif ambell goeden fawr (coed derw mwy na thebyg) yn y parcdir; mae ardaloedd bychain o goedlannau a phorfeydd coediog; gwelir bod coed yn nodi hen ffiniau caeau; ac maent yn rhan o’r gwrychoedd.


Ers yr oesoedd canol, bu coetiroedd yn rhan bwysig o dirweddau hamdden uchelwyr; roedd coedwigoedd canoloesol yn rhan annatod o hela. Yn ddiweddarach, roedd coed a choetiroedd yn aml yn rhan hanfodol o greu tirweddau wedi’u dylunio, gyda phwyslais ar yr hardd a’r anhygoel. Gwelir awgrym clir o hyn yng nghynllun John Davenport yn 1791 o welliannau arfaethedig yn Nanteos, plasty Thomas Powell yn Sir Aberteifi. Ni chafodd y cynllun ei weithredu, ond mae’n dangos safle a rhywogaethau’r coedd a oedd i’w plannu neu eu cadw i greu’r dirwedd esthetig ddymunol.



Roedd pwyslais symbolaidd pwysig ar goed unigol mewn nifer o’r ystadau. Roedd Ceubren yr Ellyll, derwen gau fawr ar ystâd Nannau yn Sir Feirionnydd, yn ymgorffori chwedl a oedd wrth wraidd hunaniaeth y teulu Vaughan. Credwyd mai yn y fan hon y gorweddai ysgerbwd ac ysbryd Hywel Sele (un o hynafiaid teulu’r Vaughan) a laddwyd gan Glyndŵr ar ôl gweithred fradwrus. Ar ôl i’r hen goeden dderw ddisgyn yn 1813, defnyddiwyd y pren i greu amrywiaeth o drysorau teuluol ar gyfer y Vaughaniaid, yn cynnwys set o chwe chwpan llwncdestun ar ffurf mes, a oedd yn symbol o gysylltiadau pwysig â hynafiaeth a thir, sef eu bod wedi’u gwreiddio’n ddwfn yn yr ardal leol. Mae enghreifftiau niferus o’r math yma. Mae’n arwyddocaol, bod Meredith Hughes yn ei fap yn 1774 o ystâd Bachymbyd yn Sir Ddinbych, wedi sicrhau bod tair castanwydden o’r enw ‘Y Tair Chwaer i’w gweld yn y tiroedd islaw Bachymbyd. Yn ôl chwedl deuluol, plannwyd y coed ar ddiwedd y 17eg ganrif gan dair chwaer o’r teulu Salesbury i nodi eu cariad a’u hoffter o’i gilydd. Yn yr un modd â Derwen Nannau, mae’n enghraifft o berchnogion yr ystâd yn cysylltu rhannau o’u hunaniaeth â choed ar eu tir.



Yn ogystal â’u harwyddocâd esthetig a diwylliannol, roedd coed a choetiroedd yn chwarae rôl economaidd bwysig yng ngweithrediad yr ystadau. O gyfnod cynnar, roeddent yn aml yn cael eu rheoli’n ddwys, yn bennaf trwy docio a phrysgoedio er mwyn darparu amrywiaeth enfawr o gynhyrchion, tanwydd a bwyd yn amrywio o siarcol, i goed pensaernïol, mes ar gyfer porthiant anifeiliaid a rhisgl ar gyfer trin crwyn. Roedd coetiroedd yn gallu bod yn asedau economaidd gwerthfawr i’r ystadau ac roeddent yn aml yn cael eu diogelu’n ffyrnig gan landlordiaid a’u hasiantau. Gwelir tystiolaeth o’u harwyddocâd economaidd gan benderfyniad rhai teuluoedd i gomisiynu mapiau yn benodol am y coetiroedd yn eu perchnogaeth. Enghraifft dda o hyn yw map 1774 o Goed Canaston, sy’n gysylltiedig ag ystâd Slebech yn Sir Benfro.

Daeth coedwigaeth yn rhan fawr o waith rhai ystadau, yn arbennig o’r 19eg ganrif, a gwelir hyn gyda chynlluniau coedwigo enfawr, cyflogi mwy o goedwigwyr proffesiynol (yn enwedig o’r Alban) a sefydlu melinau mawr ar yr ystadau.

Mae dogfennau ystadau, yn cynnwys mapiau ystadau, yn chwarae rhan hollbwysig i wella ein dealltwriaeth o’r ‘prosesau hanesyddol’ sy’n sail i asedau coetiroedd Cymru. Yn y Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru ym Mhrifysgol Bangor, rydym yn dechrau ystyried rhai o’r cyfleoedd ymchwil sy’n cydgysylltu ecoleg, hanes, coedwigaeth, rheoli tir ac archifau – gan gysylltu ymchwil gyda pholisi ac ymarfer. Yn gynharach eleni, gwnaethom greu partneriaeth gyda Chymdeithas Myfyrwyr Coedwigaeth Bangor (BFSA)  a’r elusen Treftadaeth Coetiroedd  i drefnu digwyddiad oedd yn canolbwyntio ar orffennol, presennol a dyfodol rheoli coetiroedd. Hynny yw, sut y gellir defnyddio gwell dealltwriaeth o fframwaith hanesyddol rheoli coetiroedd ar ystadau Cymru i hyrwyddo egwyddorion rheoli coetiroedd cynaliadwy yn yr 21ain ganrif yng Nghymru?

Un ffordd bwysig y gall mapiau ystadau gyfrannu at yr agenda hwn yw trwy’r Rhestr Coetiroedd Hynafol (AWI) , a reolir gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Mae’r set ddata hon yn nodi ardaloedd yng Nghymru sydd wedi eu gorchuddio’n barhaus â choetiroedd ers tua 1600, gan felly cynhyrchu ecosystemau sy’n tueddu i fod yn fwy amrywiol o ran ecoleg, yn bwysig o ran diwylliant ac yn haeddu cael eu hamddiffyn. Hyd yma, mae’r Rhestr o Goetiroedd Hynafol yng Nghymru wedi ei seilio’n bennaf ar y coetiroedd a farciwyd ar fapiau OS o’r 19eg ganrif. Mae’n ymddangos bod cyfle gwirioneddol i archwilio sut y gellir defnyddio mapiau cynharach o ystadau (a dogfennau cysylltiedig o ystadau) i wella cywirdeb, sylw, dyfnder a manylion y Rhestr o Goetiroedd Hynafol, gan gynnwys nodi sut mae ffiniau coetiroedd wedi newid dros amser a dynodi’r ‘hen’ goed.

Dyma un o’r gwahanol ffyrdd y gellir defnyddio hen fapiau ystadau fel adnodd defnyddiol ar gyfer dyfodol tir Cymru.

Postiwyd - 26-07-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Shaun Evans

Dr. Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, canolfan ymchwil Cymru Gyfan a leolir ym Mhrifysgol Bangor ac sy’n ymchwilio i faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, trwy brismau ystadau a’u casgliadau o dreftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Map 17eg ganrif o Whitlera, Sir Gaerfyrddin

Yn fy mlog diwethaf soniais mai ond o ganol y 18fed ganrif mewn gwirionedd y cynyddodd y comisiynau ar gyfer mapiau ystadau yng Nghymru.  Cymharol brin yw’r enghreifftiau o’r ddwy ganrif gynt.

Yn ei chasgliadau, mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru lond llaw o fapiau ystâd o’r 16eg a’r 17eg canrifoedd gan gynnwys map Humfrey Bleaze o diriogaeth Castell Powys a gwblhawyd yn 1629 ac arolwg Robert Johnson 1587 o faenorau Iarll Caerwrangon yng Nghrucywel a Thre-tŵr yn Sir Frycheiniog.

Mae arolwg Robert Johnson yn arwyddocaol am ei fod yn crynhoi’n daclus y symud o’r disgrifiad testunol  i ddarluniad cartograffig.  Yn arferol, byddai arolygon traddodiadol o ystadau yn cynnwys disgrifiadau ysgrifenedig a oedd yn nodi manylion megis enwau, maint a chyfansoddiad ffermydd unigol, enwau’r tenantiaid, y rhent blynyddol a manylion unrhyw arferion a berthynai i’r tir.   Mae arolwg Johnson yn cyfuno’r ffurf hwn o arolwg testunol â set o fapiau wedi’u cynhyrchu’n gain gan greu enghraifft gynnar o’r hyn oedd yn ei hanfod yn ‘atlas’ o’r ystâd.   Roedd map Humfrey Bleaze o ystâd Gastell Powys yn gynnyrch o fath gwahanol:  un ddalen fawr o felwm yn darlunio prif nodweddion tirwedd yr ystâd, gydag enw a maint y caeau (mewn aceri, ffyrdd a chlwydi) wedi’u hysgythru ar wyneb y ddogfen.  Roedd y ddau gynnyrch hyn yn cael eu comisiynu’n benodol gan y tirfeddianwyr, gyda’r bwriad o’u defnyddio a’u harddangos am dymor hir.

Serch hynny, mae yna fathau eraill o fapiau ystadau cynnar a oedd at ei gilydd yn llai nodedig.  Un enghraifft a welir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw’r map pen ac inc syml o Whitlera ym mhlwyf Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin sy’n ymddangos fel pe bai’n dyddio o ganol y 17eg ganrif.  Mae’r map wedi’i fraslunio ar ddalen sengl o bapur sy’n dangos  ‘the mease [h.y. tŷ] of Whitlera’,  ynghyd ag adeilad cyfagos a’r tiroedd gerllaw.

Mae sawl nodwedd arall o’r dirwedd yn cael ei darlunio gan gynnwys yr Afon Sannan a ‘the hie waye’.   Yn rhai o’r caeau dangosir rhesi o farciau sy’n ymdrech efallai i ddangos eu bod wedi cael eu haredig.  Mae ardaloedd eraill yn cynnwys clystyrau o  ‘furrs’ [eithin], sy’n awgrymu tir diffaith heb ei drin.  Hefyd, darlunnir nifer o goed sy’n amrywio o’r hyn sy’n ymddangos fel llain o goetir bychan i goeden enfawr sy’n sefyll ar ei phen ei hun yng nghanol un o’r caeau a nifer o goed llai yn ffurfio rhan o un o’r ffiniau gwrychoedd.  Mae’r gwrychoedd pigog hyn (sydd o bosibl yn debyg i’r ddraenen wen) yn amgylchynu pob cae,  a cheir ymdrech amlwg yma i ddarlunio clawdd mwy hirsefydlog i’r dwyrain.

Mae enwau rhai o’r caeau wedi’u marcio ar y map, megis ‘kae dan y ty’, ‘kae trwynvain’, ‘wayn bwll’ a ‘kaer ddintir’.   Mae mwyafrif y caeau hyn wedi’u marcio fel ‘whitleras lande’ – sy’n dangos eu cysylltiad â’r tŷ.   Serch hynny,  doedd y tiroedd a gafodd eu cynnwys ar y map ddim wedi’u hymgorffori dan berchnogaeth un unigolyn neu ystâd;  roedd ‘tir whitleras’ yn gymysg â thir  ‘Owen ap Hennri & Mallt verch Wallter ap Thomas’, ‘Kae Koch, being the lande of Ieuan Lloyd ap Gwillym Vychan’ ac wedi’i amgylchynu i’r de gan diroedd ‘Sir William Thomas, Knight’.

Prif bwrpas y map oedd darlunio maint a ffiniau’r tiroedd oedd yn gysylltiedig â Whitlera.  O’i gymharu ag arolwg 1587 Robert Johnson o Grucywel a Thre-tŵr a map Humfrey Bleaze o Gastell Powys, mae llai o bwyslais ar arddangosiad.  Yn wir, roedd y map wedi’i blygu a’i gadw fel rhan o gasgliad gweithredoedd a dogfennau’n ymwneud â Whitlera.   Y cofnodion cysylltiedig hyn sy’n rhoi rhywfaint o syniad i ni pam efallai fod y map wedi’i lunio yn y lle cyntaf.

Ers  o leiaf ddechrau’r  16eg ganrif roedd perchenogaeth Whitlera  yn destun dadlau ac achosion cyfreithiol.  Yn 1604 daeth Richard ap Rutherch ac eraill ag achos cyfreithiol yn Llys Cyngor Cymru a’r Gororau i ddatrys yr hawl i breswylfod  a thiroedd Whitlera.  Chwe blynedd yn ddiweddarach, roedd Llys y Sesiwn Fawr yn barnu ynghylch honiad o dresmasu ar diroedd o gwmpas Whitlera.  Erbyn y 1620au, roedd tŷ Whitlera a rhywfaint o’r tiroedd cyfagos dan berchenogaeth Thomas ap Richard ap Ruddergh a’i fab ac etifedd, William Thomas ap Ruddergh.  Yn 1627 mae’n ymddangos iddynt werthu’r tiroedd i Griffith Lewis, henadur yng Nghaerfyrddin, a werthodd y tiroedd rhyw ddwy flynedd yn ddiweddarach i Thomas Newsham, Abersannan.  Yn ystod yr ychydig ddegawdau nesaf codwyd morgais ar y tiroedd yn rheolaidd hyd nes i Nicholas Williams, Rhydodyn (Edwinsford) eu meddiannu ym mhen hir a hwyr yn y 1670au.

Mae’r cofnodion sy’n ymwneud â’r trafodion hyn yn ffurfio rhan o Archif Ystâd Edwinsford ac maen nhw’n rhoi cyd-destun defnyddiol i ni am y rheswm i greu’r map.  Yn ystod y 16eg a’r 17eg canrifoedd, doedd hi ddim yn anghyffredin i gomisiynu mapiau fel tystiolaeth i ategu achosion llys yn ymwneud â pherchenogaeth tir.  Mae’n bosibl bod y map wedi’i lunio fel rhan o’r achosion a glywyd gan y Cyngor yn Y Mers yng Nghymru neu yn y Sesiwn Fawr.   Fodd bynnag, o ystyried ansicrwydd y gorffennol ynghylch perchenogaeth y tiroedd, mae’n fwy tebygol bod naill ai Griffith Lewis, Thomas Newsham neu Nicholas Williams wedi gwneud cais am y map i’w atodi at y gweithredoedd gan dystiolaethu i’w meddiant hwy o’r tiroedd.   Yn y naill achos neu’r llall, mae’n amlwg nad oes modd dirnad y map yn llwyr heb gyfeirio at y corff ehangach o gofnodion sy’n ymwneud â hanes perchenogaeth Whitlera.  Mae’r cyd-destun yn allweddol.

 

Postiwyd - 19-07-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Dr Shaun Evans

Mae Dr. Shaun Evans yn Gyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru canolfan ymchwil Cymru gyfan sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, drwy ystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Mapiau Ystadau Cymru 1: Eiddo, Lle a Phŵer

Yn ei lyfr dylanwadol, Social Formation and Symbolic Landscape, mae’r daearyddwr diwylliannol Denis E. Cosgrove (1948-2008) yn gwneud honiad pwysig:

‘Landscape constitutes a discourse, through which social groups historically have framed themselves and their relations with both the land, and with other human groups’.

Mae’r gosodiad hwn yn gwbl berthnasol i ystadau tir, oedd yn strwythurau pwysig ym mywyd Cymru o ddiwedd y cyfnod canoloesol, hyd at ddegawdau cynnar yr 20fed ganrif. O Fostyn, Penrhyn, Baron Hill a Nannau yn y gogledd, ar draws tiroedd eang Wynnstay, Castell Powis ar y ffin, Trawsgoed a Gogerddan yng Nghanolbarth Cymru ac ymlaen i diroedd Biwt, Tredegar, Cawdor a Plymouth ymhellach i’r de – mae bob cwr o Gymru bron iawn wedi’i ddylanwadu gan flaenoriaethau ystadau. Mae’r ystadau hyn yn amrywio o ran ffurf a maint, gyda’u cymeriad a’u cyfansoddiad wedi’i greu gan ddiddordebau, hunaniaeth a dylanwad eu perchnogion a natur eu lleoliadau daearyddol a chymunedol.

Roedd mapiau ystadau , a ddatblygwyd yn Lloegr o’r 1570au ac a ddaeth yn fwy cyffredin yng Nghymru o ganol y 18fed ganrif, yn rhan o’r cofnodion cyfoethog ac amrywiol a gynhyrchwyd gan yr ystadau hyn yn ystod eu cyfnod. Mae nifer o’r cofnodion hyn wedi goroesi ymysg cannoedd yr archifau ystadau a chasgliadau cyfreithwyr a adneuwyd mewn cadwrfeydd fel y Llyfrgell Genedlaethol, Archifau Prifysgol Bangor ac archifdai drwy Gymru.

Mae’r archifau ystadau hyn yn cynnwys amrywiaeth enfawr o fathau o gofnodion: gweithredoedd eiddo, setliadau, ewyllysiau, arolygon, rhenti, prydlesi, cyfrifon, gohebiaeth, derbyniadau, papurau cyfreithiol, cynlluniau pensaernïol, dogfennau amgaeedig a chomisiynau swyddogol – weithiau’n ymestyn ar draws canrifoedd. Cynhyrchwyd y cofnodion hyn fel rhan o’r broses o brynu, datblygu a rheoli ystadau, ac i sicrhau eu bod yn cael eu trosglwyddo drwy etifeddiaeth.

Ni ddylid ystyried arolygon a mapiau ystadau ar wahân i weddill y cofnodion cysylltiedig sydd o fewn archifau ystadau. O’u dadansoddi yn y cyd-destun hwn, maent yn rhoi gwybodaeth werthfawr o’r modd yr oedd perchnogion ystadau Cymru’n meddiannu, ffurfio a siapio’r dirwedd mewn ffyrdd oedd yn cyfleu eu hunaniaeth: eu gwerthoedd cymdeithasol, gwleidyddol, crefyddol ac economaidd; eu statws, eu chwaeth, eu pŵer a’u cyfoeth.

Yn aml crëwyd y mapiau hyn fel dogfennau a gâi eu harddangos a’u defnyddio mewn swyddfeydd ystadau i helpu i reoli tir a etifeddwyd, gan roi delweddau gweledol a gynrychiolai’r diriogaeth ym meddiant perchnogion yr ystadau a’u hasiantau. Wrth ysgrifennu at Owen Meyrick o Fodorgan yn 1725, cyfeiriodd yr amryddawn Lewis Morris (1701-65) ar yr arolwg yr oedd newydd ei gwblhau o ‘r ystâd ym Môn, gan ymfalchïo ‘he can scarce believe that ever a gentleman hath such an insight of his estates as he is likely to have from these maps’.  Mae’r defnydd a wnaed o’r mapiau fel cyfrwng i reoli ystâd i’w weld yn y newidiadau a wnaed yn aml iddynt dros y blynyddoedd: marciau pensil yn dangos newidiadau terfynau, gwerthiant, tenantiaid newydd neu gyfeiriadau at gofnodion eraill a gedwid yn yr ystafell hawlysgrifau.


Am ganrifoedd, roedd bod yn berchen tir yn arwydd amlwg o statws a phŵer yng nghymdeithas Cymru. Roedd y gallu i gadw eu rheolaeth o’r tir hwn, ychwanegu ato a’i drosglwyddo i genedlaethau’r dyfodol o’r un ‘gwaed ac enw’ yn sail i’r llinachau hynny oedd yn amlwg yng nghymdeithas Cymru nes daeth nifer o’r ystadau i ben ar ddechrau’r 20tfed ganrif.  Ynghyd â chofnodion fel prisiadau a rhenti, gall arolygon a mapiau ystadau ddangos faint o diriogaeth yr oedd gan unigolyn ddylanwad drosto: ac os yw’n rhan o gyfres gronolegol hir o gofnodion, gall ddangos sut y bu i deuluoedd brynu, ehangu, atgyfnerthu, ‘gwella’ neu’n wir, golli eu buddiannau dros genedlaethau olynol. Yn aml câi mapiau eu comisiynu ar adeg o newid: pan gâi eiddo neu dir ei etifeddu, ei brynu neu ei werthu, neu’n wir i ddarparu glasbrintiau ar gyfer gwaith yn y dyfodol. Felly roedd mapiau ystâd ynghlwm ag ymwybyddiaeth o falchder mewn llinach a thiriogaeth, a hynny wedi’i fynegi’n amlwg drwy arddangos eu harfbais a symbolau herodrol eraill ar flaen y ddogfen.

Yn ogystal â dangos maint ystâd (neu ran ohoni) mae’r mapiau hyn hefyd yn rhoi gwybodaeth werthfawr ynglŷn â sut yr oedd eu perchnogion yn cadarnhau eu tiriogaeth i gael mwy o gyfoeth a sefydlu eu hunaniaeth – eu pŵer a’u statws – o fewn y dirwedd. Nid yw’n syndod mai’r plas yw’r nodwedd amlycaf fel arfer ar fapiau ystâd – gan adlewyrchu ei bwysigrwydd yn yr ardal a’i statws fel y prif symbol pensaernïol o ddylanwad ei berchennog ar y gymuned gyfagos. Yn wir, caiff disgrifiadau manwl o blastai yn aml eu cynnwys ar ymylon mapiau ystadau.


Yn ogystal â’r plas a’i adeiladau allan, gerddi a pharcdir, gall mapiau ystadau hefyd ddangos ffermydd, caeau, ffyrdd, coetiroedd, melinau, eglwysi, trefi, waliau, pyllau, coed, terfynau, pontydd, safleoedd diwydiannol fel pyllau a chwareli ac weithiau, golygfeydd o dda byw a helfeydd hyd yn oed. Roedd yr holl nodweddion ffisegol hyn yn cael eu ffurfio gan flaenoriaethau’r ystâd yr oeddent yn perthyn iddi ac yn ei gwasanaethu, i raddau amrywiol, i gynnwys gwerthoedd a chysyniadau penodol yn y dirwedd. Bu i rai perchnogion ystadau fuddsoddi arian ac amser sylweddol yn creu Tirweddau wedi’u Dylunio, neu gynlluniau ‘gwella’. Mae map a argraffwyd o ystâd Hafod, a gynhyrchwyd i gyd-fynd â gwaith George Cumberland Attempt to Describe Hafod (1796), yn dangos ymdrech Thomas Johnes’ (1748-1816) i amlygu nodweddion pictiwrésg ei ddaliadau, gyda nifer o ‘lwybrau’ a ‘golygfannau’ wedi’u cynnwys ar y map. Mae pob map ystâd yn awgrymu ffyrdd yr oedd ystadau’n cyfrannu at greu lle.


Maent hefyd yn giplun o’r theatr lle’r oedd teuluoedd elitaidd Cymru’n datblygu a negodi’r cysylltiadau cymdeithasol a chymunedol hollbwysig hynny – gyda thenantiaid, cymdogion, clerigwyr lleol, gweision a staff – oedd yn sail i’w statws mewn cymdeithas leol. Weithiau mae enwau tenantiaid neu ddaliadau wedi’u harysgrifio ar y mapiau neu’n cael eu cynnwys mewn dogfennau ategol (sy’n aml ar goll), weithiau gyda manylion prydlesi, rhenti a gwasanaethau. Roedd pobl yn byw ar yr ystadau tir a ddangoswyd gan fapiau, gyda bythynnod a ffermydd yn cynnig cartref i bobl a gweithgareddau ehangach yr ystâd yn cynnal gwaith a chyflogaeth amrywiol.

Yn yr ystyr hwn mae’r mapiau’n darparu pwyntiau mynediad unigryw i ymchwilio i’r drafodaeth rhwng pŵer, pobl a lle sy’n sail i greu’r tirweddau symbolaidd a’r strwythurau cymdeithasol a drafodir gan Cosgrove.

Er gwaethaf gwaith rhagorol Bob Silvester ychydig iawn o ymchwil a wnaed i fapiau ystadau Cymru, er gwaetha’r wybodaeth helaeth y gallant ei chyfrannu  i hanes tirwedd Cymru. Yn Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, gobeithio y gallwn chwarae ein rhan i wneud iawn am y diffyg hwn yn ystod y blynyddoedd nesaf.

Darllen Pellach:

Sarah A. Bendall, Maps, Land and Society: A history, with a carto-bibliography, of Cambridgeshire estate maps, 1600-1836 (Cambridge, 1992)

Denis E. Cosgrove, Social Formation and Symbolic Landscape (2il argraffiad., Madison, 1998)

P.D.A. Harvey, ‘English Estate Maps: Their early history and their use as historical evidence’, in David Buisseret (ed.), Rural Images: Estate Maps in the Old and New Worlds (Chicago, 1996), 27-61

Colin Thomas, ‘Estate Surveys as Sources in Historical Geography’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 14, 4 (Rhagfyr, 1966), 451-69

Hilary M. Thomas, A Catalogue of Glamorgan Estate Maps (Caerdydd, 1992)

R.J. Silvester, Mapping Montgomeryshire: Estate maps from 1589 to 1840’, Montgomeryshire Collections 100 (2012), 149-80.

Postiwyd - 28-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

Ymatebion i’r Map of North Wales 1797 gan John Evans.

Pan ddisgrifiodd Thomas Pennant yr olygfa o gopa’r Wyddfa ar ddiwrnod anarferol o glir, fe’i cyflwynodd fel map:

In a former tour, I saw from it the county of Chester, the high hills of Yorkshire, part of the north of England, Scotland, and Ireland: a plain view of the Isle of Man; and that of Anglesea lay extended like a map beneath us, with every rill visible. I took much pains to see this prospect to advantage; sat up at a farm on the west till about twelve, and walked up the whole way.

Disgrifir golygfeydd estynedig tebyg gan deithwyr eraill yng Nghymru yn yr un modd, gan ddefnyddio’r syniad o ‘fap’ fel metaffor. Yn aml iawn, mewn gwirionedd, maent yn benthyg delwedd Pennant ei hun, yn enwedig wrth sefyll yn yr un lle ar ben yr Wyddfa. Er yn besimistaidd iawn am y posibiliadau o weld unrhyw beth o gwbl lan fan ’na, cyfaddefodd Henry Wigstead ‘when the prospect is unobstructed, it is the most wonderful map imagination can form.’

Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif ceir rhagor o gyfeiriadau at ddefnyddio mapiau go-iawn, wrth i bobl gynllunio eu teithiau a dehongli’r dirwedd o’u cwmpas. Weithiau, gwelir gwahaniaethau sylweddol rhwng y ffordd mae mapiau yn dangos llefydd, a’r tir ei hun. Cafodd William Hutton sbort wrth ymweld â ‘Dinas Mouddy’ (Dinas Mawddwy), pentre bach brwnt a di-nod oedd arfer bod o ‘considerable eminence in the scale of Welch towns’. ‘I had observed also’, meddai’n ddireidus, ‘its name distinguished with bold letters in our maps’. Ar dramp trwy fynyddoedd Eryri darganfyddodd, mewn ffordd ddramatig, pa mor annigonol gall mapiau’r cyfnod fod am ddangos uchder tir. Yn syth ar ôl iddo longyfarch ei hun ar adnabod ‘a sheet of water, a mile long, and three quarters wide […] which, by the map, I knew must be Ogwen Pool’, dyma fe mewn sefyllfa annisgwyl:

But what was my surprize, when, at the extremity of the pool, I instantly found myself upon a precipice two hundred feet high, and burst, in a moment, upon a most beautiful valley, nearly one mile wide and four long.

Ni phrofodd y daearegydd Arthur Aiken yr un ‘surprize’, am ei fod wedi paratoi o flaen llaw gan brynu map graddfa fawr John Evans o 1795: naw dalen hardd a manwl, ‘pasted on canvas, and folded up into single sheets for the conveniency of carriage’. Gyda hwn, medrodd Aiken a’i gyd-deithwyr ddilyn ‘every turning of the road, every winding of every rivulet’. Ac yn fwy pleserus byth i’r daearegydd brwd:

the plan of every mountain is given with such accuracy that a person conversant with the forms of mountains may, by a bare inspection of the map, distinctly trace the course of the primitive, secondary, and limestone ridges through the whole of North Wales.

Ar ôl 1797 mae’r rhan fwyaf o gyfeiriadau at fapiau gan deithwyr yn sôn yn benodol am fap graddfa lai John Evans, a gyhoeddwyd gan ei fab ddwy flynedd ar ôl iddo farw. Ym marn William Bingley, ar daith gerdded yng ngogledd Cymru yn 1798, hwn oedd ‘the correctest map I ever travelled by’, ac yn arbennig o gywir yn y modd y dangosai’r ffyrdd. Wrth iddo ddiweddaru ei Daith ychydig o flynyddoedd wedyn, teimlai fod rhaid cynnwys map newydd o’i waith ei hun ‘compiled from the most authentic sources, to which I could have access, and corrected by my own observations’. Nid am ei fod yn meddwl bod ganddo sgiliau cartograffegol gwell, eglurodd, ond yn hytrach, am fod ‘Mr John Evans’s ‘Map of North Wales’, which contains by far the fewest errors of any that has yet been published’ bellach ar werth am ‘the enormous price of a guinea’.

Ymhlith y gwahanol ymatebion i fap Evans o 1797, ceir un o’r rhai mwyaf trawiadol yn nisgrifiadau bywiog yr awdur Catherine Hutton o’i theithiau yng ngogledd Cymru ar ddiwedd y 1790au. Teithiodd Catherine o Birmingham gyda’i thad William Hutton, a chadwodd, fel ynta, gofnod o’i phrofiadau. Cyhoeddwyd fersiwn ohono fel cyfres o lythyrau at ei brawd yn y Monthly Magazine yn ystod y 1810au; ond mae’r fersiwn lawysgrif, a gedwir yma yn y Llyfrgell Genedlaethol, yn fwy manwl ac yn fwy personol ei naws. Roedd Catherine Hutton yn amlwg yn gwirioni ar fynyddoedd gogledd Cymru. Dysgodd eu henwau a’u hamlinellau: wrth ymlwybro ar gefn ceffyl ar hyd glannau Ynys Môn, cyfrifodd yr enwau fesul un, gan edmygu llinell ddramatig y copaon ar draws Afon Menai. Er iddi fwynhau ceffyla a cherdded, dioddefodd yn wael gan y bendro (vertigo): nid oedd modd felly iddi efelychu ei thad egnïol, a ddringodd yr Wyddfa yn 76 oed. Ond teimlir swyn y mynyddoedd yn nisgrifiadau Catherine ohonynt o waelod y dyffryn; mae hi’n eu dal o wahanol bersbectifau, ac mewn tywydd newidiol.

Tua diwedd y daith olaf ym 1800, a hwythau yn y gwesty newydd yng Nghapel Curig, darlunia Hutton dirwedd Eryri mewn ffordd sy’n ymylu ar weledigaeth. Gan dynnu ar eiriau’r Beibl ‘tŷ nad yw o waith llaw, sydd yn dragwyddol yn y nefoedd’ (2 Corinthiaid 5:1) mae’n ysgrifennu at ei brawd:

I have fancied Snowdonia a city not made with hands, whose Builder and Maker is God. I have bounded my fancied city by the district of Arvon; an imaginary line drawn from the Rivals to Pont Aber Glaslyn; the vale beginning at Pont Aber Glaslyn, and ending at Pont y Pair, and the Vale of Conwy, from Pont y Pair to the sea.

Disgrifir ffiniau a phrif nodweddion y ddinas dragwyddol hon yn fanwl. Mae strydoedd anferth (y dyffrynnoedd) yn torri ar ei thraws; mae’r Wyddfa’n sefyll fel teml fawr yn y canol. Ac er mwyn egluro’n well i’w brawd, mae hi’n tynnu braslun iddo: ‘I have annexed a sketch of Snowdonia, from Evans’s map, which will explain my ideas better than all the words I could use’. Map o fap yw’r braslun hwn, wedi ei blygu’n daclus rhwng tudalennau y llawysgrif—map ysbrydol yn deillio o fap daearyddol. Mae’n gofnod gweledol o ddealltwriaeth greadigol Catherine Hutton o’r dirwedd gymhleth, fynyddog oedd yn ei hamgylchu.

Cyfeiriadau
Derek Williams ‘John Evans’ Map of North Wales 1797’, Ystrad Alun 11 (Nadolig, 2010).
Mary-Ann Constantine, ‘”The bounds of female reach”: Catherine Hutton’s Fiction and her Tours in Wales’, Romantic Textualities: Literature and Print Culture, 1780–1840, no. 22, 92-105
Curious Travellers

Postiwyd - 21-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

John Evans (Llwyn-y-Groes), Map of North Wales 1795 & 1797

Yn y gyfrol gyntaf o’r Tour in Wales (1778), mae Thomas Pennant yn diolch i ‘Mr John Evans of Llwyn y Groes’ am ei sylwadau ar y ‘vast ditch’ wrth ymyl Abaty Dinas Basing ger Treffynnon: Clawdd Wat oedd hyn, yn ôl Evans, yn hytrach na Chlawdd Offa. Mewn troednodyn mae Pennant yn egluro:

This gentleman is now engaged in an actual survey of North Wales, and of publishing a large map of that part of the principality: a work extremely worthy of public encouragement. A further account of the plan will be published in the last page of this volume.

Ar ddiwedd y gyfrol ceir hysbyseb: ‘Proposals for publishing by Subscription from an Actual Survey a large six-sheet, and also a smaller Map, of the Six Counties of North Wales by John Evans’. Ac wrth waelod y dudalen, yn sicr er mwyn magu hyder ymhlith y tanysgrifwyr, gwelir y llinell: ‘N.B.: the Work is now under the Engraver’s Hands’.

Ychydig ohonom sydd heb addo cyflawni gwaith mewn cyfnod cwbl afresymol, ac mae’n wir bod tasg John Evans yn un mawr a chymhleth. Ond hir iawn fu’r aros am y map hwn. Fel dangosir Paul Evans, ym 1792 dyma Pennant yn codi pen a phapur a drafftio llythyr llym i’r papur lleol ar ran ‘Tanysgrifwyr Gogledd Cymru’, a nhwythau bellach braidd yn ddiamynedd. Awgrymodd y posibiliad o ‘entering into new arrangements’ pen a welai’r map olau dydd o fewn y flwyddyn. Yn y pen draw, er iddo fod ugain mlynedd yn hwyr, ni ddaeth y map allan am dair blynedd arall. Ac ym 1795, pan gyhoeddwyd y gwaith mawr, bu farw y mapiwr. Dwy flynedd ar ôl hyn ymddangosodd y map llai: cyhoeddwyd hwn gan fab John Evans (Dr John Evans, hefyd o Lwyn-y-Groes).

Cytunir heddiw bod map John Evans, a ddaeth allan ar naw dalen fawr, yn waith rhagorol a gododd safonau cartograffeg yng Nghymru yn aruthrol. Cymydog i Evans oedd yr engrafiwr, Robert Baugh; mae’r map yn nodweddiadol am eglurdeb y llythyru, ac am ei fanylder. Nid yw’n bell ar ran ei steil o waith yr Arolwg Ordnans, a gychwynnodd yng Nghymru ym 1810. Dysgir rhagor am y dyn ei hun, ac am sut y creodd ei fap, mewn erthygl ddiddorol iawn gan Derek Williams. Tirfeddiannwr â diddordeb mewn celf a hynafiaethau oedd Evans, o Lwyn-y-Groes, Llanymynech (mae’r tŷ bellach yn adeilad coftrestredig Gradd II), ger y ffin â sir Amwythig. Ganed ef yn yr un flwyddyn â Thomas Pennant, ac mae’n amlwg fod gan y ddau ddyn lawer yn gyffredin. Ceir disgrifiad cynnes o ymweliad Pennant â thŷ y ‘public-spirited Mr Evans’ yn ei daith gyhoeddedig. Rhoddodd Evans dipyn o wybodaeth iddo am safleoedd hanesyddol lleol.

Un cyd-ddigwyddiad difyr yw’r ffaith bod Clawdd Wat (y ‘vast ditch’ rhyfeddol a nodwyd gan Pennant yn ei filltir sgwar ef) yn rhedeg am ryw 40 milltir o Abaty Dinas Basing i lawr i Maesbury Marsh, sydd yn agos iawn i dŷ John Evans. Gwelir y clawdd wedi ei farcio’n glir, fel llinell ddu yn rhedeg ar draws y rhan o’r map a ddangosir yma. Am ychydig o filltiroedd ar waelod y dudalen mae’n rhedeg yn gyfochrog â Chlawdd Offa, sy’n diflannu ger Caergwrle, jyst cyn yr Wyddgrug. Cafodd Pennant ei swyno gan y llefydd ffiniol hyn ar ochr ddwyreiniol Cymru: mae’n tynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd, ac ar henebion dirgel megis y cloddiau mawr, er mwyn creu darlun hanesyddol o gyfnodau ansefydlog adeg rhyfelau’r gororau.

Mae ugain mlynedd yn amser maith i gadw unrhyw waith ar y gweill, ac mae’n anodd peidio teimlo dros Evans wrth iddo geisio mapio tirwedd a oedd yn trawsnewid mor fuan. Adeiladwyd ffyrdd newydd dan nawdd y cwmnïau Tollbyrth; agorwyd mwyngloddiau newydd; sefydlwyd ffatrïoedd cotwm, a blodeuoedd rhesi o weithfeydd smeltio ar hyd glannau’r Dyfrdwy ar yr arfordir gogleddol. Draw yn y gorllewin, buddsoddodd Richard Pennant (perthynas pell i Thomas) yn y diwydiant llechi, gan ddefnyddio elw caethweisiaeth. Ym 1796 byddai Pennant ei hun yn ‘mapio’ newidiadau pellgyrhaeddol y cyfnod yn ei History of the Parishes of Whiteford and Holywell. Wrth ailymweld â dyffryn bach coediog Maesglas, a’r nant sy’n rhedeg o Ffynnon Gwenfrewi i lawr i’r abaty, mae’n darlunio lle dan ei sang gan felinau a ffatrïoedd copr a chotwm (‘by those behemoths of commerce, our little Jordan was soon drunk up’). Ac eto, arwydd o welliant economaidd yw hyn yn ei farn ef; mae’n ymfalchio yn y cyfraniad a wnaethpwyd gan y nant fach brysur, a’r buddsoddwyr lleol, i Brydain Fawr. Anodd dweud, o graffu’n fanwl ar fap Evans uchod, pa lefel o ddatblygiad diwydiannol sy’n cael ei gynrychioli yma. Mae’n bosib bod y smotiau bach du wrth ymyl y ffrwd yn sefyll am y ffatrïoedd; ceir hefyd ‘coal pit’ ar yr arfordir uwchben Bagillt, a ‘smelting works’ dan Gastell y Fflint. Llawer cliriach nag arwyddion y chwyldro diwydiannol,fodd bynnag, gwelir tai mawr a neuaddau boneddigion Gogledd Cymru—gan gynnwys Downing, cartref Pennant ei hun.

Cafwyd newid mawr arall yn ystod y ddau ddegawd pwysig hyn, sef y llif o dwristiaid yn awyddus i ymweld â Chymru, yn aml iawn yn sgil darllen ysgrifau Pennant ei hun. Fel y dywedodd yn ei lythyr pigog ym 1792:

Of late years the tour of North Wales has become very fashionable, but the crowds who favour us with their company are clamorous after such a director to the picturesque Beauties of our country.

Pan ddaeth map Evans allan o’r diwedd—ac yn enwedig ar ôl i’w fab gyhoeddi y fersiwn llai o faint ym 1797—cafodd groeso mawr. Yn y blog olaf byddaf yn edrych ar ymatebion rhai ‘teithwyr chwilfrydig’ y 1790au a’r 1800au i fapiau pwysig John Evans.

Derek Williams ‘John Evans’ Map of North Wales 1797’, Ystrad Alun 11 (Nadolig, 2010)
R. Paul Evans, ‘Thomas Pennant’s Writing on North Wales’ (unpub M.A Dissertation, University of Wales, 1985)

Postiwyd - 14-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

A Map of Wales according to the Antient Divisions of GWYNEDD, POWYS and DINEFAWR; with their respective CANTREVS, subdivided into COMOTS. By Wm Owen (1788)

Dyma fap o Gymru Fu: golygfa o’r gorffennol, a welir o safbwynt arbennig ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Crewyd y map hwn ar adeg pan oedd y gorffennol, ac yn enwedig y gorffennol canoloesol, yn destun ymchwil angerddol ymhlith grwp egnïol o awduron ac ysgolheigion yng Nghymru ac yn Llundain.

Mae’n fap cymhleth a diddorol ar sawl lefel, yn frith o enwau swynol a straeon cuddiedig. Ymddangosodd yn ail-argraffiad The History of Wales (1788) gan y Parch. William Warrington, ac fe’i cynlluniwyd gan Gymro ifanc o Feirionnydd o’r enw William Owen (1759-1835). Roedd Owen (sy’n fwy adnabyddus fel William Owen Pughe, enw a fagodd yn sgîl derbyn etifeddiaeth yn 1806) wedi ymgartrefu yn Llundain ers 1776, ac ymunodd â Chymdeithas y Gwyneddigion tua 1783. Erbyn iddo gynllunio’r map hwn (yn ogystal â map arall yn dangos y rhaniadau modern) yr oedd eisoes wedi ymrwymo i gynlluniau ‘canoloesol’ eraill, megis golygu’r cyhoeddiad cyntaf o farddoniaeth Dafydd ap Gwilym (1789). Yn ystod y gwaith hwnnw daeth i gysylltiad â Iolo Morganwg, ac mae’n debyg i Iolo ddod â Warrington a William Owen at ei gilydd.

Pwy oedd William Warrington? Daeth ei deulu o Wrecsam, ond treuliodd y rhan fwyaf o’i oes yn ne Lloegr, gan bennu ei yrfa yn yr eglwys fel ficer Old Windsor. Yn y rhagymadrodd i’r History of Wales, mae’n honni fod ei statws fel ‘Englishman’ yn ei warchod rhag gyhuddiadau o bleidgarwch (ac yn wir, mae’r llyfr yn llawn edmygedd tuag at y Cymry am y ffordd yr oeddent yn amddiffyn eu hunain yn wrol dros y canrifoedd). Ceir rhagor o wybodaeth am fywyd ac amcanion Warrington ei hun mewn llawysgrif ddi-enw a pheth gohebiaeth a gedwir yma yn y Llyfrgell; maent yn taflu rhywfaint o oleuni newydd ar gynhyrchiad y llyfr, a beth a’i sbardunodd.

Mae’n stori braidd yn Jane Austenaidd ei naws, sy’n cyffwrdd â chymlethdodau dosbarth, blaenoriaeth, ac awduraeth, ond yn fras mae’n ymddangos bod Warrington yn bwriadu cyhoeddi ‘Antiquarian Tour’ o ogledd Cymru yn y 1770au hwyr. Wrth iddo adolygu ei lawysgrif, clywodd fod cyfrol gyntaf Thomas Pennant o’r Tours in Wales (1778) ar fin ymddangos. Gan weld byddai’r ddau lyfr yn troedio (bron yn llythrennol) yr un tir, newidiodd Warrington ei amcan gwreiddiol a throi at ysgrifennu llyfr hanes, gan fagu naratif gronolegol yn hytrach nag un sy’n darganfod y gorffennol in situ, yn y tirwedd ei hun. Mae llwyddiant Teithiau Pennant, yn ogystal â llwyddiant ei History ei hun, yn awgrymu ei fod wedi gwneud y penderfyniad iawn.

Ceir asesiad trwyadl o fapiau William Owen o safbwynt cartograffegol gan Iolo a Menai Roberts. Dyna’r ymgais cyntaf, meddant, i ddangos hen raniadau Cymru mewn ffordd weledol – a hynny hyd at lefel fanwl y cymydau. Mae’r map hwn yn ymgais, felly, i roi ffurf a llun ar lefydd sy’n ymddangos yn y testunau canoloesol. Prif ffynhonnell Owen oedd rhestr o enwau a wnaethpwyd gan Syr John Price (?1502-1555), rhestr oedd wedi ymddangos yn y Historie of Cambria (1584) gan David Powel (cyfrol oedd yn bwysig i Warrington hefyd). Er fod gan ysgolheigion ar ddechrau’r ugeinfed ganrif duedd i fychanu map William Owen (nid oedd ei syniadau diweddarach am orgraff y Gymraeg, na’i gysylltiad agos â Iolo Morganwg wedi helpu yn hyn o beth), mae gwaith Iolo a Menai Roberts yn dangos yn glir faint o gamp, mewn gwirionedd, oedd y map.

Mae gan yr enwau canoloesol ryw swyn eu hunain (Perfeddwlad, Anhunog, Yr Ardd Ganol…) ond mae sawl peth arall i godi chwilfrydedd yma. Mae Cantre’r Gwaelod a Llys Helig—tiroedd chwedlonol boddedig—yn ymddangos ar y map gydag esboniadau byr (‘This Tract was overflowed about the end of the Sixth Century’); Clawdd Wat, nid Clawdd Offa, sy’n diffinio’r terfyn gyda Lloegr, a dim ond yr enwau Cymraeg sy’n ymddangos am Fryste (‘Caerodornant’), Gloucester (Caerloyw) a Worcester (Caerwrangon). Gwelir ‘Druidical ruins’ ar y llethrau uwchben y Bermo, a Beddau Gwŷr Ardudwy ger Harlech. Dyna dirwedd llawn chwedlau, neu ddarnau ohonynt — a’r gweddillion, efallai, i’w darganfod wrth archwilio’n fanwl yn y corpws o gerddi a rhyddiaith cynnar oedd yn dod at ei gilydd yn raddol yn ystod y degawdau yna, i ffurfio canon llên gynnar Cymru.

Ceir hefyd ar y map hwn safleoedd brwydrau a chestyll di-ri. Nid yn unig y ‘usual suspects’ Edwardaidd, ond ugeiniau o rai eraill, a’r cyfan yn tystio i’r ffaith mai rhaniadau go-iawn oedd y ‘Divisions’ a welir yma. Nid oedd Cymru’r oesoedd canol yn lle heddychlon. Yng nghlytwaith y map cofnodir dyledogaethau newidiol, y cynghreirio a’r bradychu ymhlith teyrnasoedd y Cymry eu hun, heb sôn am y brwydro a’r tangnefeddu a fu gyda charfannau gwahanol o Sacsoniaid, Normaniaid, a Saeson. Mae anghydfod di-baid yr oesoedd canol yn thema barhaol mewn ysgrifau teithio diweddarach. Dyma Richard Ayton, yn 1813, yn sôn am Fro Gŵyr a De Penfro: ‘as both were inhabited by the same people, engaged continually in the same kind of warfare, their general history is necessarily very much alike, and in both of them castles are as multitudinous as milestones.’ Daeth rhai i’r casgliad, fel Warrington ei hun, fod ysbryd rhyfelgar y Cymry gynt yn destun edmygedd, ond bod pawb yn well o lawer ar ôl iddynt gyfnewid eu ‘wild and precarious liberty’ am ryddid call ‘secured by equal and fixed laws’— a hynny trwy ‘uniting in interests, and mingling in friendship with their conquerors’. Er gwaethaf ymrwymiad amlwg Warrington i ddiwylliant Cymru, mae ei gasgliadau wedi lliwio beirniadaeth o’i waith fel hanesydd. Ac eto: awgryma map hardd a phryfoclyd William Owen fod rhagor i’w ddarganfod am gysylltiadau deallusol ar draws y ddau ddiwylliant yn y cyfnod byrlymus hwn ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif.

Iolo and Menai Roberts, ‘William Owen (Pughe), y Mapiwr’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cyfrol XXX, Rhifyn 3 (Haf, 1998) 295-322
Bydd ‘Antiquarian Tour’ William Warrington a’i lythyrau at Thomas Pennant yn ymddangos ar wefan y Teithwyr Chwilfrydig

Postiwyd - 07-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

‘An Accurate Map of North Wales, Divided Into Its Counties…’ (1764)  gan Thomas Kitchin

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.


Ces i gyfle yn ddiweddar i roi sgwrs yng Ngregynog ar daith hynod gan Iolo Morganwg— taith gerdded o Lundain i Fro Morgannwg yn haf 1802. Mae’n hynod am wahanol resymau. Yn gyntaf, nid yw’r daith ‘adref’ yn un uniongyrchol o bell ffordd: ymlwybro mae Iolo i fyny i Birmingham, wedyn draw i’r Amwythig ac ymlaen i Meifod, cyn ymweld â siroedd y gororau ac i lawr i Drefflemin. Mae’n hynod am ei fod yn cerdded, yn aml iawn, rhyw 30 milltir bob dydd. Hynod hefyd am ystod rhyfeddol ei feddyliau, sylwadau a theimladau ar y daith—a’r cwbl wedi ei gofnodi mewn pensil yn y llyfryn bach bregus sydd dal i’w weld yma yn y Llyfrgell. Er mwyn deall fy mhwnc yn well, gadewais y trên yng Nghaersws a cherdded y saith milltir olaf i Gregynog. Roedd gen i sach-gefn bach gyda photel o ddŵr, bar o siocled, a map (‘OS Explorer 1:25 000’ ar gyfer ardal y Drenewydd—aka Yr Un Oren).

Doedd hi ddim hyd yn oed yn ffordd anodd i’w ddilyn (mae llwybrau cyhoeddus Powys yn llawer gwell na rhai Ceredigion), ac eto mae rhaid fy mod i wedi edrych ar y map yna ryw gant o weithiau. Pob camfa, pob clwyd, dyma fi yn ei dynnu allan o’r bag a cheisio gweithio allan sut byddai’r llinell anweladwy hollbwysig yna’n croesi’r cae hwn, neu’r dyffryn draw fancw. Nid dyna ffordd Iolo o gerdded, siwr iawn. Am un peth, mi fyddai wedi glynu at yr heolydd mawr gan amlaf, gan gyfri’r cerrig milltir (amhosibl heddiw, gyda’r ceir yn sgrialu heibio); ac hefyd mi fyddai wedi cwrdd â phobl ar yr heol, gan ofyn am gyfeiriadau’n gyson. (Mae’n cwrdd â chriw bach o ‘strangely ignorant Rustics’ gerllaw Wolverhampton, gan ddynwared ei hacenau’n gwbl ddidrugaredd). Welais i neb, a siaradais i â neb. Roedd popeth ro’n i ei angen yno ar y map.

Ar brosiect y Teithwyr Chwilfrydig rydym wedi bod wrthi’n trawsysgrifio a golygu gwahanol deithiau yng Nghymru, gan gynnwys un Iolo. Nid yw pawb yn cerdded, o bell ffordd. Coetsys, cerbydau’r post, ceffylau, ambell i fferi, roedd rhain i gyd yn cludo pobl i’r gwestai a chestyll, y cofebion derwyddol a’r golygfeydd ysblennydd yr oeddent yn chwilio amdanynt. Ychydig iawn o’r teithwyr hyn sy’n sôn am fapiau, ond mae sylwadau’r rheiny’n ddiddorol. Dros y pedair wythnos nesaf, bydd y blog hwn yn trafod pedwar map o’r ddeunawfed ganrif, mapiau a gawsant eu cynhyrchu am wahanol resymau a chyda chynulleidfaoedd amrywiol mewn golwg. Byddaf yn ystyried pa fath o gysylltiadau sydd rhwng y mapiau hyn a’r disgrifiadau o Gymru sydd i’w darganfod yn yr ysgrifau teithio.

Yn gyntaf dyma fap o 1764 gan Thomas Kitchin (neu Kitchen), ysgythrwr cynhyrchiol iawn o Lundain a ddaeth yn Hydrograffydd i Sior III. Ganed Kitchin yn fab i liwiwr hetiau (crefft ddiflanedig, siwr iawn!) yn ardal Bermondsey, i’r de o Bont Lundain (ardal oedd yn cael ei hystyried ar y pryd yn gartref i ‘Aliens or Strangers and poor People’). Ond erbyn iddo droi’n 13 oed, roedd e wedi ei rwymo yn brentis i Emanuel Bowen, un o gartograffwyr pwysicaf yr oes. Daeth teulu Bowen yn wreiddiol o Dalyllychau, ac roedd Emanuel Bowen yn flaengar ymhlith y Bedyddwyr; priododd Kitchin ei ferch Sarah, a daeth ef ei hun yn aelod pwysig o gymuned Fedyddwyr lleol. Fel y nododd Laurence Worms, roedd cynhyrchiad Kitchin yn ‘prodigious’, gan gynnwys nid yn unig mapiau ond ystod eang iawn o waith engrafiedig, megis hysbysebion siop, printiau addurnedig, portreadau, a hyd yn oed gwaith dychanol gwleidyddol. Gwelir yn yr ‘Accurate Map of North Wales’, a ailargraffwyd sawl gwaith, ddylanwad cryf ei feistr, Bowen, oedd yn adnabyddus am ei ffordd o dynnu gwahanol fathau o wybodaeth at ei gilydd ar yr un dudalen. Mae’r map hwn yn un prysur iawn.

Yn arnofio o gwmpas arfordir Cymru ac i lawr y gororau gyda Lloegr ceir talpiau eithaf sylweddol o destun. Rhyw ugain ohonynt sydd, pob un yn cynnig gwybodaeth ddefnyddiol am y siroedd a’r prif drefi yn ogystal â’r cnydau a’r mwynau a gynhyrchir ym mhob un (‘the County of Flint is about 115 miles in circumference Contains about 120,000 Acres & is Divided into 5 Hundreds’). Ond dywedir hefyd fod Gogledd Cymru yn hen gynefin i dylwyth Brythonaidd yr Ordovices, bod awyr sir y Fflint yn ‘Good and Pleasant’, bod Cwnstabl Castell y Fflint yn ‘commonly Mayor of the Town’, bod Llyn Tegid y llyn mwyaf yng Nghymru a bod y Cymry yn galw Ynys Môn yn ‘Mam Cymru that is the Mother or Nurse of Wales’ (er, mae’n debyg, nid yw’r awyr fan draw yr un mor iachus: ‘the Air at certain times by reason of the mists and fogs prevailing from the Irish Sea is Agueish’). Dyma hanes, topograffeg ac economeg yn cystadlu am sylw, mewn modd braidd yn ddiamcan, megis yn yr ysgrifau teithio eu hun. Ond mae un gwahaniaeth pwysig—heblaw am y cyfeiriad sydyn at ‘Mam Cymru’, nid oes sôn am iaith. Yn y map hwn, mae Cymru yr un mor fesuradwy, mor hawdd i’w ganfod a chyfri, ag unrhyw sir yn Lloegr. Nid yw hyn yn wir am ysgrifau gan y teithwyr, lle gwelir yn aml iawn ymatebion cryf i sefyllfa ieithyddol ryfeddol (‘Dim Saesneg!)— ymatebion sy’n cynnwys diffyg amynedd, chwilfrydedd, rhwystredigaeth, a diléit.

Ni fyddech chi’n dymuno i neb fod yn gorfod defnyddio’r map hwn i deithio o gwmpas gogledd Cymru (mae Penllŷn druan yn siap ryfeddol iawn), ond mae’n eglur fod gan Kitchin lygaid ar farchnad newydd dwristaidd. Yn wir, erbyn 1783, ymddangosodd map ganddo oedd yn llawer mwy ymarferol, mewn cyfrol a anelwyd at deithwyr o Lundain i wahanol rannau o Brydain. Yn y Traveller’s Guide Through England and Wales, a argraffwyd ar gyfer Charles Dilly, ceir tablau’n dangos pellter rhwng trefi a dinasoedd, gan gynnwys ychydig o wybodaeth am ‘Mansions, Castles and other remarkable Objects’ i’w gweld ar hyd y ffordd. Mae’n agor gyda map lle gwelir ffyrdd yn estyn megis gwythiennau duon o galon Llundain ar draws Lloegr a Chymru. Dyma, yn ôl y broliant, ‘The Largest, most Accurate, and Compleat Map of Roads through England and Wales ever prepared.’ Mae oes y twrist wedi cyrraedd.

Laurence Worms, “Thomas Kitchin’s ‘journey of life’: hydrographer to George III, mapmaker, and engraver’. The Map Collector, 62-63 (Gwanwyn /Haf 1993): I, 2-8; II, 14-20.

← Older Posts

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog