Blog

Postiwyd - 20-03-2019

Casgliadau

Iaith y Nefoedd

Cyhoeddwyd ar y newyddion yn ddiweddar fod rhywun wedi siarad Cymraeg ar bennod o’r gyfres deledu Star Trek. Nid dyma’r tro cyntaf i’r Gymraeg gael ei chlywed ymhlith y sêr gan fod rhywun wedi canu alaw Gymreig ‘Yr hufen melyn’ ar bennod o Star Trek: The Animated Series unwaith.

Ymadrodd enwog iawn a gysylltir â Star Trek yw “Beam me up, Scotty!”. Montgomery Scott (neu “Scotty”) oedd y peiriannydd ar long ofod yr Enterprise ac un o’i gampau oedd trosglwyddo aelod o’r criw i leoliad newydd mewn pelydr neu “beam”. “Beam me up, Scotty!” oedd yr alwad am ei help ac ef oedd yr un a ganodd yr alaw.

Clywais am gysylltiad ‘Yr hufen melyn’ â Star Trek gan y delynores Llio Rhydderch sy’n paratoi nodiadau ar gyfer ei CD newydd, a chlywsai hithau’r ffaith gan Dylan Meirion o Fangor. Aethom ar drywydd hanes yr alaw, a diolch i’w harbenigedd cerddorol a ffynonellau cyfoethog y Llyfrgell, daeth rhagor o wybodaeth i’r golwg, gan gynnwys gwybodaeth am y fersiwn a ganodd Scotty.

Ymddangosodd yr alaw mewn gwahanol ffurfiau ac o dan wahanol enwau e.e. Yr hufen melyn, Hufen y cwrw melyn, Cream of the brown ale.

 

 

Cerddor dall o’r enw Richard Roberts (1769-1855) a’i cyhoeddodd gyntaf a hynny ar ffurf alaw telyn yn ei gyfrol Cambrian harmony yn 1829. Yn ôl Llio Rhydderch, mae’n bosib mai gan ei athro, Wil Penmorfa, y clywodd Roberts yr alaw gyntaf. Fe gydiodd yr alaw a chael ei chyhoeddi mewn sawl man, e.e. Welsh harper, cyf. 1 (1839), Y tant aur (1916) a Caniadau’r allt (1927):

Ond pa un o’r holl fersiynau amrywiol a ganwyd gan Scotty, tybed?

Ym marn Llio Rhydderch, mae fersiwn Scotty yn debyg i’r fersiwn a gofnodir gan Alfred Perceval Graves yn y gyfrol Sixteen Welsh melodies (1909).

Fersiwn Y tant aur fydd yn cael ei berfformio gan Llio Rhydderch ar ei CD newydd ac edrychaf ymlaen yn fawr iawn at ei glywed. Heb gynheiliaid y traddodiad gwerin ac heb archifau cerddorol, beth fyddai gan Scotty i’w ganu?

Mae’n amser mynd: “Beam me up, Scotty!”

Heini Davies, Llyfrgellydd Cynorthwyol

Postiwyd - 15-03-2019

Stori Cymru

Bywyd a gwaith Cranogwen: O forwr i fardd, a llawer mwy …

Dathlu Cyfraniadau Menywod

Mae mis Mawrth wedi datblygu i fod yn gyfnod allweddol wrth ddathlu cyfraniadau menywod ddoe a heddiw. Er bod Diwrnod Rhyngwladol y Menywod wedi gwibio heibio eleni eto, mae mis Mawrth yn parhau i ddal statws swyddogol Mis Hanes y Menywod.

O ystyried hynny, nid yw’n syndod mai dynes go arbennig sy’n mynnu sylw yn ein cofnod nesaf fel rhan o ymgyrch Stori Cymru, sef Cranogwen. Fodd bynnag, byddwn ni’n parhau i asesu straeon merched Cymru drwy gydol y gyfres, fel y dylid gwneud wrth gwrs ar draws y flwyddyn!

 

Menyw cyn ei hamser

Roedd Sarah Jane Rees (g. 1839), a chaiff eu hadnabod yn ôl ei henw barddol Cranogwen, yn arloeswraig mewn amryw o feysydd. Yn ferch dal, drawiadol a hyderus, llwyddodd i drechu rhai o gyfyngiadau enwocaf oes Fictoria a dilynodd yrfa amrywiol a llawn.

Nid yw’n syndod bod yr hanesydd, yr Athro Deirdre Beddoe, wedi cyfeirio at Cranogwen fel ‘the most outstanding Welsh women of the nineteenth century’.

 

Meistres y Moroedd

Daeth Cranogwen i’r amlwg yn y lle cyntaf fel morwr.

Magwyd ym mhentref arfordirol Llangrannog, ac wedi iddi brofi cyffro’r bywyd morol drwy lygaid ei thad a oedd hefyd yn gapten llong, penderfynodd mai gyrfa tua’r dec oedd ei thynged!

Er mawr siom i’w rheini, dechreuodd weithio yn y maes morwrol, a hynny ar longau cargo rhwng Cymru a Ffrainc am ddwy flynedd, cyn dychwelyd i Lundain a Lerpwl i astudio.

Aeth Cranogwen ymlaen i ennill cymhwyster meistr yn y maes, a oedd yn caniatáu iddi reoli llongau ledled y byd.

Fodd bynnag, yn 1860 pan oedd yn 21 oed, dychwelodd adre; ac fel merch ifanc addysgedig fe’i penodwyd i rôl pennaeth yr ysgol leol.

 

Cranogwen y bardd

Yr oedd Cranogwen yn medru trin a thrafod yr iaith Gymraeg yr un mor feistrolgar â llyw’r llong!

Hi oedd y merched cyntaf erioed i ennill gwobr farddoniaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Yn dilyn ei llwyddiant yng ngŵyl Aberystwyth 1865 daeth yn enw cyfarwydd dros nos. Lluniodd ei gwaith buddugol o dan yr enw Cranogwen. Roedd ei cherdd ‘Y Fodrwy Briodasol’ yn ymateb digrif a chrafog i dynged y ferch briod o fewn cymdeithas.

 

O fewn pum mlynedd yn unig yr oedd Cranogwen yn fardd cyhoeddedig ac ymddangosodd ei chasgliad poblogaidd ‘Caniadau Cranogwen’ yn 1870.

 

Cylchgrawn Cymraeg i Ferched Cymreig

Caiff Cranogwen ei chofio fel y merched cyntaf i roi cynnig ar lawer o dasgau gwahanol yn y maes llenyddol yng Nghymru.

Ymhlith ei phrif gyflawniadau oedd llwyddiant ‘Y Frythones’; dim ond yr ail gylchgrawn Cymraeg ar gyfer merched, a’r cyntaf i’w olygu gan fenyw.

 

Gweledigaeth Cranogwen fel golygydd a yrrodd natur y cylchgrawn rhwng 1879 a 1889. Roedd yn cynnwys llawer o nodweddion diddorol gan gynnwys straeon byrion a cherddi, ymgyrchoedd, tudalennau problemau a cholofnau ymgynghorol. Fel rheol, byddai pob rhifyn hefyd yn cynnwys erthygl yn canolbwyntio ar fywyd a gwaith menyw uchel ei pharch, a gosodwyd fel esiampl i’r darllenydd.

 

Defnyddiwyd tudalennau’r ‘Frythones’ i hyrwyddo gwaith awduron benywaidd eraill a rhoddodd Cranogwen lwyfan i lawer o awduron i ddatblygu a mynegi eu lleisiau.

 

Ymgyrchydd a Phregethwr Ymroddedig

Yn wir, roedd talentau Cranogwen yn ddi-ddiwedd! Roedd yn siaradwr cyhoeddus effeithiol a theithiodd i America ddwywaith er mwyn annerch cynulleidfaoedd a darlithio ar bynciau amrywiol.

Bu’n ymgyrchydd allweddol ym maes Dirwest. Yn ei thyb, roedd alcohol yn ddinistriol iawn i’r uned deuluol. Yn 1901 sefydlodd Undeb Dirwestol Menywod De Cymru, a oedd wedi lledaenu i gynnwys dros 140 o ganghennau erbyn 1916.

 

Elen Haf Jones
Ysgrifennwyd fel rhan o brosiect Europeana ‘The Rise of Literacy’

Tagiau: , , ,

Postiwyd - 11-03-2019

Casgliadau

Charles Darwin, cylchoedd y tylwyth teg a blu-tack

Mae Wythnos Gwyddoniaeth yn rhedeg o’r 8fed i’r 17eg o Fawrth 2019. Fel cyfraniad, dyma dri llythyr gan Charles Darwin, y naturiaethwr, daearegwr a’r biolegydd, a gyhoeddodd ar y cyd gydag Alfred Russel Wallace eu damcaniaethau ar esblygiad drwy ddetholiad naturiol yn y Linneaen Society yn 1858. Yn anffodus, tra bod dau o’r tri llythyr yn trafod gwaith ymchwil Darwin, nid yw’r un yn perthyn i’r Syniad Mawr:

 

Mae’r cyntaf yn dudalen olaf llythyr gan ysgrifennydd, wedi’i arwyddo gan Darwin, sy’n cynnwys amserau trên a threfniadau ar gyfer cwrdd â’r derbynnydd di-enw. (NLW, Dolaucothi L 5984).

Yn ail, ceir llythyr dyddiedig 10 Gorffennaf 1875 a ysgrifenwyd at dderbynnydd di-enw, eto wedi’i arwyddo’n unig gan Darwin, yn meddwl am haint, ac yn gofyn os yw cylchoedd y tylwyth teg yn dechrau o bwynt canolog ac yn lledaenu tuag allan, neu os ydynt yn cychwyn fel cylchoedd. Yn ogystal, holir os yw’n hysbys ar beth mae’r myseliwm yn bodoli. (NLW, SA/CR/219). Mae’r llythyr yma yn amlwg, a’r eraill o bosib, yn rhan o gasgliad llofnod. Mae rhai o’r llythyrau eraill yn y casgliad, gan gynnwys un gan Charles Dickens, wedi’i fframio, gyda’r fframiau yn dangos ôl blu-tack. Cyn i’r llythyrau cael eu derbyn i’r Llyfrgell, wrth gwrs!

Mae’r llythyr olaf wedi’i dyddio 22 Hydref 1880 at Thomas Henry Thomas (‘Arlunydd Penygarn’, 1839-1915), artist ac aelod gweithgar o Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd. Ynddo, mae Darwin yn diolch i Thomas ac i’r Athro Schaefhausen am y ffotograffau diddorol a bod Thomas wedi bod yn lwcus i ddarganfod olion traed mor dda. (NLW MS 3127C, rhif 12).

Mae’r tri llythyr wedi’u cynnwys ym Mhrosiect Gohebiaeth Darwin Prifysgol Caergrawnt.

Mae gan y Llyfrgell hefyd sawl llythyr gan Alfred Russel Wallace yn y casgliad. Rhywbeth am flog arall rhywdro efallai.

 

Stephen Benham
Archifydd Cynorthwyol

Postiwyd - 04-03-2019

Casgliadau

Cynnwys Glyn Cywarch

Yn Mawrth 2017, gwerthwyd cynnwys Glyn Cywarch, Talsarnau, yn nhŷ ocsiwn Bonhams yn Llundain. Roedd gwerth pedwar canrif o greiriau materol wedi’u gwasgaru ymhlith y cynigyddion uchaf o fewn oriau. Roedd Glyn Cywarch yn dŷ hen iawn, a’i hadeiladwyd yn 1616, a ddisgynnodd drwy briodas o deulu’r Wynn i’r Owens o Frogyntyn ac yna i deulu Ormbsy-Gore, barwniaid Harlech.

Mae’r gwaith catalogio diweddar ar gasgliad cyfreithwyr Longueville wedi amlygu rhestr eiddo a phrisiad o gynnwys Glyn, dyddiedig Awst 1876, eiddo’r diweddar John Ralph Ormsby-Gore, Barwn cyntaf Harlech. Mae’r rhestr eiddo yn 124 tudalen o hyd ac yn eithriadol o fanwl. Caiff y dodrefn tŷ i gyd ei restri, ynghyd â’r carpedi, gorchuddion ffenest, gwydr, tsieni, eitemau wedi’u platio, llieiniau, blancedi, cwrlidau, gwinoedd, gwirodydd, taclau garddio, planhigion, offer cadw ffesantod ac eitemau amrywiol arall. Mae’r rhestr yn rhoi cip olwg o bob ystafell fel y byddent wedi bod yn 1876.

 

Gellid paru rhai o’r eitemau gyda’r rhai hynny cafodd eu gwerthu yn yr ocsiwn yn Bonhams yn 2017. Mae’n debygol mai’r ‘oval top old oak table with fall down leaves on a strong frame and spiral supports’ yn yr ystafell groeso yng Nglyn yw Eitem 3 ar wefan yr ocsiwn. O bosib Eitem 89 yw’r ‘inlaid bureau filled with drawers and divisions, sloping fall down front, lined with green baize’. Ai un o’r tair potel persawr amrywiol yw Eitem 492?

Efallai nad oedd yr addurn yng Nglyn at chwaeth William Richard Ormsby-Gore, ail Farwn Harlech. Pan ddisgynnodd i’r teitl, dechreuodd raglen lawn o ailwampio. Mae llyfr cyfrifon o gasgliad cofnodion stad Brogyntyn yn rhestri’r holl eitemau newydd prynodd o’r dilledydd a’r groser, Richard Jones, New Shop, Dolgellau, 1877-1878. Prynwyd llieiniau bwrdd, gorchuddion tŷ bach, tywelion, dillad gwely, mwslin, chintz, leinin pinc sgleiniog, brithwe, carped, tapestri rhuddgoch, clorian menyn a set o haearnau tân.

Yw’r eitemau yma dal yn bodoli yn nhŷ hynafol Glyn? Neu cafwyd hwy, hefyd, eu gwerthu er mwyn addurno tŷ arall, ymhell o Gymru?

Cyfeiriadau:
Casgliad Longueville, cyfrol. 389
Papurau Stâd a Theuluol Brogyntyn, EH3/3

 

Hilary Peters, Archifydd Cynorthwyol

Postiwyd - 01-03-2019

Casgliadau / Collections / Stori Cymru

Beth wyddom ni am Dewi Sant?

Dyma’r cofnod cyntaf o gyfres newydd, Stori Cymru. Cyfres sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio hanes ac yn ei siapio. Cyhoeddir cofnod bob yn ail ddydd Gwener, a gallwch eu dilyn trwy ddewis categori Stori Cymru ar yr ochr dde.

 

 

Mae hi bellach yn fil o flynyddoedd ers geni Sulien. Bu’n esgob Tyddewi ddwywaith, ond ei brif gyfraniad oedd sefydlu canolfan ddysg yn Llanbadarn Fawr, ar safle sydd bellach yng nghysgod y Llyfrgell Genedlaethol.

Yn Llanbadarn y lluniwyd rhai o’n llawysgrifau cynharaf, a hynny o waith dau o feibion Sulien, sef Ieuan a Rhygyfarch (?1056-99). Mae Sallwyr Rhygyfarch (a luniwyd tua 1079) bellach yng nghadw yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn, ond ei waith creadigol enwocaf oedd y Vita Davidis, cofiant Lladin i Ddewi Sant a luniwyd tua 1094 i ddyrchafu statws ac annibyniaeth esgobaeth Tyddewi.

Mae mwyafrif yr hyn a gredir heddiw am Dewi, sant o’r chweched ganrif, yn seiliedig ar adroddiad Rhygyfarch, a luniwyd bum canrif yn ddiweddarach. Yn y Vita y ceir hanes ei addysgu gan Beulin, ei oruchafiaeth tros Boia, sefydlu’r fynachlog yng Nglyn Rhosyn, a’r bregeth yn senedd Llanddewibrefi. Cyfieithwyd a thalfyrrwyd y gwaith hwn i’r Gymraeg yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg gan fynach anhysbys. Ymysg y fersiynau cynharaf o Fuchedd Dewi y mae’r testun hwn yn Llyfr Coch Talgarth (llawysgrif Llanstephan 27), a ysgrifennwyd gan Hywel Fychan tua 1400 ar gyfer ei noddwr, yr uchelwr Rhys ap Thomas.

Bydd cenedlaethau o blant Cymru’n gallu ail-adrodd geiriau olaf y sant, a lefarwyd cyn ei farw ar y cyntaf o Fawrth: ‘Arglwyddi, frodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i.’

Yn rhyfedd iawn, nid yw’r gair ‘bychain’ yn ymddangos yng ngwaith Lladin Rhygyfarch, a rhaid llongyfarch y cyfieithydd Cymraeg diweddarach ar lunio brawddeg gofiadwy!

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 25-02-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio

Daniel Ddu o Fôn

Yn ddiweddar digwydd imi ddod ar draws cyfrol Amseroni o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. I’r rhai ohonoch sydd yn anghyfarwydd ag Almanaciau mynnwch gip ar y ddalen hon ar wefan y Llyfrgell lle cewch weld yr almanaciau mae’r Llyfrgell wedi’u digido. Nid yw cynnwys y gyfrol hon wedi ei ddigido.

 

Yn ogystal â’r wybodaeth am ffeiriau Cymru, ymddangosiad y lleuad a chalendrau mae almanaciau yn gallu cynnwys ambell gerdd. Yn Amseroni 1849 (Caergybi) ar y ddalen olaf ond un, mae cerdd gan Daniel Ddu o Fôn yn dwyn y teitl Bore Haf. Cerdd mewn cwpledi odledig o ddeuddeg sillaf. Bugeilgerdd yw hi – enghraifft arall o’r pastoral bondigrybwyll. Yn unol ag ysbryd yr oes, mae’n rhamantaidd iawn. Dyma fardd ifanc arall unwaith eto yn ymateb yn deimladol i fyd natur o’i gwmpas. Mae’r tirlun yn ir a ffrwythlon ac yn llawn dedwyddwch i ddyn ac anifail; paradwys yn wir – Sir Fôn wrth reswm. Mae’r bardd hefyd yn ymhyfrydu yn rhinwedd arall ei sir enedigol, sef yr olygfa ragorol a geir yno o fynyddoedd Eryri. Gall yr eirfa fod yn dreth weithiau. Yr haul yw’r ‘huan’ wrth gwrs. Doeddwn i erioed wedi clywed am ‘feiliau’ chwaith ond llestr yfed yw mail fel sy’n gwneud synnwyr o’r cyd-destun. Efallai bod pethau ychydig yn rhy ‘suddog’ ar adegau hefyd ond a derbyn hynny i gyd, roeddwn i o’r farn bod hon yn ddigon da i holi: pwy oedd Daniel Ddu ac ai Bore Haf oedd ei unig gerdd?

 

 

Da oedd gweld bod Enwogion Môn, Gwalchmai yn cytuno â fi: Daniel Ddu, o Langefni, oedd fardd gobeithiol iawn. Roedd Enwogion Môn R Môn Williams ag ychydig yn fwy o’i hanes. Yno roedd yn fardd o fri ac wedi dod i sylw Eben Fardd yn Eisteddfod Aberffraw 1849 lle cipiodd y wobr am bryddest ar y testun ‘Aelwyd fy Rhiaint’ mewn cystadleuaeth i rai o dan ugain oed. Beth oedd union oedran Daniel felly? Diolch i waith ymroddedig staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn mynegeio erthyglau cyfnodolion Cymru, roedd cyfeiriad ato yn ein catalog. Roedd yr erthygl yn Gwreiddiau Gwynedd, 2009 yn rhoi tipyn yn fwy o wybodaeth amdano. Yn ôl cyfrifiad 1841 roedd Daniel Hugh Evans yn 11. Tua 19 oedd ei oedran yn 1849 felly.

 

Union eiriau beirniadaeth Eben Fardd yn Eisteddfod Aberffraw oedd: “But the great master of this juvenile competition…is Glesyn Mai, by far the best of any of his competitors; nothing less than the poem itself can give us adequate idea of his brilliant genius”. Wrth gwrs, rhaid oedd mynd ar drywydd y gerdd yn y Cyfansoddiadau wedyn. Mae hon, yn unol â chwaeth yr oes, yn gerdd hir, 14 tudalen, ac â ninnau wedi glanio’n dwt yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg mae hi braidd yn sentimental hefyd ond mae rhagoriaethau yn ogystal â gwendidau.

 

Erbyn 1852 roedd Daniel wedi priodi Rachel Edwards o Fasaleg a’r ddau wedi hwylio i Awstralia bell. Cewch ddarllen hanes ei priodas yma.

Mae’r erthygl yn Gwreiddiau Gwynedd yn rhoi eu hanes i gyd.

 

Robert Lacey

Pennaeth Isadran Datblygu Casgliadau

Postiwyd - 14-02-2019

Digido / ITV Cymru / Wales / Sgrin a Sain

Pobi, Adfer, Achub!

Mae archif HTV Cymru yn gofnod arwyddcaol o ddiwylliant poblogaidd, gwleidyddiaeth a hanes Cymru ar ffilm a fideo, a mae hi’n ffurfio rhan fawr o gasgliad yr Archif Sgrin a Sain. Bydd archif o’r fath faint ac oedran yn cynnwys amrywiaeth o sialensau cadwraethol, yn enwedig wrth adfer deunydd. Y broblem fwyaf cyffredin o lawer gyda hen dâp yw hydrolysis, neu ‘Sticky-shed syndrome’ (SSS). Mae SSS yn digwydd pan fod rhwymiad polyester y tâp yn dirywio oherwydd ei fod wedi amsugno lleithder.

Mae sŵn gwichian wrth i’r tâp chwarae a baw mân yn casglu ar y pennau troi tâp yn y peiriant yn arwyddion diamau o SSS. Wrth ei chwarae bydd y llun ar dâp gyda SSS yn dioddef o’r hyn a elwir yn ‘crabbing’ – y llun yn symud yn ôl ac ymlaen o’r naill ochr i’r llall,, a gall parhau i chwarae’r tâp heb ei drin achosi difrod pellach.

Sut felly ydym ni’n adfer pennod goll o ‘Gwesty Gwirion’? Efallai bydd yr ateb yn eich synnu! Y dull arferol yw i bobi’r tâp ar dymheredd isel, megis 130°F i 140 °F (54 i 60 °C), am gyfnodau cymharol hir. A bod yn hollol gywir, nid ‘pobi’ tapiau fyddwn ni, ond defnyddio dadhydradydd bwyd masnachol sy’n tynnu’r holl leithder o’r tâp. Mae hyd yr amser pobi’n dibynnu ar ba mor ddrwg yw’r SSS – rydym wedi canfod bod hyd at wythnos yn ddigon. Rydym wedi cael llwyddiant gyda’r mwyafrif o dapiau i ni eu rhoi drwy’r broses gan achub sawl perl rhag bron cael eu colli. Gallwch weld rhai ohonynt ar sianel YouTube ITV Cymru https://www.youtube.com/channel/UCT2NfMee-YxsGaH852qTx3Q neu eu gweld yn y Llyfrgell.

 

Martin Edwards

Postiwyd - 13-02-2019

Casgliadau

Profiad Gwaith

Yn ystod fy nhrydedd blwyddyn fel myfyriwr israddedig ym Mhrifysgol Aberystwyth bues yn gwirfoddoli’n selog yn y Llyfrgell. Cyfrannais yn bennaf at brosiect digideiddio Llyfr y Cofio, cyfrol sy’n coffáu o gwmpas 35,000 o ddynion a merched a fu farw yn ystod y Rhyfel Mawr. Eleni, wrth ddilyn MA Hanes Cymru roeddwn yn awyddus i gynnal cysylltiadau â staff y Llyfrgell ac ennill ar y cyfle i fagu profiad gwaith pellach mewn sefydliad sy’n apelio’n fawr ataf, yn arbennig o fewn cyd-destyn gyrfaol.

Yn yr Adran Archifau a Llawysgrifau cyfrannais yn bennaf at brosiect catalogio casgliad o bapurau’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Ychydig fisoedd ynghynt, roedd archif y GIG wedi hysbysu’r Llyfrgell o’u bwriad i daflu’r holl ddogfennau stordy penodol. Prif gynnwys y stordai oedd cynlluniau a lluniadau trydanol a phensaernïol gwreiddiol ar gyfer ysbytai Cymreig newydd. Roedd y mwyafrif o’r dogfennau yn dyddio’n ôl i’r 1970au a’r 1980au ac felly’n gynrychiolaeth bwysig o ddatblygiad iechyd cyhoeddus Cymreig a’r esblygiad uchelgeisiol a welwyd tuag at ddiwedd yr ugeinfed ganrif yng Nghymru. Cytunodd y Llyfrgell yn unol â’i pholisi’r i ddiogelu dogfennau pwysig o natur Cymreig i gasglu’r deunydd. Rhoddwyd rhybudd o wythnos yn unig i’r Llyfrgell ddethol a chasglu’r dros 400 o focsys dysgais fod y math yma o hysbyseb fyr rybudd gan fudiadau yn gymharol gyffredin, sy’n golygu bod yn rhaid i’r Llyfrgell weithio yn erbyn y cloc yn aml er mwyn sicrhau bod casgliadau pwysig yn cael eu diogelu a’u cadw. Wrth ddysgu am gefndir y casgliad, sylweddolais nad yw gwaith yr Archifydd wedi ei gyfyngu i bedair wal y gweithle yn unig ac y bod angen mynd allan yn achlysurol i gasglu’r deunydd, dyma gysyniad nad oedd o reidrwydd wedi croesi fy meddwl cyn hyn.

 

Rhoddwyd y dasg i mi o nodi natur, ansawdd a phwrpas yr amryw bapurau a gynhwyswyd ym mocsys cyfres A (Architectural) ac ED (Electrical Drawing). Diben fy ngwaith oedd trefnu y casgliad a chreu cofnod cychwynnol ohonynt. Defnyddiais medalwedd Excel er mwyn nodi prif nodweddion y papurau; yr Ysbyty cysylltiedig, teitl y prosiect dan sylw, dyddiadau bras y cynlluniau ynghyd ag unrhyw fanylion perthnasol eraill.

Gofynwyd i mi nodi unrhyw ddyblygon a ymddangosai yn y bocsys gan mai yn yr ystyr hwn un copi o bopeth yn unig y dymunai’r Llyfrgell gatalogio. O achos natur ailadroddus y cynlluniau roedd hyn yn dasg gymharol heriol, mân wahaniaethau yn unig a fodolai rhwng nifer o’r darluniadau ac felly roedd gofyn cael llygaid craff er mwyn sicrhau nad oeddem yn taflu’r unig gopi o gynllun penodol.

Drwy weithio ar un casgliad yn unig am nifer o ddyddiau sylweddolais natur llafurus y broses o gatalogio. Serch hynny, drwy ganolbwyntio ar y prosiect yma’n unig cefais y cyfle i fagu dealltwriaeth dyfnach o’r deunydd ac ymgyfarwyddo well â phroses catalogio’r Adran.

Cefais gryn fwynhad yn gatalogio rhai lluniadau penodol fel y rhai a luniwyd ar gyfer ardaloedd ymlacio ar Ward Pediatrig Ysbyty Glan Clwyd, Sir Ddinbych. Roedd y casgliad penodol yma o luniadau yn rhai cymharol unigryw gan eu bod yn cynnwys nifer o gynlluniau ar gyfer murluniau wedi’u hanelu at blant. O achos eu natur unigryw roeddwn yn awyddus i dynnu lluniau ohonynt.

Wrth weithio gyda’r casgliad sylweddolais yr heriau sy’n wynebu Archifyddion yn sgil diffyg cadwraeth flaenorol. Roedd hi’n amlwg nad oedd y penseiri wedi gofalu am eu cynlluniau ar ôl iddynt gwblhau’r gwaith. Gwthiwyd y mwyafrif o’r darluniadau i mewn i focsys hir, cul a oedd yn anaddas i storio cryn gymaint o ddarluniadau. Yn sgil blynyddoedd o esgeulustra roedd ansawdd y darluniadau wedi dirywio. Cefais fewnwelediad sut mae Archifyddion yn ymdrin ag her o’r fath yn y tymor byr. Gweler gyferbyn, mewn ymgais i atal unrhyw ddirywiad pellach, llaciwyd rhai o’r bocsys ac ail gaewyd hwy drwy ddefnyddio llinyn. Drwy wneud hyn, ni chywasgwyd y deunydd cymaint, diogelwyd y casgliad dros dro nes y byddai’r dogfennau yn derbyn sylw cadwriaethol pwrpasol.

Elin Tomos, Myfyriwr MA Hanes Cymru, Prifysgol Aberystwyth (Trydar: @ELINtomos)

Postiwyd - 04-02-2019

Casgliadau

Tanseilio Sancteiddrwydd Celf

Dim fy ngeiriau i ond rhai Dai Evans o Frynaman neu ‘Y Dyn Swreal’ fel yr oedd hefyd yn cael ei adnabod. Mae enigmatig ac unigryw yn sicr yn ddau air a ellir eu defnyddio i ddisgrifio David Augustus Evans (1924-2013) a’i waith. Ai ffotograffydd, artist gosod, swrealydd, sylwebydd cymdeithasol neu’n ddigrifwr ydoedd? Y pump i gyd a mwy tu hwnt yn ôl pob tebyg. Gellid hefyd ychwanegu ysbrydoliaeth at y rhestr – mae’r awdur Fflur Dafydd a’r artist Carwyn Evans wedi’u hysbrydoli gan ei waith.

 

Roedd Dai Evans yn Gadeirydd ar Glwb Camera Dyffryn Aman a’n ffigwr adnabyddus yng nghlybiau camera dros De Cymru fel cystadleuwr rheolaidd, er nid oedd ei natur sarhaus at chwaeth pawb (y beirniaid yn bennaf). Gyda’i ddefnydd o fodelau, baw gwartheg, ieir plastig, amryw o bropiau eraill a synnwyr cyffredin drygionus, roedd ei waith yn denu sylw cynulleidfaoedd ifancach ac yn trafod ystod o themau gan gynnwys llenyddiaeth, newid cymdeithasol a digwyddiadau rhyngwladol a phersonol. Mae ei hiwmor sych a’i sgiliau arsylwi craff yn dod a’u ffotograffau’n fyw.

Ymddangosodd ar y teledu ar sawl tro gan gynnwys Y Sioe Gelf a phrosiect y BBC Capture Wales. Gyda dros bedwardeg o’i brintiau yn cyrraedd Llyfrgell Genedlaethol Cymru bydd ei hiwmor yn parhau i ysbrydoli eraill i wneud argraff eu hunain.

W. Troughton

Tagiau:

Postiwyd - 28-01-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio

Cyhoeddiad prin am farwolaeth Capten Cook

Mae’r Llyfrgell wedi prynu llyfr prin iawn gan Gymro oedd yn bresennol pan laddwyd yr arloeswr Capten James Cook.  Ganwyd David Samwell yn Sir Ddinbych yn 1751.  Roedd ganddo ddiddordeb arbennig mewn llenyddiaeth Saesneg a Chymraeg ac ym mudiadau diwylliannol Cymreig ei gyfnod, ac ysgrifennodd lawer o farddoniaeth Gymraeg a Saesneg.  Roedd yn Llywydd Cymdeithas y Gwyneddigion yn 1797.  Mae’r Llyfrgell yn berchen ar ei lawysgrifau, gan gynnwys gohebiaeth rhyngddo a Iolo Morganwg.

 

 

Hwyliodd Samwell gyda’r Capten Cook fel “surgeon’s first mate” ar y Resolution yn 1776 ac roedd yn llygad-dyst pan laddwyd Cook mewn ysgarmes gyda rhai o’r brodorion yn ynys Hawaii yn 1779.  Ysgrifennodd yr hanes yn llawn a’i gyhoeddi yn 1786 ar ôl iddo ddychwelyd i Loegr mewn cyfrol a deitlwyd A narrative of the death of Captain James Cook, ac mae’r Llyfrgell eisoes yn berchen ar ddau gopi o’r llyfr hwnnw.  Ond yn yr un flwyddyn cyhoeddwyd cyfieithiad o’r gwaith i’r Ffrangeg gyda’r teitl Détails nouveaux et circonstanciés sur la mort du Capitaine Cook.  Mae hwn yn gyhoeddiad prin iawn gyda dim ond tri chopi yn hysbys mewn llyfrgelloedd eraill trwy’r byd i gyd, felly pan ddaeth copi ar werth achubwyd ar y cyfle i ychwanegu’r eitem bwysig hon at gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog