Blog

Dylan Thomas yn Adnoddau Electronig y Llyfrgelloedd

Casgliadau - Postiwyd 26-10-2021

Ganed un o Gymry enwocaf yr 20fed ganrif, Dylan Thomas, ar y diwrnod hwn ym 1914. Gan mai heddiw fyddai ei ben-blwydd yn 107 oed, penderfynais ymchwilio casgliad y Llyfrgell o adnoddau electronig i weld beth allwn i ddod o hyd am un o’n beirdd pwysicaf.

Lle gorau i ddechrau na’r cofnod cynhwysfawr hwn yn yr Oxford Dictionary of National Biography. Mae hyn yn rhoi cipolwg ar ei fagwraeth a’i addysg, ac yn trafod ei ddatblygiad fel bardd, ei lwybr at enwogrwydd a’i ymddygiad drwg-enwog a arweiniodd at ei farwolaeth yn llawer rhy ifanc yn 39 oed:
https://doi.org/10.1093/ref:odnb/36471

Heb os, roedd Thomas yn un o feibion enwocaf Abertawe, ac mae’r erthygl hon o’r World Literature Today yn JSTOR yn trafod nifer o leoliadau yn y ‘dref hyll, hyfryd’ hon sy’n gysylltiedig ag ef:
https://www.jstor.org/stable/10.7588/worllitetoda.90.3-4.0005

Mae’n debyg mai Under Milk Wood yw gwaith enwocaf Thomas ’, a gafodd ei ysgrifennu’n wreiddiol fel drama ar gyfer radio. Yn fuan ar ôl ei ddarllediad cyntaf ar Radio BBC, enillodd y Prix Italia am raglen lenyddol / ddramatig orau. Oherwydd ei lwyddiant ysgubol, cafodd ei addasu’n gyflym ar gyfer y llwyfan a’r sgrin. Mae’r erthygl hon o Critical Studies in Television (Sage Journals) yn dadansoddi’r trawsnewidiad i’r cyfryngau corfforol hyn, i drio darganfod os oeddent yr un mor llwyddiannus:
https://doi.org/10.7227/CST.9.3.8

Yn dilyn ymlaen o’r erthygl hon, ddes i o hyd i adolygiad positif iawn yn y Daily Mail o berfformiad cyflawn cyntaf o Under Milk Wood yn y Deyrnas Unedig, a gynhaliwyd yn yr Old Vic yn Llundain ym 1954. Yn yr adolygiad, sydd i’w weld yn Gale Primary Sources, dywed yr adolygydd iddo feddwl fod y ddrama fel yr oedd wedi ysgrifennu yn “unwieldy mass of adjectives”. Mae’n amlwg fod y cast, a oedd yn cynnwys ei gydwladwr Richard Burton a’r Fonesig Sybil Thorndike, wedi helpu i godi’r ddrama i lefel arall. “On the stage, the magic of these eight voices set the ears ablaze with his verbal fireworks.” ‘Gust of Wicked Welsh fun’ yn wir!!
https://link.gale.com/apps/doc/EE1864227004/DMHA?u=nlw_ttda&sid=bookmark-DMHA&xid=98dcf147

Pa ffordd well o ddod i ben na’ch gadael gyda’r casgliad hwn o ddyfyniadau a gymerwyd o Chambers Dictionary of Great Quotations, sydd ar gael trwy Credo Reference. Maent yn cynnwys dyfyniadau o weithiau amrywiol Thomas ’, yn ogystal â nifer o ddyfyniadau personol enwog:
https://search.credoreference.com/content/entry/chambq/thomas_dylan_marlais_1914_53/0

Paul Jackson
Llyfrgellydd Adnau Cyfreithiol, Electronig a Derbyn

Tagiau: ,

Billy Boston ac arwyr anghofiedig rygbi Cymru

Collections - Postiwyd 21-10-2021

Mae Billy Boston yn un o’r chwaraewyr rygbi Cymreig mwyaf talentog a llwyddiannus erioed, ond eto ni chydnabuwyd ei gampau yn llawn yng Nghymru am flynyddoedd lawer. Mae ei yrfa yn stori chwaraeon wych, ac yn un sy’n haeddu cael ei adrodd.

Ganed Billy yn Butetown, Caerdydd, ym 1934, a daeth yn seren rygbi yn y 1950au a’r 1960au. Deuai ei fam o gymuned Wyddelig Caerdydd, a morwr du o Sierra Leone oedd ei dad. Yn fachgen, chwaraeodd Billy Rygbi’r Undeb dros Glwb Athletau Rhyngwladol Caerdydd (CIACS), clwb a oedd yn adlewyrchu natur amlhiliol dociau Caerdydd. Roedd yn asgellwr eithriadol o dalentog, gyda chyflymder, cryfder, cydbwysedd a deallusrwydd pêl-droed gwych, yn ogystal â’r gallu i ochrgamu’n ddawnus. Fe gynrychiolodd Billy Gymru ar lefel Ieuenctid, ond ei freuddwyd oedd chwarae dros Gaerdydd, ac efallai dros Gymru rhyw ddydd. Nid oedd unrhyw amheuaeth ei fod yn ddigon da.

Chafodd Billy erioed y cyfle i wireddu’i freuddwyd o chwarae i Gaerdydd, a’r un oedd hanes Johnny Freeman a Colin Dixon, chwaraewyr du eraill a aethant ymlaen o CIACS i gael gyrfaoedd llwyddiannus iawn yn Rygbi’r Gynghrair. Ymhellach, ni ddewiswyd unrhyw chwaraewr du i gynrychioli Cymru ar lefel ryngwladol lawn yn Rygbi’r Undeb tan yr 1980au.

Roedd rhaniad chwerw wedi datblygu rhwng Rygbi’r Undeb a Rygbi’r Gynghrair ar ôl iddyn nhw ymrannu ym 1895 – gêm amatur oedd Undeb, tra bod y Gynghrair yn broffesiynol. Roedd proffesiynoldeb wedi’i wahardd gan yr Undeb ac fe gafodd chwaraewyr a aeth i ogledd Lloegr i chwarae Rygbi’r Gynghrair – neu a siaradodd â sgowt o’r Gynghrair, hyd yn oed – eu diarddel. Roedd Undeb yn hollol amatur, a pharhaodd y rhagrith a’r stigma nes i’r gêm ddod yn broffesiynol ym 1995. Fodd bynnag aeth cenedlaethau o chwaraewyr rygbi Cymru – llawer ohonyn nhw’n ddu – i chwilio am gyflogaeth yn Rygbi’r Gynghrair, yn enwedig ar adegau pan oedd Cymru yn dioddef yn economaidd.

Pan ddaeth clwb Wigan ato o Rygbi’r Gynghrair ym 1953, nid oedd Billy Boston am fynd i’r gogledd a gwrthododd ei fam eu cynnig o £1,000. Byddai Billy yn arwyddo am £3,000 a dim llai. Roedd teulu Boston yn gobeithio ac yn disgwyl i hyn droi Wigan oddi wrth eu bwriad, ond roedd y clwb yn barod i dalu arian eithriadol am chwaraewr eithriadol, ac felly arwyddodd Billy gytundeb Rygbi’r Gynghrair yn 19 oed. Wedi gwneud, roedd yn gwybod na fyddai modd iddo byth wireddu ei freuddwyd nawr o chwarae Undeb dros Gaerdydd a Chymru. Y noson honno, wylodd ac ni allai gysgu.

Gwnaeth Billy argraff ar unwaith yn Wigan, a daeth yn arwr y Gynghrair yn ystod ei yrfa yno, a ddaeth i ben ym 1968. Chwaraeodd ar yr asgell, ond yn anarferol gallai chwarae’r un mor dda fel canolwr neu fel maswr. Daeth yn llai ystwyth tuag at ddiwedd ei yrfa, ond cadwodd ei gyflymder a datblygodd ei faint a’i gyhyrau a llaw rymus. Trichwarterwr Rygbi’r Gynghrair gyflawn oedd e, ac yn aml nid oedd modd ei atal.

Blwyddyn ar ôl iddo ymuno â Wigan, cafodd ei ddewis i gynrychioli Prydain Fawr, ac mae ystadegau ei yrfa’n dweud llawer: record clwb o 478 o geisiau mewn 487 o ymddangosiadau (110 yn fwy nag unrhyw chwaraewr Wigan arall mewn hanes); nifer o dlysau domestig; 30 o geisiau rhyngwladol mewn 31 o gemau Prawf; record Prydain Fawr am geisiau ar daith yn Awstralia; y chwaraewr cyntaf i sgorio 4 cais dros Brydain Fawr mewn un gêm yn erbyn Seland Newydd a buddugoliaeth yng Nghwpan y Byd ym 1960. Erbyn iddo ymddeol o Rygbi’r Gynghrair ym 1970, roedd Billy wedi sgorio 572 o geisiau mewn 562 o ymddangosiadau yn ystod ei yrfa – dim ond yr asgellwr Brian Bevan o Awstralia sydd erioed wedi sgorio mwy.

Croesawyd Billy fel un o’u tylwyth eu hunain gan bobl Wigan, nid yn unig oherwydd ei lwyddiant ar y cae ond oherwydd ei fod yn chwaraewr tîm a oedd yn ostyngedig ac yn hawdd siarad ag ef. Teimlai Billy’n gartrefol yn Wigan, ac fe gadwodd dafarn ger cae’r clwb ar ôl i’w ddyddiau chwarae ddod i ben; ni ddaeth byth yn ôl i fyw yng Nghymru. Roedd poblogaeth Wigan bron yn gyfan gwbl wyn, ond bu’r clwb rygbi yn gosmopolitaidd ac yn amlhiliol ers amser maith, fel yr oedd Rygbi’r Gynghrair yn gyffredinol, a daeth chwaraewyr i mewn o bob cwr o’r byd. Yn anffodus, fodd bynnag, mi wnaeth Billy brofi gwahaniaethu yn ei erbyn ar sail hil, yn arbennig pan chwaraeodd Prydain Fawr sawl gêm yn Ne Affrica ar ôl Cwpan y Byd 1957. Dywedodd De Affrica wrth Billy – a oedd eisoes yn anfodlon cymryd rhan yn y rhan hon o’r daith oherwydd apartheid, ac oherwydd ei fod bellach wedi cael ei anafu – bod lliw ei groen yn golygu na allai aros yn yr un gwesty â gweddill y garfan, ac na allai ymweld â’u gwesty na chwarae yn unrhyw un o’r gemau. Gwrthododd Billy y telerau hyn. Aeth tîm Prydain Fawr i Dde Affrica hebddo.

Mae Billy Boston wedi cael ei barchu’n uchel a’i ddathlu yn Rygbi’r Gynghrair ers ei ddyddiau cynnar yn Wigan. Mae cerfluniau ohono yn Wembley ac yn Wigan, lle mae eisteddle wedi cael ei enwi ar ei ôl, ac roedd yn un o aelodau gwreiddiol Oriel Anfarwolion Rygbi’r Gynghrair a hefyd Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru. Mae dinas Caerdydd hefyd yn cydnabod cyflawniadau Billy bellach, ac yn ffodus mae hyn wedi digwydd yn ystod ei fywyd. Ym mis Rhagfyr 2020, cyhoeddwyd y bydd cerflun yn darlunio Billy Boston gyda dau arwr Rygbi’r Gynghrair arall a ddaeth o ardal dociau Caerdydd, Clive Sullivan a Gus Risman.

Cymerodd amser hir, fodd bynnag, i gêm yr Undeb ddechrau cydnabod llawer o chwaraewyr o Gymru sydd wedi cyflawni pethau m yn Rygbi’r Gynghrair. Mae’r rhain yn cynnwys nifer o’r chwaraewyr gorau erioed yn unrhyw gôd rygbi ond er bod eu campau yn Rygbi’r Gynghrair wedi cael eu dathlu yng ngogledd Lloegr ers talwm, anaml mae hyn wedi bod yn wir yng Nghymru. Arwyr anghofiedig rygbi Cymru oedd y rhain.

Er bod hanes Billy Boston ac eraill tebyg i’w ddarganfod yma yn y Llyfrgell trwy gasgliadau megis ein llyfrau print, papurau newydd a rhai o’r Adnoddau Allanol rydym yn tansygrifio iddyn nhw, rydym yn awyddus i ddatblygu ein casgliadau sy’n ymwneud ag agweddau ar fywyd Cymru sydd o bwysigrwydd cenedlaethol ond sydd serch hynny wedi’u tan gynrychioli. P’un ai bod yn ymwneud ag hil, codau rygbi neu unrhyw beth arall os gallwch chi ein helpu gyda hyn, cysylltwch â ni, os gwelwch yn dda.

Dr David Moore (Archifydd)

Beirniadu Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau

Darganfod Sain - Postiwyd 12-10-2021

Byddaf yn codi fy llaw yn syth a dweud fy mod wedi bod yn rhy uchelgeisiol mewn gwirionedd gyda’r blog hwn, yn bennaf gan mai dysgwr Cymraeg lefel mynediad ydw i, a bod y ffeiliau sain hyn angen siaradwr fwy rhugl achos eu cymhlethdod a’u bod wedi’u llurgunio drwy’r broses ddigido.

Fodd bynnag, roedd y broses o wrando ar y ffeiliau sain, a oedd yn ffurfio rhan o‘r broses beirniadu cystadleuaeth yr awdl yn Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau 1949, yn ymarfer da i’m hymennydd. Yr oeddwn wedi mwynhau gwrando ar lais arbennig Syr Thomas Herbert Parry-Williams; yr oedd y geiriau wnes i eu deall yn paentio darlun o ddiffyg brwdfrydedd y mwyafrif o’r ymgeiswyr.

Yn ôl yr hanesydd Jan Morris, un o ddigwyddiadau pwysicaf yr Eisteddfod yw cadeirio’r bardd – anrhydedd a roddir i’r person sydd wedi ysgrifennu’r awdl orau, yn y mesur caeth, yn seiliedig ar destun a osodwyd gan y beirniaid. Yn 1949, y testun oedd ‘Y Graig’; yr enillydd yn ôl nodiadau’r beirniaid a gedwir yn archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru oedd y bardd gyda’r ffugenw ‘Coed y Gell’ a dyna sail i’r ail ffeil sain yn y casgliad hwn.

 

TH Parry-Williams, rhif 11/41 o gasgliad y Llyfrgell Genedlaethol gan Julian Sheppard

 

Adlewyrchir siom Parry-Williams yn ei ragymadrodd ysgrifenedig:

O’r ugain cynnig a ddebynwyd eleni nid oes ond rhyw hanner dwsin “o fewn terfynau gobaith”. Y mae gweddill yr ymgeiswyr i gyd ond un (sef Herbert sydd heb lunio awdl) wedi cynganeddu eu deunydd yn ddygn, ond nid oes ar eu gwaith raen digon gorffenedig i obeithio llwyddo mewn cystadleuaeth fel hon (Parry-Williams, 1949, tud.63)

Barn Parry-Williams oedd mai dim ond chwech o’r ugain o gyfansoddiadau a dderbyniwyd yn 1949, oedd yn deilwng ac “o fewn terfynau gobaith”. Wedi i’r cystadleuwyr gael eu siomi gyda’i feirniadaeth, dywedodd nad oedd eu gwaith o safon ddigonol i lwyddo mewn cystadleuaeth fel yr Eisteddfod. A dweud y gwir mae ei gwyn yn hen gwyn – mae’r cystadleuwyr yn gwneud gymaint o smonach fel ei bod yn anodd dweud unrhywbeth o werth am yr ymgeiswyr.

Yn y ddwy ffeil sain, mae gan Parry-Williams arddull areithio pwyllog sy’n symud rhwng ei farn ac ef yn adrodd rhannau o waith yr ymgeiswyr. Ar ddechrau ffeil un, mae’n enwi ymgeisydd – Mr Pwyl. Rydw i’n teimlo fel archaeolegydd, yn ffwndro i wneud synnwyr o iaith, yn gwybod ei bod yn bosib i fi ei chamddehongli ac mae llawer o’r ffeil sain gyntaf yn aneglur i fi.

Gyda chymorth nodiadau printiedig y beirniaid, rydw i’n dod drwyddi rywsut. Mae yna gyfeiriad at awdl Glan yr Afon – sy’n fy nghyfeirio at adran yn y nodiadau lle mae Parry-Williams yn ei chynnwys gyda phedwar ymgeisydd arall sydd ar waelod siart y deg awdl orau! Mae’n ei gweld yn gain, ond braidd yn undonog; wedi iddo ysgrifennu’r awdl yn seiliedig ar un Crist yn graig, mae Parry-Williams o’r farn ei bod yn anodd dod â bywyd newydd i hen thema, ac mae’n beirniadu’r bardd am bregethu o’r Efengylau, a malu awyr i wneud pwynt. Fodd bynnag mae Parry-Williams yn gwerthfawrogi’r arddull glir ac annwyl cyn “mynd dow-dow yn dawel i’r diwedd” (Parry-Williams, 1949, tud. 67).

 

 

Ar ddiwedd y ffeil sain cyntaf, yn sŵn chwibanu’r trên o Ddolgellau, mae Parry-Williams yn cyfeirio at Graig Gibraltar. Dyma destun awdl Uwch y Lli, mewn tair rhan:Gwyryfdod, Gwae,a Gobaith. Mae’n ymdrech braidd yn lletchwith, ond mae ganddo ddawn i gyfleu ymdeimlad o le. Yn y nodiadau mae Parry-Williams yn egluro hyn drwy gynnwys dau bennill; yn anffodus nid ydyw yn eu darllen yn y recordiad, felly ni allwn wrando arnynt yma.

Mae ffeil sain rhif un yn gorffen ar nodyn hapusach, neu mae Parry-Williams o leiaf yn cael saib, ac mae tôn ei lais yn ysgafnhau, yn llai fel darlithydd, ac yn rhoi fwy o anogaeth.

Ceir camgychwyn ar ddechrau ffeil sain dau, ond mae Parry-Williams yn adrodd detholiad o awdl fuddugol Coed y Gell mewn arddull hyfryd sy’n cyfateb i’w drawsgrifiad yn ei nodiadau:

 

 

Druan o’r haf a’i feddal betalau

Rhyw ias ddiaros yw hedd ei oriau.

Dihuno gwig a mynd a wna’i gogau;

Gwywa, a bidd doreithiog y beddau.

 

Tua diwedd y ffeil mae Parry-Williams yn newid tôn ei lais eto ac mae’r gair sylfaen yn cael ei glywed sawl gwaith. Mae’n gwneud i’r gynulleidfa roi chwerthiniad bach ac mae’n gorffen ei araith i gymeradwyaeth fyddarol.

Trueni nad yw nodiadau’r beirniad sydd yn yr archifau yn cyfateb yn union i’r ffeiliau sain. Heblaw gwneud fy mywyd yn haws wrth drawsgrifio’r ffeiliau (methais wneud hyn), efallai y byddai wedi gwneud fwy o synnwyr i’m tybiaeth fod dehongliadau’r cystadleuwyr o Y Graig yn cynnwys cyfeiriadau daearyddol fel Gilbraltar, Ayers Rock, Clogwyn (ger Caernarfon), Derwydd (ger Rhydaman), yn ogystal â thrafodaeth ddryslyd ar os yw creigiau amrywiol, gan gynnwys Carreg y Drewi, yn gysylltiedig gyda Threfdraeth.

 

 

Yr oedd Syr Thomas Parry-Williams yn fardd enwog ac yn ysgolhaig ei hunan. Bu farw yn Aberystwth yn 1975, yn ei gartref yn Ffordd y Gogledd, wedi cael bywyd llawn ond braidd yn fewnblyg. Cyhoeddodd Ugain o Gerddi yn yr un flwyddyn ag yr oedd yn feirniad ar gystadleuaeth yr awdl. Mae rhai o’i gerddi yn ymwneud â’i olwg trosgynnol ar fywyd, yn arbennig tirwedd Eryri (Price, 2014). Efallai mai dyna pam roedd ef mor gynnil gyda’i ganmoliaeth i Eisteddfod Genedlaethol Dolgellau yn 1949.

 

 

Rasma Bertz, Gwirfoddolwraig Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Archifau Ivor Novello

Arddangosfeydd / Casgliadau / Cerddoriaeth - Postiwyd 04-10-2021

Yn ddiweddar, derbyniodd y Llyfrgell bapurau W. Macqueen-Pope (Popie) sy’n ymwneud ag ‘Ivor: The Story of an Achievement‘, ei gofiant i Ivor Novello, a gyhoeddwyd gan W. H. Allen, 1951. Mae’r grŵp pwysig hwn o bapurau yn rhoi mewnwelediad i fywyd a phoblogrwydd Ivor Novello (1893- 1951), yr actor a’r cyfansoddwr o Gymru a ddaeth yn un o ddiddanwyr mwyaf poblogaidd hanner cyntaf yr 20fed ganrif. Mae’r papurau’n cynnwys gohebiaeth rhwng Ivor Novello a Macqueen-Pope, ond yn bennaf maent yn cynnwys cofiannau ac atgofion, gan actorion, a rhai oedd yn gweithio o fewn y celfyddydau yn dilyn marwolaeth Ivor ym 1951. Gellir gweld tystiolaeth o boblogrwydd Novello ymhlith y llythyrau at Macqueen-Pope wrth rai sy’n mynegi diddordeb yng ‘Nghymrodoriaeth Ivor Novello’.

Mae’r papurau wedi cael eu catalogio ac ar gael ar-lein yma: W. Macqueen-Pope (Ivor Novello) Papers (GB 0210 MACPOP)

Ymhlith yr eitemau sy’n cael eu harddangos yn ein harddangosfa gyfredol (2021) mae gohebiaeth (W. Macqueen-Pope ffeil 1), papurau ariannol (ffeil 12/1) a rhaglen wedi’i llofnodi (ffeil 13); a ffotograff cyhoeddusrwydd wedi’i lofnodi (NLW Ex 2980). Mae’r papurau’n ategu eitemau eraill yn ymwneud ag Ivor Novello a’i fam, y gantores, athrawes ac arweinydd Clara Novello Davies (1861-1943) sydd yng nghasgliadau’r Llyfrgell.

Dyma restr o’r prif gasgliadau o ddeunydd sy’n ymwneud ag Ivor Novello yn y Llyfrgell, a ceir gwybodaeth bellach ar y catalog archifau yma: https://archives.library.wales/

  • NLW MS 23204D. Papurau

“Ivor Novello papers, 1932-1983. Papers relating to David Ivor Davies (Ivor Novello, 1893-1951), composer, actor and playwright, comprising an autograph extract from his play I Lived With You (London, 1932) (ff. 1-6); letters, 1979-1982, from associates of Ivor Novello, ….photographs of the Welsh National Opera’s production of ‘Dear Ivor’, 1983 (ff. 23-4); together with a copy of a memorial tribute to Ivor Novello and theatre programmes, 1933-45, of productions of his works.”

  • NLW MS 23696E. Llythyrau

“Ivor Novello letters, 1908-1955 (mostly 1938-1955) Seven letters and two telegrams, 1939-1950, from the composer, actor and playwright, Ivor Novello, to Dorothy and Evelyn Wright, containing mainly personal news (ff. 1-13); together with additional personal papers, 1908-1955, compiled by the Wrights, including twelve letters to them from Lloyd Williams, Novello’s secretary, [?1940]-[?1944] (ff. 5, 14-19 verso), actors Peter Graves, 1951-1955 (ff. 22-24 verso), Leslie Henson, 1942 (f. 25), and Barry Sinclair, 1943 (f. 26), and Neville Chamberlain, 1938 (ff. 20-21); also included are a memorial tribute to Ivor Novello, 1951 (ff. 27-28 verso), photographs of him and his associates, [1910s]-[1940s] (ff. 29-34), and press cuttings, 1939-1951 (ff. 39-46). The collection contains references to theatrical productions at Johannesburg, 1947 (f. 8), the Pavilion Theatre, Bournemouth, [1940] (f. 14), the Palace Theatre, Manchester, [?1941] (f. 15), and the Adelphi Theatre, London, 1943 (f. 18).”

  • NLW MS 20972C a NLW MS 20973E. Llythyrau at Ivor Novello oddi wrth Sir Edward Marsh, 1914-1946.
  • NLW MS 23971D. Llawysgrif gerddorol, [c. 1930], can sydd heb ei chyhoeddi a gyfansoddwyd gan Ivor Novello, ‘Willow Pattern Plate’.
  • NLW MS 24041D. Llyfr ymwelwyr i stiwdio Angus McBean, 1949-1968, yn cynnwys Ivor Novello (f. 11).
  • Papurau Dr Terence Rees P3/4. Ac P3/10 . Llyfr lloffion, toriadau i’r wasg, rhaglenni a chyfnodolion, 1925-1988, yn ymwneud â bywyd a gwaith Ivor Novello. Ysgrif goffa hefyd.
    Casgliad drama D. R. Davies (Aberdâr). Llyfrau lloffion, 3/1, 52, 27/2 a 4/3. Yn cynnwys erthyglau ar Ivor Novello a’i fam, Madame Clara Novello Davies.
  • Papurau Maxwell Fraser, H/24. (ac O/129) . Cyfrol o dorion papur newydd am Ivor Novello, 1944-70. A gwybodaeth am Ivor Novello.
  • Papurau Selwyn Jones 2. Gwybodaeth fywgraffyddol am gerddorion Cymreig yn cynnwys Ivor Novello
  • Archif Tŷ Cerdd, P/5. Papurau’r cerddor Selwyn Jones yn cynnwys llythyr oddi wrth Ivor Novello, 1950
  • NLW ex 2404. Papurau’n ymwneud a Ivor Novello, a’i angladd, 1951-2004.
  • NLW ex 2540. Papurau Madam Esther Cooper-Jones, 1911-2005, gan gynnwys tystysgrifau a rhaglenni cyngerdd, deunydd bywgraffyddol, llythyrau gan ei thiwtor Clara Novello Davies, a thoriadau papur newydd yn ymwneud â’i mab Ivor Novello.
  • Welsh National Opera Records, P1/29. And P2/47. Cynhyrchiad ‘Dear Ivor’, 1982-1983
  • Ffotografau amrwyiol ee: 29 ffotograff yn ymwneud a bywyd a gyrfa Ivor Novello. LLYFRAU FFOTO 1854 B ; Portread swreal o Ivor Novello gan Angus McBean. 1941 , LLYFRAU FFOTO 3433 D; a gweler hefyd LLYFRAU FFOTO 773 B , LLYFRAU FFOTO 1034 B , Portreadau B 51, a Portreadau AFF 38/1.
  • Portreadau. Mae’r portread o Ivor Novello gan Margaret Lindsay Williams 1888-1960 yn cael ei arddangos yn ein harddangosfa gyfredol Framed works of art collection MY20 ac hefyd mae darlun olew ar gynfas 1924 gan Emile Vere Smith Framed works collection CD01.

Nia Mai Daniel
Yr Archif Gerddorol Gymreig

Tagiau:

Un arall o’r Llyfrau Duon

Casgliadau / Digido - Postiwyd 20-09-2021

Ganrif union yn ôl, yn 1921, cyhoeddodd J. Gwenogvryn Evans ei ffacsimili du-a-gwyn o gynnwys Llyfr Du’r Waun (er mai 1909 sydd ar y wyneb ddalen!). Bellach, trwy haelioni un o noddwyr y Llyfrgell Genedlaethol, gellir gweld delweddau newydd sbon o’r llawysgrif ar ein gwefan.

Ar un adeg, credid mai’r llawysgrif hon – Peniarth 29 – oedd y gynharaf yn y Gymraeg. Erbyn heddiw, cydnabyddir ei bod ymysg y cynharaf, gan rannu pen-blwydd megis â Llyfr Du arall, sef yr un enwog o Gaerfyrddin. Ganed y ddwy yng nghanol y drydedd ganrif ar ddeg, un yn y Gogledd, a’r llall yn y De. Ond beth sydd ynddi?

Llawysgrif Gymraeg ydyw, wedi ei hysgrifennu ar femrwn, a hynny gan chwech o sgrifyddion, mewn dull digon rheolaidd a phroffesiynol, er bod lle i feddwl nad oeddent yn gyfarwydd iawn ag ysgrifennu Cymraeg.

Cynhwysa destunau cyfreithiol sy’n ymwneud â’r brenin a’i lys yn ôl ‘dull Gwynedd’ neu ‘ddull Iorwerth’, brenin o fewn cyd-destun Cymreig wrth gwrs, fel sy’n gweddu i lawysgrif o gyfnod cynnar tywysogaeth Llywelyn ap Gruffudd, ‘y llyw olaf’. Wedi amlinellu hawliau’r brenin a’i osgordd (Cyfraith y Llys – cofier am y delweddau hynny o lawysgrif Ladin gyfoes Peniarth 28), mae’r awduron yn nodi rhannau o’r gyfraith fyddai’n berthnasol i’r werin, a manylu ar werthoedd anifeiliaid ‘gwyllt a dof’ ac elfennau eraill. Ceir crynodeb, a thestun cyfleus a darllenadwy, ar wefan Cyfraith Hywel.

Ond mae yn y gyfrol ychwanegiadau diddorol y tu hwnt i’r testunau cyfreithiol: diarhebion, a marwnad Dafydd Benfras i’r tywysog Llywelyn ab Iorwerth o 1240, yr olaf yn atgof efallai o oes aur y gyfraith frodorol yn null Gwynedd.

Ond pam ei chyplysu â’r Waun, yn sir Ddinbych? Mae’r cynnwys yn awgrymu mai llawysgrif o Ogledd Cymru ydyw, ac erbyn 1615 roedd ym meddiant John Edwards o Blas Newydd, Y Waun, reciwsant a gollodd lawer o’i eiddo trwy atafaeliad cyn ei farw yn 1625. Yn ei gartref ef y copïwyd ei chynnwys gan Francis Tate i lawysgrif Llanstephan 68. Trwy John Jones o’r Gellilyfdy, yn ôl pob golwg, y daeth i feddiant Robert Vaughan o Hengwrt, a gwelir iddo yntau roi iddi’r teitl ‘Y llyfr du or Waun’ yn ei law gain ar yr hyn sy’n weddill o frig tudalen 114.

Mae’r cloriau gwreiddiol duon wedi hen ddiflannu, ond mae’r hyn sy’n weddill o’r dail rhwymo yn niwedd y gyfrol.

A ninnau eisoes wedi digido Llyfr Du Caerfyrddin (Peniarth 1) a Llyfr Du Basing (llawysgrif NLW 7006D), pa sawl llyfr du arall sydd ar ôl i’w digido tybed?

 

Maredudd ap Huw

Curadur Llawysgrifau

 

 

 

 

 

 

 

 

Diwedd gwrthryfel Glyn Dŵr

Casgliadau - Postiwyd 06-09-2021

Ym mis Medi 2000, agorodd y Llyfrgell arddangosfa i gofio 600 mlynedd ers i Owain Glyn Dŵr gael ei gyhoeddi yn dywysog Cymru a dechrau ei wrthryfel yn erbyn Harri IV a choron Lloegr. Erbyn hyn, yn 2021, mae 600 mlynedd wedi pasio ers gweithred olaf y gwrthryfel, pan dderbyniodd mab Owain, Maredudd, bardwn brenhinol gan Harri V ym 1421.

Ni wyddom lawer am fywyd Maredudd. Dywedir ei fod yn un o chwech mab Owain (Peniarth MS 59), yr ymladdodd bob un ohonynt yn y gwrthryfel (NLW MS 2021B [Panton MS 53]), a mae hi’n ymddangos y daeth Maredudd i’r blaen fel arweinydd y gwrthryfel o 1412 ymlaen. ‘Roedd cefnogaeth i’r gwrthryfel ar drai erbyn hynny, a’r llwyddiannau yn brin. Yn ystod y blynyddoedd dilynol, bu raid i Maredudd a’i dad fyw ar ffo mewn coedydd a gweundiroedd anghysbell, yn ôl y croniclydd Adda o Frynbuga, a’u rhagolygon yn llwm. Cipiwyd mam Maredudd, Margaret Hanmer, ei frawd Gruffudd a’i chwaer Catrin – gwraig a phlant Owain – gan luoedd y brenin, a’u cadw fel gwystlon am flynyddoedd nes iddynt gael eu gadael i lwgu hyd farwolaeth mewn carchar pan teimlwyd nad oeddynt o ddefnydd bellach. Ni wyddom ddim am y brodyr eraill, heblaw ei fod yn debyg i bob un ohonynt farw cyn marwolaeth Owain ei hun.

Cynigiwyd pardwn brenhinol i Owain ym 1415, ond ni dderbyniodd, a ‘doedd dim sôn amdano pan gynigiwyd pardwn i Maredudd eto ym 1416 a 1417. Ymddengys bod Owain wedi marw yn y cyfamser. Gwrthododd Maredudd y pardynau a gynigiwyd iddo, a fe barhaodd â’r gwrthryfel ym Meirionnydd ac Arfon, gan chwilio am gymorth yr Albanwyr a Lolardiaid ar ffo o Loegr yn ogystal â’r Cymry. Mae’n debyg mai rhyw gysylltiad â chynllwyniau’r Ffrancwyr yn erbyn Lloegr yng Nghyngor Constance oedd y tu ôl i’r adfywiad yma yn y gwrthryfel, ond ni parhaodd. Erbyn 1421, ymostwng oedd yr unig ddewis ar ôl i Maredudd. Cynigiwyd pardwn iddo ym mis Ebrill y flwyddyn honno, a fe’i dderbyniodd, mwy na thebyg oherwydd ‘roedd ei gefnogwyr wedi cael digon. Cymunedau, swyddogion a chlerigwyr lleol oedd sylfaen y gwrthryfel o’r cychwyn, yn ogystal â’r arglwyddi mawr a’r milwyr, a’r grwpiau hyn i gyd a wnaethai llawer o’r penderfyniadau mawr. Er mwyn lleddfu’r broses o gymodi, datganodd pardwn Maredudd nad oedd ef wedi dilyn malais ei dad ar ôl marwolaeth Owain, eithr ei fod wedi byw yn heddychlon ymysg deiliaid y brenin. Y gwir oedd bod y gwrthryfel wedi para dros 20 mlynedd.

Nid yw pardwn Maredudd yng nghasgliadau’r Llyfrgell – fe’i gedwir gyda Rholiau Patent y Goron yn Yr Archifdy Gwladol yn Llundain (C 66, 9 Hen. V) – ond mae sawl pardwn arall o’r gwrthryfel gennym, a mae’r rhain yn enghreifftio darnau o hanes gymhleth y cyfnod (Gogerddan Estate Records JAA1/7; Chirk Castle F 9877; Elwes Papers 68; Wynnstay (1945 deposit) GX3, GX4, GX5, GX6 a GX8; Bettisfield Estate Records 202; Penrice and Margam Estate Records 243). Ystyriaethau lleol yn hytrach na’r sefyllfa genedlaethol a arweiniai’r rhan fwyaf o benderfyniadau’r gwrthryfelwyr trwy’r cyfnod, a gwelodd sawl Cymro ei bod hi’n fanteisiol i ymostwng neu newid ochr pan newidiodd yr amgylchiadau. Weithiau byddai gwrthryfelwyr yn ymostwng ar adegau pan oedd Glyn Dŵr o fewn trwch blewyn o reoli Cymru gyfan, ynteu yn ystod y misoedd ar ôl iddo amlinellu ei weledigaeth dros Gymru annibynnol yn llythyr Pennal, tra y parhaodd eraill i wrthryfela hyd 1420. Nid yw eu cymhellion yn gwbl glir i ni bob amser, ond mae hyn yn newid yn raddol wrth i haneswyr chwilio’n ddyfnach i mewn i gymhlethdodau’r rhwydweithiau lleol o ran teyrngarwch, ymrysonau a buddiannau personol a chymunedol. Cafwyd ymgyrchoedd brenhinol mawr ym 1403, a diodefodd y gwrthryfelwyr golledion milwrol rheolaidd a sylweddol o 1405 ymlaen, ond fel arfer nid dyna oedd y stori cyfan pan ymostyngodd y Cymry. Yn aml, hunanles oedd y ffactor allweddol. Gwnaethpwyd yn glir i’r gwrthryfelwyr bob amser mai bradwriaeth oedd eu gwrthryfel, ond cafodd y rhan fwyaf ohonynt eu hadfer i’r statws a’r meddiannau yr oeddynt yn meddu arnynt cyn gwrthryfela. Yng Nghydweli ym 1413, aeth Henry Dwn gam ymhellach â hyn pan gymerodd fantais o’i adferiad fel swyddog brenhinol i ddirwyo ei denantiaid ei hun am fethu â’i gefnogi ef pan fuodd yn wrthryfelwr.

Erbyn 1413, ‘roedd Harri V yn awyddus i gynnig pardwn i bob un o’r gwrthryfelwyr yng Nghymru fel y gallai droi ei sylw at ei ryfel yn Ffrainc. Ymladdodd nifer fawr o gynwrthryfelwyr wrth ei ochr yn Agincourt, yn cynnwys Maredudd ab Owain arall, gŵr a fu yn ei dro yn siryf Ceredigion dros y brenin a cheidwad Aberystwyth dros Glyn Dŵr. Un dyn nad oedd yn eu plith oedd Maredudd ab Owain ap Gruffudd – mab Glyn Dŵr. Ni wyddom beth oedd ei hanes ef ar ôl iddo dderbyn pardwn ym 1421.

Arddeliad clir o awdurdod a nerth brenhinol oedd pardwn, ac o ganlyniad fe gafodd pob pardwn ei drin yn gwbl ddifrifol. ‘Roedd gweinyddiaeth y brenin yn dechrau cofnodi llawer o’i gweithgareddau yn llafariaith Saesneg erbyn dechrau’r bymthegfed ganrif, ond yn Lladin yr ysgrifennwyd pob un o’r pardynau yn ein casgliadau.

Mae gan y Llyfrgell gasgliad mawr o lyfrau poblogaidd ac academaidd am Owain a’i wrthryfel, a mae’r ychwanegiadau pwysig diweddar yn cynnwys Dyddiau olaf Owain Glyndŵr gan yr Athro Gruffydd Aled Williams (2015) a The rise and fall of Owain Glyn Dŵr: England, France and the Welsh Rebellion in the Lste Middle Ages gan Gideon Brough (2017). Mae yna lawer na wyddom am y gwrthryfel o hyd, ond mae llawer o’r atebion yn cuddio o bosib mewn llyfrgelloedd ac archifdai trwy Ewrop; mae hyn wrth gwrs yn cynnwys ein casgliadau ein hunain, ac yn arbennig ein llawysgrifau o farddoniaeth ganoloesol.

 

Dr David Moore (Archifydd)

Tagiau: , ,

Victor Parker yng Ngwesty’r Quebec, Stryd Bute, Tiger Bay

Darganfod Sain - Postiwyd

Yn yr un modd ag y mae llun, i rai, yn paentio mil o eiriau, cerddoriaeth, i mi yw’r cwndid sy’n fy nghludo i leoedd eraill, amseroedd eraill a bywydau eraill.

Wrth gatalogio recordiadau sain Casgliad Tiger Bay o brosiect hanes llafar Canolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown roeddwn yn ddigon ffodus i faglu ar draws recordiad o gitarydd jazz lleol ac enwog Tiger Bay, Victor Parker. Yr achlysur oedd pen-blwydd Victor rywbryd yng nghanol y saithdegau (er bod ei oedran a’r union ddyddiad wedi eu colli yn rhywle ar hyd y ffordd). Ar y recordiad mae Victor a’i fand i’w cael yn chwibanu i ffwrdd yn y prynhawn yng Ngwesty’r Quebec ar Stryd Bute, gan drin yfwyr, dawnswyr, cantorion sydd wedi ymgynnull i berfformiad rhad ac am ddim, o safonau jazz, blues a gwerin modern. Mae’n bell o fod yn gyngerdd trefnus, strwythuredig, mae bylchau hir rhwng caneuon yn dangos hynny, ond mae’r fformat hamddenol hwn yn caniatáu inni glustfeinio sgyrsiau’r dorf. Mae’r chwerthin, y pytiau o glecs a darnau o chwedlau, yr haenau ar haenau o sgwrsio aneglur i gyd yn creu un o’r recordiadau mwyaf atgofus i mi ddod ar eu traws trwy’r casgliad cyfan.

 

 

[Cyfeiriad: Rhif Silff Gwreiddiol: 101-0021-024: Rhif Catalog: UNLW023 / 605 yng nghasgliad ‘Darlithoedd a Digwyddiadau’ Tiger Bay]

 

Ni roddodd hyn unrhyw wybodaeth galed a chyflym inni, nid oedd unrhyw ddisgrifiadau, straeon nac atgofion manwl y byddwn fel arfer yn edrych amdanynt mewn archif hanes llafar gwerthfawr, heb amheuaeth mai unrhyw ddadl neu drafodaeth ffeithiol, resymegol oedd y peth olaf ar feddyliau’r mynychwyr. Fodd bynnag, cynigiodd rywbeth gwahanol inni, rhywbeth na allai cyfweliad neu vox-pop byth ei wneud. Mae’r awr a hanner o’r recordiad hwn yn llwyddo i ddal ac ennyn pob math o ddelweddau, atgof a theimlad. Rwy’n ddigon hen i gofio’r 1970au, ac rydw i hefyd yn gallu cofio prynhawniau yn union fel yr un a gipiwyd yma (er yn fy achos i byddai wedi bod yn gerddoriaeth werin Wyddelig draddodiadol mewn tŷ cwrw o Fanceinion) – ond pe bawn i’n cau fy llygaid a gwrando, gallaf ddal i deimlo bod prynhawn y 70au yn llenwi fy synhwyrau. Mae polyester crafog coler fy nghrys yn cosi, niwl trwchus o fwg sigaréts yn pigo fy llygaid, anadl siarp cydymaith a oedd efallai wedi yfed ychydig yn ormod, ac yna lleddfu tensiynau clir wrth i bobl yfed, ymlacio, dawnsio a chanu ynghyd â rhythmau bywiog, deniadol y band yng nghornel yr ystafell. Mae’r cyfan yn ymddangos fel oes yn ôl, ond mae’r recordiad hwn yn fy nghludo reit yn ôl i’r dyddiau llesmeiriol hynny mewn amrantiad.

 

Delwedd: o Tiger Bay – Victor Parker YouTube

 

Dyna harddwch hanesion llafar, ac yn arbennig archifau sain; mae’n ddigon posib y bydd y gair ysgrifenedig yn darparu dealltwriaeth glir, unigryw, llwybr trwy’r dychymyg i empathi, ond bydd recordiadau fel hyn, i lawer yn tanio atgofion o’r oes sydd wedi hen fynd, ac yn dod â nhw i gyd yn ôl, mor fyw, mewn amrantiad.

Yn aml, bydd cyfweliad strwythuredig yn ddiddorol, yn bwysig ac yn cynnig ystod eang o wybodaeth hanfodol a allai fel arall fod wedi’i cholli wrth i amser fynd heibio, ond mae recordiad fel hwn, sy’n mynd mor bell i ennyn delweddaeth ac annog cof yn ddigyffelyb. I mi, y tu hwnt i unrhyw nifer o drafodaethau strwythuredig, mae’r recordiad hwn yn dweud cymaint wrthym, ac efallai hyd yn oed yn fwy am sut y gwnaeth y gymuned yn Tiger Bay yn y 1970au lenwi eu hamser hamdden a mwynhau eu hunain.

 

John McMahon, Catalogydd Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Mervyn Burtch a’r Great Wine Gum Robbery

Casgliadau / Cerddoriaeth - Postiwyd 31-08-2021

Yn enedigol o Ystrad Mynach yn Nyffryn Rhymney, roedd Mervyn Burtch (1929-2015) yn athro a chyfansoddwr, ei waith yn cynnwys nifer eang o genres gan gynnwys operâu, concerti, darnau llinynnol, gweithiau i fandiau pres, a corawl. Yn ystod cyfnod o ryw drigain mlynedd cynhyrchodd a threfnu tua 650 o weithiau, cyfran sylweddol ohonynt ar gyfer grwpiau cymunedol, plant a ffrindiau. Roedd yn aelod cynnar o Gymdeithas Cerddoriaeth Cymru.

Mynychodd Mervyn Burtch Ysgol Ramadeg Lewis ym Mhengam lle dysgodd cerddoriaeth gan David Wynne (1900-1983), un o gyfansoddwyr mwyaf arwyddocaol Cymru. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd, ac yn ddiweddarach sicrhaodd swydd Pennaeth Cerdd yn Ysgol Lewis i Ferched. Ym 1979 ymunodd â staff Coleg Cerdd a Drama Cymru, Caerdydd (Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru bellach). Fe’i gwnaed yn Gymrawd y Coleg yn dilyn ei ymddeoliad ym 1989, ac enillodd yr M.B.E yn 2003 am ei wasanaethau i gerddoriaeth ac addysg yng Nghymru a gweithio fel Llywydd ‘KidsOp’.

Fel Cyfarwyddwr Rhaglen Opera i Ysgolion Coleg Cerdd a Drama Cymru, cynhyrchodd weithiau fel The Pied Piper ac Alice in Wonderland, rhai eraill gyda theitlau gwych fel The Dragon of Abercwmgoch; Percy the Martian; The Great Wine Gum Robbery; a Fred Fish and the Weather Bureau. Rhai o’i weithiau mwyaf arwyddocaol oedd y Concerti a’r ddau ar bymtheg cylch i bedwarawd llinynnol a gyfansoddodd yn ystod y cyfnod 1985 a 2013.

Priododd ei wraig Rita Jones pan oedd yn 74 oed. Yn dilyn salwch hir, bu farw Mervyn Burtch ar 12 Mai 2015, yn 85 oed. Cynhaliwyd ei wasanaeth angladdol yn Amlosgfa Thornhill, Caerdydd ar Fai 27. Crëwyd Ymddiriedolaeth Mervyn Burtch gyda’r pwrpas o addysgu a hyrwyddo gwerthfawrogiad y cyhoedd yng ngherddoriaeth Mervyn Burtch ac i addysgu’r cyhoedd am fywyd Mervyn Burtch.

Trosglwyddwyd ei sgoriau llawysgrif gan ei weddw i Archif Gerddorol Gymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth yn 2019 ac mae catalog o’r 27 blwch hyn i’w gweld yma: Mervyn Burtch Music Manuscripts. Mae papurau yn ymwneud â Mervyn Burtch hefyd yn archifau Daniel Jones, Alun Lewis, Peter Reynolds ac Alun Hoddinott yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Mae llawer o’r sgoriau rhannau offerynnol (llawysgrif a chopïau) yn cael eu cadw yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Dilynwch y ddolen hon i gael gwybodaeth am Archifau cyfansoddwyr Cymru a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Robert Evans
Swyddog Prosiect Yr Archif Gerddorol Gymreig

Tagiau:

Ken Jenkins a’i daith i lawr lôn atgofion gyda chân

Darganfod Sain - Postiwyd 30-08-2021

Helo pawb. Rwy’n dod atoch chi heddiw gyda blog arall. Y tro hwn, mae’n ymwneud â Ken Jenkins, canwr sy’n canu ei hoff ganeuon gwerin a phennillion Cymreig. Daeth Ken yn wreiddiol o Gwm Rhondda, felly mae croesiad amlddiwylliannol rhwng Cymru a Chanada yma. Recordiwyd y recordiad sain ar Gorffennaf 9fed 1974, bron i 50 mlynedd yn ôl, sy’n ychwanegu ymdeimlad arall o hiraeth at y darn. Roedd y sain yn eithaf hen, ond nid oedd hynny’n beth drwg gan fod y ffeil sain yn rhoi teimlad o natur ddigyfnewid, fel petai’r gwrandäwr yn cael ei adael i gyfrinach am gariad Ken at gerddoriaeth. Roedd ganddo hiraeth, cynnes iawn ac roedd sŵn cracio yng nghefndir y tâp fel tân yn cynnau ac yn poeri ar noson oer. Cyflwynir Ken Jenkins, ac mae’n dechrau canu. Mae ganddo lais math ‘vibrato’, ac mae’n dda iawn am ganu.

Ar ôl munud neu ddwy, mae’n newid i gantores benywaidd, sydd â llais hyfryd. Y ddynes, na ddaliais ei henw oherwydd bod y sain yn rhy dawel, ond dywed iddi ddod â hi drosodd o Gymru, fel y clywodd ei brawd hi gan fechgyn o Bangor. Gorffennodd yr ail un o’r rhain ar nodyn uchel, a oedd yn arddangos ei gallu i ganu. Yna, mae hi’n symud ymlaen i gân a ddysgodd yn yr ysgol. Mae’r amrywiaeth o ganeuon mae hi’n eu harddangos yn fendigedig. Mae hi’n dweud gan nad oes ganddi unrhyw un i gyd-ganu gyda hi, mae’n rhaid i’r alaw ddod yn gyntaf yna’r penillion. Ni all gofio enw’r gân, ond mae hi’n lansio i’w canu beth bynnag.

Nesaf, mae’n egluro y byddai’n dweud wrth y dorf wrth berfformio ei chân ei bod yn dod o’r Eisteddfod, Gŵyl yng Nghymru, lle roedd pum cystadleuydd a’i bod yn gwylio’r perfformiadau. Mae hi’n ail adrodd y geiriau y clywodd nhw’n eu dweud, ond mae’r siarad yn eithaf tawel, felly mae’n anodd dirnad yn union yr hyn sy’n cael ei ddweud. Fodd bynnag, cefais y teimlad ei fod yn berfformiad deinamig ac mae’r gantores fenywaidd yn eu copïo’n dda iawn. Mae hi’n siarad am gôr yng Nghanada a ddaeth o bentref bach yn Wood River, a fyddai’n mynd i ysbryd y Cymry, a byddent yn cael swper am ddim ar ddiwedd y dydd i ddathlu. Byddent yn canu am 2 awr a hanner arall ar ôl y swper ac yn siarad am sut y dysgodd grwpiau eraill ganeuon Cymraeg trwy eiriau Saesneg ar y dechrau. Mae hi’n cofio canu yn yr eglwys o Gymru ac yn manylu ar y gymdeithas amlddiwylliannol sy’n cael ei rhoi ar waith yng Nghanada. Yn y gymdeithas hon, bydda rhai o’r bobl wedi gwisgo mewn gwisgoedd Cymreig i ganu cân 10 munud o fewn côr. Ar ddiwedd y gân, ymunodd grŵp o 11 o blant â’r côr, ar gyfer y diweddglo mawreddog, a chanu ‘It’s A Small World After All.’ Gofynnwyd i bob grŵp ethnig ganu un llinell o’r corws yn Gymraeg. Mae hi’n siarad am sut roedd arddangosfa o grefftau Cymreig yn yr awditoriwm, yn ogystal â bwyd o Gymru ac eitemau diwylliannol eraill o arwyddocâd. Mae hi’n sôn am y cacennau cri y maent yn eu gwneud, a pasiodd y rysáit i’w ffrind, a wnaeth yn ei thro eu coginio ar gyfer y ffair fwyd ryngwladol. Ar y pecynnau o gyrens y gwnaethon nhw eu defnyddio, maen nhw’n cynnwys rysáit cacennau Cymreig y fenyw wreiddiol, sy’n gyffyrddiad hyfryd iawn ac yn anrhydeddu’r gantores fenywaidd.

Hoffais yn fawr y ffaith fod pytiau o ganeuon gwahanol gan y ddau ohonynt, a bod gwreiddiau’r ddau yn dal i ddod drwodd yn ogystal â’u hacenion o Gymru, sy’n dangos eu bod yn dal i fod yn gysylltiedig â Chymru hyd yn oed yng Nghanada. Mae hyn yn fy atgoffa o un o’r postiadau blog blaenorol wnes i. Diwedd cylchol hyfryd i’r blog yma. Gobeithio eich bod wedi mwynhau darllen hwn, oherwydd rwyf wedi mwynhau ysgrifennu a gwrando ar y recordiadau hyn. Welwn ni chi yn yr un nesaf.

 

Alice Tucker, Gwirfoddolwr Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

Casgliad Hanes Llafar Tiger Bay

Darganfod Sain - Postiwyd 25-08-2021

Mae cloeon diweddar Cofid a hunan-ynysu wedi gadael llawer ohonom i ail-werthuso sut rydym yn gweithio o ddydd i ddydd, gan orfod gweithio gartref roeddwn yn ddigon ffodus i gymryd rhan yn y prosiect ‘Datgloi Ein Treftadaeth Sain’ (DETS) yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Mae’r prosiect a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig ledled y DU yn ceisio gwarchod, digido, a darparu mynediad cyhoeddus i ran fawr o dreftadaeth sain y genedl, gyda fy ngwaith yn canolbwyntio ar hanesion llafar Tiger Bay a gasglwyd gan Ganolfan Hanes a Chelfyddydau Butetown yn ystod yr 1980au a’r 90au.

Pryd bynnag y byddaf yn trafod fy ngwaith yn y Llyfrgell gyda phobl sy’n anghyfarwydd â’n harchifau, eu canfyddiad yn aml yw bod ein casgliadau’n canolbwyntio ar ddeunydd academaidd, parchus ag eithaf sych yn bennaf. Mae hanesion llafar Tiger Bay yn profi nad dyna’r sefyllfa o gwbl, trwy roi llais i bobl ‘gyffredin’ o gymuned Gymreig sydd wedi datblygu dros amser i ddod efallai yn un o’r cymunedau mwyaf diddorol ac unigryw yng Nghymru.

Mae casgliad hanes llafar Tiger Bay a welir yn ei gyfanrwydd yn cynnig llawer mwy na dim ond cipolwg ar gymuned trwy gydol yr ugeinfed ganrif. Trwy adroddiad uniongyrchol gan drigolion, rydym yn dysgu sut y datblygodd yr ardal trwy fudo a mewnfudo i ddod yn un o’r rhai mwyaf amlddiwylliannol ac ethnig amrywiol yn y Deyrnas Unedig, gan ddangos yn barhaus ddeinameg gymdeithasol gwahanol gymunedau yn toddi i ddod yn un, ac ar yr un pryd yn ymdrechu i gadw eu hunaniaeth unigryw eu hunain. Yn gysylltiedig â’i gilydd trwy trafodaethau cymdeithasegol ac anthropolegol parhaus, y prif beth sy’n disgleirio yw’r unigoliaeth, hunaniaeth a balchder y bobl leol y cofnodir eu hanesion.

Mae’r pynciau a gwmpesir gan y casgliad yn rhyfeddol o amrywiol, ac mae atgofion dyddiol bywydau y cyfweleion yn dogfennu cyfnod mewn hanes a welodd newidiadau dramatig yn y gymdeithas. Ochr yn ochr â straeon o Ddociau Caerdydd, gweithwyr môr a’r diwydiant llongau, rydym yn clywed yn cael eu trafod yn fanwl iawn effaith amser rhyfel ar yr ardal, ac mae faciwîs yn adrodd am eu hamser yng Nghymoedd Cymru, tra bod y rhai sy’n cael eu gadael ar ôl yn y Bae yn siarad yn fyw am gyrchoedd awyr, gyda straeon twymgalon am deulu a ffrindiau ar goll ar y môr neu mewn cyrchoedd bomio. Rydym yn clywed sut y newidiodd rôl domestig menywod yn ddramatig gyda chyfleoedd amser rhyfel mewn ffatrïoedd arfau rhyfel, ac yn bwysicach efallai, sut na wnaethant edrych yn ôl unwaith roedd y rhyfel drosodd. Mae amseroedd mwy diweddar yn cael ei orchuddio ag ailddatblygiad Tiger Bay wrth iddo ddod yn lle rydyn ni’n ei adnabod heddiw, gyda anesmwythyd ac amharodrwydd llawer i dderbyn newidiadau ysgubol ac ailstrwythuro’r gymuned a ffordd o fyw yn y lle maen nhw’n ei alw’n gartref yn cael ei osod yn noeth mewn cyfarfodydd cyhoeddus ac mewn grwpiau trafod.

Mae popeth yno, y clecs a’r sgwrsio wrth i bobl leol hel atgofion, chwerthin a chrio gyda’u gilydd, y gerddoriaeth a’r gân wrth i werthwyr y môr roi siantïau inni a Victor Parker yn goleuo Gwesty Quebec gyda’i safonau jazz, y balchder a’r angerdd, y dicter a’r ymladd wrth i Dri Caerdydd adrodd eu stori am eu dedfryd anghywir. Dyma fywyd cymuned sydd wedi’i gosod allan yn ei chyfanrwydd, yr amseroedd da a’r drwg.

Mae yna lawer o bethau sy’n gwneud cenedl, yr hanes, a’r ddaearyddiaeth ill dau yn chwarae rhan fawr, ond yr hyn sy’n rhoi hunaniaeth i genedl yw’r bobl, yr holl bobl. Ydy, mae ein academyddion, ein beirdd a’n hawduron, ein gwleidyddion a’n protestwyr, ein cerddorion a’n sêr chwaraeon, i gyd yn dod ag ymwybyddiaeth ac arweinyddiaeth; ond curiad calon cenedl yw’r bobl y mae eu bywydau wedi’u hymgorffori’n annatod â’r lle o ddydd i ddydd. Dyma’r bobl sydd wedi siarad yn agored, yn rhydd ar y recordiadau hyn, straeon eu bywyd yn dangos i ni o ble y daethant, ble maen nhw nawr ac i ble maen nhw’n mynd. Ysbrydoliaeth llwyr.

 

John McMahon, Catalogydd Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog