Blog - Casgliadau

Postiwyd - 15-04-2019

Casgliadau

Cenhadon i Tsieina: Llythyrau Timothy a Mary Richard

Eleni mae’n gan mlynedd ers marwolaeth Dr Timothy Richard, un o genhadon amlycaf y Bedyddwyr. Yn enedigol o Ffaldybrenin, ger Llambed, mae Richard wedi’i ddisgrifio fel ‘un o’r cenhadon mwyaf a anfonwyd gan unrhyw ran o’r Eglwys Gristionogol i China’. Cafodd ei benodi’n Ysgrifennydd y gymdeithas a ddaeth i’w henwi yn Gymdeithas Llenyddiaeth Gristnogol i Tsieina, bu’n Ganghellor i’r hyn a ddaeth wedi hynny yn Brifysgol Shansi, fe’i gwnaed yn Fandarin o’r Radd Uchaf gan Lywodraeth Tsieina ac fe’i anrhydeddwyd yn aelod o Urdd y Ddraig Ddwbl. Cymaint oedd ei ddylanwad fel iddo gael ei ddweud y ‘bu ganddo fwy o rym gwleidyddol na’r un Cymro heblaw am David Lloyd George’ a bod enw ‘Li Timotai’ yn hysbys ac yn cael ei barchu ledled Tsieina.

 

 

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn nodi’r canmlwyddiant  gyda chyflwyno 32 o lythyrau a ysgrifennwyd gan Timothy a’i wraig, Mary, at ei fam, Eleanor, yn Ffaldybrenin. Mae’r llythyrau wedi’u digido yn arbennig a bellach ar gael i’w darllen ar-lein am y tro cyntaf.

 

Timothy Richard oedd yr ieuengaf o naw o blamt a aned i Eleanor a Timothy Richard o Danyresgair, Ffaldybrenin. Cafodd ei fedyddio yn 1859, pan oedd tua 14 oed, a bu’n aelod o Eglwys y Bedyddwyr yng Nghaeo. Aeth i Goleg y Bedyddwyr yn Hwlffordd yn 1865 ac fe’i anfonwyd yn genhadwr i Tsieina gan Gymdeithas Genhadol y Bedyddwyr yn 1869.

 

Dylanwad Timothy Richard yn ddiweddarach yn ei fywyd sy’n rhoi arwyddocad arbennig i’r dogfennau hyn, ond maent yn gofnod o’i brofiadau personol fel cenhadwr, a’r heriau y byddai nifer fawr o genhadon eraill wedi’u wynebu wrth deithio i rannau eraill o’r byd yn ystod y 19eg ganrif.

 

Wedi’i hysgrifennu rhwng Chwefror 1878 a Mai 1884, mae’r naw llythyr cyntaf yn perthyn i gyfnod cynnar ei genhadaeth yn Tsieina. Yn yr wyth mlynedd rhwng cyrraedd Shanghai a’r cynharaf o’r llythyrau, roedd Shandong a Shansi, y taleithiau ble yr oedd wedi’i leoli, wedi dioddef newyn enbyd a achosodd filiynau o farwolaethau. Ymateb Richard oedd i drefnu cymorth i’r dioddefwyr, a llwyddodd i godi miloedd o bunnoedd tuag at yr achos.

 

 

Mewn llythyr at ei fam yn Hydref 1882, ceisiodd Timothy Richard gyfleu maint Tsieina yn ddaearyddol a’r her roedd yn ei wynebu fel un o’r ychydig genhadon Cristnogol yno:

 

‘Meddyliwch am Gymru. Mae llawer heb fod allan o’r swydd y ganwyd hwynt. Mae holl Gymru yn lle nid bychan. Meddyliwch am ddeg Cymru ie am gant Cymru ie a tri chant Cymru un ar ol y llall dyna’r fath le eang yw China. Pa faint o genhadon sydd yn yr holl le? Nid oes yma ddigon o bobl i osod un cenhadwr mewn lle mor eang a Chymru. Meddyliwch fod ond un pregethwr yn Nghymru a chwi a ellwch feddwl i raddai mor lleied yw y llafurwyr yn y wlad eang hon. Gweddiwch lawer drosom – Yr ydym yn aml mewn peryglon. Etto diolchwch i Dduw am ei fawr drugareddau yn ein gwared yr holl amser er pan y deuthym yma.’

 

Mae’r llythyrau yn dangos yn eglur ei argyhoeddiad a’i ymroddiad i’r genhadaeth, yr aberthau a wnaed a’r peryglon a wynebant fel teulu. Treuliai gyfnodau hir oddi wrth ei wraig Mary a’u merched, yn ymweld â’r eglwysi gwasgaredig ac yn dosbarthu llenyddiaeth Gristnogol.  Pan yn ysgrifennu ar 17 Mai 1884, roedd wedi derbyn newydd am enedigaeth ei bedwaredd merch ac mae’n nodi mai dyma’r trydydd tro iddo orfod gadael adref ar adeg pan oeddynt yn disgwyl plentyn. Dri mis yn ddiweddarach, mae’n nodi nad oedd Mary wedi gwella’n llwyr ers yr enedigaeth, ac nad oedd y plentyn yn iach ychwaith, a’i fod yn disgwyl cael dychwelyd adref ymhen tair wythnos.

 

Mae’r casgliad o lythyrau yn cynnwys dau a ysgrifennwyd (yn Saesneg) gan Mary Richard i’w mam-yng-nghyfraith. Roedd Mary (née Martin) wedi teithio i Tsieina gyda’r Genhadaeth Bresbyteraidd Unedig, ac yno y gwnaeth Timothy a hithau gyfarfod. Priodwyd hwy yn 1878. Yn ei llythyrau, mae Mary hefyd yn rhannu ei hargyhoeddiad, ei chefnogaeth i Timothy, ond hefyd ei hiraeth am deulu a chyfeillion:

 

… it is now 7 years since I said goodbye to all the dear home friends. I often wish I could see you to tell you how happy your son Timothy has made me. God is very good to us. We and our children enjoy very good health. Out little girls are a great joy to us. Ella & Mary still pray in Chinese not knowing enough English. They always remember grandma in Wales.’

 

Yng ngwanwyn 1885, gwnaeth Timothy Richard a’i teulu y siwrne yn ôl i Gymru. Ysgrifennwyd 23 o’r llythyrau rhwng Ebrill 1885  a Mai 1886. Roeddynt wedi’u hanfon o amryw ddinasoedd a threfi yn Lloegr, yr Alban a Chymru wrth i Timothy deithio i roi cyflwyniadau ar y gwaith cenhadol yn Tsieina i eglwysi a cholegau. Roedd y teulu i ddychwelyd i Tsieina i barhau’r gwaith yn hydref 1886.

 

Gallwch weld y llythyrau ar-lein trwy Syllwr Casgliadau’r Llyfrgell.

 

Dr Dafydd Tudur

Pennaeth Mynediad Digidol

 

Postiwyd - 01-04-2019

Blas ar waith / Casgliadau

Blas ar waith… Cynorthwyydd Cadwraeth dan hyfforddiant

Dros y misoedd nesaf, byddwn yn dilyn amryw o aelodau staff y Llyfrgell wrth eu gwaith i roi syniad i chi o beth sy’n digwydd y tu hwnt i ddesgiau’r Ystafelloedd Ddarllen. Wythnos hon, fe fyddwn yn clywed gan Julian Evans, Cynorthwyydd Cadwraeth dan hyfforddiant…

 

Gwariais i fis Chwefror ym Mhenarlâg yn gwneud fy modiwl rhwymo llyfrau efo Mark Allen, cadwraethwr Archifdy Sir y Fflint. Roedd e’n fis dwys iawn, ond mi ddysgais i lawer am yr hanes tu ôl i rwymiadau gwahanol a hefyd sut mae gwahanol rwymiadau yn gweithio. Dechreuon ni efo rhwymiadau syml fel rhwymiad adran sengl (single section binding) ac wedyn creu amrywiad o rwymiadau eraill fel rhwymiad cês, steil llyfrgell (library style) a steil hyblyg. Mae pob rhwymiad yn ddefnyddiol mewn achosion gwahanol, fel pwysigrwydd y llyfr, cyllideb ac amser.  I grynhoi’r gwahanol rwymiadau yn fras, mae’r rhwymiad cês yn llawer mwy cloi i greu ac mae’n rhatach. Mae’r steil llyfrgell yn canolbwyntio ar gryfder i sicrhau bod y llyfr yn gallu delio efo defnydd o ddydd i ddydd. Yn olaf mae’r rhwymiad hyblyg yn canolbwyntio ar edrych yn ddeniadol. Gweler isod am enghreifftiau o rai o’r rhwymiadau: yn mynd o’r chwith i’r dde mae rhwymiad cês, steil llyfrgell a steil hyblyg.

Dysgais sut i wneud llawer o elfennau yn ymwneud â rhwymo llyfrau, fel gwnïo llyfr mewn ffyrdd gwahanol, creu gwahanol fathau o ddalennau clawr (end-papers), pario lledr, gorchuddio llyfr efo lledr ac offeru aur. Ceir esiamplau o rhai o’r pwythau gwahanol sy’n cael eu defnyddio ar lyfrau isod: 1) Rhwymyn clymog, 2) Gwnïo Ffrengig, 3) Gwnïo “ar hyd” (yr un mwyaf cyffredin),  4) Cordiau ymwthiol, 5) Cordiau dwbl ymwthiol, 6) Cordiau suddedig, 7) Pwyth cadwyn (y ffordd chi’n clymu un cydiad i’r llall).

 

 

Roedd pob un o’r llyfrau wedi cael eu rhwymo gennyf i yn defnyddio nodwydd ac edau. Mae hyn yn cymryd amser ond mae’n gwneud y llyfr llawer cryfach. Fel gwelwch chi yn y llun isod, dyma’r offer yr ydych yn defnyddio i wnïo’r llyfr. Mae’n dal y tapiau/cordiau yn dynn tra eich bod yn gwnïo o’u cwmpas. Gweler isod hefyd am esiampl o sut mae steil llyfrgell yn edrych. Sylwch bod y tri cydiad ar y dechrau a’r diwedd gyda rhwymyn clymog (rhif 1 uchod). Mae’r tri cydiad cyntaf/olaf yn dueddol i dorri os yw’r llyfr yn cael lot o ddefnydd, felly mae gwneud hyn yn cryfhau’r strwythur.

 

 

Gwariais yr wythnos gyntaf yn dysgu am hanes y gwahanol bapurau a llyfrau, a dysgu sut mae Mark yn gofalu am yr amodau amgylcheddol a’r casgliadau.  Yn ystod yr wythnos olaf cefais ymweld ag archifdy Sir Dinbych, a hefyd gwneud bach o waith ar rhai llyfrau o gasgliad Archifdy Fflint. Dyma enghraifft fach o dasg eithaf syml lle’r oedd meingefn y llyfr wedi dod yn rhydd, a’r uniad wedi cael niwed. Roeddwn i wedi codi’r meingefn o’r llyfr a rhoi defnydd newydd i gryfhau’r meingefn cyn rhoi lliain newydd i gysylltu’r ddau fwrdd nôl i’r meingefn i gryfhau’r uniadau.

 

Julian Evans
Cynorthwyydd Cadwraeth dan hyfforddiant

Tagiau:

Postiwyd - 29-03-2019

Casgliadau / Collections / Stori Cymru

Llythyr Pennal: Rôl bwysig Cymru yng ngwleidyddiaeth Ewrop

Dyma gofnod gwâdd fel rhan o gyfres Stori Cymru sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio hanes ac yn ei siapio. Tanysgrifiwch i’r blog ar y dde i osgoi colli unrhyw gofnodion.


Llythyr Pennal yw un o’r dogfennau mwyaf trawiadol a gynhyrchwyd yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol. Rho ddarlun o Gymru hyderus oedd yn chwarae rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth Ewropeaidd dechrau’r bymthegfed ganrif.

Erbyn mis Mawrth 1406, pan ysgrifennwyd y llythyr, roedd Glyndŵr wedi profi llwyddiannau aruthrol. Wedi dechreuadau siomedig ym 1400 ysgubodd y gwrthryfel trwy’r holl wlad gan ennill buddugoliaethau milwrol, cipio nifer o brif gestyll Edward I a denu cefnogaeth gan frenin Ffrainc. Coronwyd Glyndŵr yn dywysog Cymru ac fe gynhaliodd senedd gyda chynrychiolwyr o bob cwr o’r wlad. Roedd wedi llwyddo i greu tywysogaeth Gymreig oedd yn rhydd o reolaeth brenin Lloegr.

Ond roedd y rhod bellach wedi dechrau troi yn erbyn y gwrthryfel. Yn y misoedd cyn ysgrifennu’r llythyr profodd Glyndŵr golledion milwrol, lladdwyd ei frawd, cipiwyd ei fab a dechreuodd rhai rhannau o’r wlad simsanu yn eu cefnogaeth iddo. Rhaid oedd felly adennill y momentwm trwy sicrhau cefnogaeth bellach gan Ffrainc.

Digwyddai’r gwrthryfel yng nghanol digwyddiadau o bwys mawr yn hanes Ewrop. Rhannwyd brenhinoedd Ewrop gan y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr, a rhwygwyd yr Eglwys gan y Sgism Pabol pan etholwyd dau bab mewn gwrthwynebiad i’w gilydd. Cefnogai Ffrainc bab Avignon tra cefnogwyd pab Rhufain gan Loegr. Bwriad y llythyr oedd cadarnhau cynghreiriaeth Cymru a Ffrainc drwy newid teyrngarwch Cymru o bab Rhufain tuag at bab Avignon. Roedd y llythyr felly yn gwneud Cymru yn chwaraewr annibynnol yng ngemau gwleidyddol Ewrop ac yn gosod y genedl yng nghanol digwyddiadau mwyaf y dydd.

Beth welwn hefyd yn y llythyr yw Glyndŵr, fel mewn sawl agwedd arall o’r gwrthryfel, yn dilyn polisi oedd yr un pryd yn draddodiadol ac yn radical.

Roedd cynghreirio â Ffrainc yn gwneud synnwyr gwleidyddol, ond roedd Glyndŵr hefyd yn dilyn ôl troed eraill o brif reolwyr Cymru. Yn y 1160au bodolai gynghreiriaeth rhwng Owain Gwynedd a Louis VII ac ym 1212 gwelir yr un perthynas rhwng Llywelyn Fawr a Philip Augustus. Rai degawdau yn unig cyn Gwrthryfel Glyndŵr cefnogodd brenin Ffrainc ymgais Owain Lawgoch, disgynnydd o dywysogion Gwynedd, i ddod yn dywysog Cymru.

Yr hyn oedd yn newydd am y llythyr oedd y weledigaeth gynhwysfawr a geir ynddi. Wrth gefnogi pab Avignon amlinellodd Glyndŵr ei gynlluniau ar gyfer y wlad:

  • Eglwys Gymreig oedd yn rhydd o awdurdod Caergaint, o dan archesgob Tyddewi;
  • dwy brifysgol, un i’r gogledd a’r llall i’r de, i hyfforddi clerigwyr y dyfodol;
  • clerigwyr i allu siarad Cymraeg, yn lle’r Saeson di-Gymraeg a benodwyd yn aml i swyddi uchaf yr Eglwys;
  • arian yr Eglwys yng Nghymru i aros yng Nghymru yn lle, fel digwyddai’n aml, mynd dros y ffin i Loegr.

Ni gyflawnwyd y weledigaeth yn nyddiau Glyndŵr, ond bellach mae’r Gymru fodern – gyda’i senedd, prifysgolion, sefydliadau cenedlaethol a phwyslais ar bwysigrwydd y Gymraeg – yn ymdebygu i’r weledigaeth a amlinellai Glyndŵr yn Llythyr Pennal.

Dr Rhun Emlyn

Hanesydd yr Oesoedd Canol

Prifysgol Aberystwyth

Postiwyd - 27-03-2019

Casgliadau / Sgrin a Sain

Datgloi Ein Treftadaeth Sain Cyfle Gwirfoddoli yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

Y Prosiect

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn un o’r 10 Hwb ar draws y DU sy’n cymryd rhan yn y prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain, a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol ac a arweinir gan y Llyfrgell Brydeinig.

Bydd y Llyfrgell Brydeinig a’r 10 Hwb yn digido hanner miliwn o recordiadau sain prin ac mewn perygl, ac yn sicrhau bod 100,000 ohonynt  ar gael ar-lein. O fis Medi 2018 tan fis Medi 2021 bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn digido, catalogio ac asesu hawliau ar gyfer 5,000 o recordiadau sain o Gymru. Byddant yn cynnwys nifer o bynciau megis hanes llafar, darlithoedd, tafodiaith a cherddoriaeth Gymraeg pop a gwerin. Y nod yw trawsnewid mynediad at gasgliadau sain yng Nghymru gan eu rhoi ar-lein ac ar safle’r Llyfrgell. Er mwyn cyflawni hyn, byddwn yn gweithio gyda rhai o’n partneriaid yn Aberystwyth, Bangor, Caerdydd, Abertawe a Thredegar.

Cyfleoedd 

Rydym yn chwilio am wirfoddolwyr neu fyfyrwyr sydd am gael profiad gwaith i gefnogi’r prosiect. Mae gennym amrywiaeth o weithgareddau ar gael o greu rhestrau, helpu i baratoi gwaith digido a gwaith ymchwil. Darperir hyfforddiant. Os oes gennych ddiddordeb mewn dysgu mwy am hanes Cymru a recordiadau sain, yn awyddus i ddysgu a datblygu sgiliau newydd beth am ymuno â’r tîm cynnes a chyfeillgar.Os hoffech drafod y prosiect, cysylltwch ag Alison ar uosh@llyfrgell.cymru

 

Postiwyd - 24-03-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Difa Twbercwlosis yng Nghymru: 1912 – 1948

Ar 24 Mawrth eleni cynhelir diwrnod rhyngwladol Twbercwlosis. Dydd i godi ymwybyddiaeth am effaith dinistriol yr aflwydd ar iechyd, cymdeithas ac economi. Dyma hanes sefydlu ymgyrch i ddifa’r darfodedigaeth yng Nghymru sef Cymdeithas Goffa Genedlaethol Gymreig Brenin Edward VII (King Edward VII Welsh National Memorial Association) WNMA.

 

 

Roedd Twbercwlosis (TB) yn broblem mawr yng Nghymru yn 1900. Yn 1910 roedd saith o’r pymtheg sir a effeithiwyd waethaf trwy Gymru a Lloegr yng Nghymru ac roedd y pum sir gyda chyfraddau marwolaeth uchaf yng Nghymru. Roedd wir angen cynllun i ddelio gyda’r afiechyd a chyda gweledigaeth un dyn David Davies, AS (1880-1944) daeth y WNMA i fodolaeth.

 

Yn Amwythig ar 30 Medi 1910 bu cyfarfod i benderfynu sut i goffau Brenin Edward VII a chytunwyd i gychwyn ymgyrch i ddileu TB yng Nghymru a Sir Fynwy. Casglwyd £300,000 gan y cyhoedd – rhoddwyd hanner y swm gan David Davies.  Cyfeiriodd y Brenin Edward VII at yr angen i atal TB rai blynyddoedd ynghynt: ‘If preventable, why not prevented?’ Davies oedd llywydd cyntaf y WNMA â ymgorfforwyd ar 17 Mai 1912.  Roedd pedwar prif nod gan yr Ymgyrch:

 

  • Ariannu fferyllfeydd ledled Cymru
  • Cynnal sefydliadau preswyl gan gynnwys sanatoria yn Ysbyty Sully, Caerdydd a Chraig-y-Nos yn Sir Frycheiniog
  • Creu adran addysgiadol i gynhyrchu deunydd addysgol a chynnal darlithoedd gwrth-dwbercwlosis
  • Ariannu adran ymchwil yn Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru, gan gynnwys Cadeirydd Twbercwlosis David Davies.

 

Sefydlwyd swyddfa yn y Drenewydd a ffurfiwyd pwyllgor ymgynghorol o 6 arbenigwr meddygol i weithio ym meysydd addysg, darganfod y clefyd, triniaeth, gofal wedi’r driniaeth, ac ymchwil. Darparodd David Lloyd George, oedd yn Ganghellor y Drysorlys ar y pryd, gyllid ar gyfer sanatoria er lles y boblogaeth gyfan trwy Ddeddf Yswiriant Gwladol 1911.  Erbyn dyfodiad y Ddeddf Iechyd (Twberculosis) yn 1921 trosglwyddodd pob awdurdod lleol Cymru eu cyllid i’r WNMA. Bellach, roedd un corff cenedlaethol gyda chyfrifoldeb llwyr dros drin a rheoli twbercwlosis yng Nghymru.

 

Roedd yr ymgyrch addysgiadol yn hyfforddi unigolion sut i osgoi dal TB.  Rhwng Hydref 1911 a Mawrth 1913, caed 80 arddangosfa teithiol, prynwyd carafán i deithio i addysgu 11,500 o blant ysgolion gwledig Cymru a chaed darlithoedd ar ‘Gyfreithiau Iechyd ac Atal Twbercwlosis’. Trafodwyd cwsg, awyr iach yn y nos, golau yn y cartref, bwyd iachus, glanweithdra dannedd, dillad, corff a gwallt, a pherthynas llefrith a phoer gyda lledaeniad TB.

 

 

Adeiladodd yr Ymgyrch 2 Iechydfa newydd a phrynwyd ysbytai a phlasdai (megis Craig-y Nos, Abertawe). Dros yr ugain mlynedd nesaf crëwyd rhwydwaith o fferyllfeydd ac ysbytai:

 

  • 5 Sanitoria (Porthaethwy, Dinbych, Talgarth, Llanybydder a Llandrindod)
  • 12 Ysbyty (cyfanswm 1,600 o welyau)
  • 14 Fferyllfa
  • 85 Gorsafoedd Ymweld
  • 22 Gorsaf Pelydr-x.

 

Erbyn dechrau’r 1930au gwelwyd 11,000 o achosion newydd y flwyddyn. Bu nyrsys ac ymwelwyr iechyd yn ymweld â 40,000 o gartrefi’n flynyddol. Roedd Cymdeithas Goffa Genedlaethol y Brenin Edward VII wedi datblygu i fod yn un o’r cynlluniau mwyaf cynhwysfawr erioed i ddelio â thwbercwlosis. Gwelwyd ffrwyth yr ymgyrch yn gynnar gyda gostyngiadau cyson yn y cyfraddau marwolaeth o’r diciâu. Dywed yr awdur Glynne R. Jones:

 

‘There are few families in Wales without reason for gratitude to the WNMA, which had grown to be the foremost anti-tuberculosis organisation in the British Empire, if not the world – a fitting memorial to a king, which has ensured the WNMA a place of honour in Welsh History.’

 

Mae gan LlGC gasgliad cyflawn o adroddiadau blynyddol a chofnodion y WNMA sy’n rhan bwysig o’r Casgliad Meddygol. Bydd prosiect ‘Meddygaeth ac Iechyd yng Nghymru cyn y GIG’ yn digido casgliad y WNMA a’i arddangos ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn.

 

Am wybodaeth bellach, cysylltwch â Branwen Rhys.

branwen.rhys(at)llgc.org.uk
01970 632996

Twitter   @PrintaMwyLLGC    #HanesMeddygCym  @NLWPrintandMore    #MedHistWales

 

 

Postiwyd - 20-03-2019

Casgliadau

Iaith y Nefoedd

Cyhoeddwyd ar y newyddion yn ddiweddar fod rhywun wedi siarad Cymraeg ar bennod o’r gyfres deledu Star Trek. Nid dyma’r tro cyntaf i’r Gymraeg gael ei chlywed ymhlith y sêr gan fod rhywun wedi canu alaw Gymreig ‘Yr hufen melyn’ ar bennod o Star Trek: The Animated Series unwaith.

Ymadrodd enwog iawn a gysylltir â Star Trek yw “Beam me up, Scotty!”. Montgomery Scott (neu “Scotty”) oedd y peiriannydd ar long ofod yr Enterprise ac un o’i gampau oedd trosglwyddo aelod o’r criw i leoliad newydd mewn pelydr neu “beam”. “Beam me up, Scotty!” oedd yr alwad am ei help ac ef oedd yr un a ganodd yr alaw.

Clywais am gysylltiad ‘Yr hufen melyn’ â Star Trek gan y delynores Llio Rhydderch sy’n paratoi nodiadau ar gyfer ei CD newydd, a chlywsai hithau’r ffaith gan Dylan Meirion o Fangor. Aethom ar drywydd hanes yr alaw, a diolch i’w harbenigedd cerddorol a ffynonellau cyfoethog y Llyfrgell, daeth rhagor o wybodaeth i’r golwg, gan gynnwys gwybodaeth am y fersiwn a ganodd Scotty.

Ymddangosodd yr alaw mewn gwahanol ffurfiau ac o dan wahanol enwau e.e. Yr hufen melyn, Hufen y cwrw melyn, Cream of the brown ale.

 

 

Cerddor dall o’r enw Richard Roberts (1769-1855) a’i cyhoeddodd gyntaf a hynny ar ffurf alaw telyn yn ei gyfrol Cambrian harmony yn 1829. Yn ôl Llio Rhydderch, mae’n bosib mai gan ei athro, Wil Penmorfa, y clywodd Roberts yr alaw gyntaf. Fe gydiodd yr alaw a chael ei chyhoeddi mewn sawl man, e.e. Welsh harper, cyf. 1 (1839), Y tant aur (1916) a Caniadau’r allt (1927):

Ond pa un o’r holl fersiynau amrywiol a ganwyd gan Scotty, tybed?

Ym marn Llio Rhydderch, mae fersiwn Scotty yn debyg i’r fersiwn a gofnodir gan Alfred Perceval Graves yn y gyfrol Sixteen Welsh melodies (1909).

Fersiwn Y tant aur fydd yn cael ei berfformio gan Llio Rhydderch ar ei CD newydd ac edrychaf ymlaen yn fawr iawn at ei glywed. Heb gynheiliaid y traddodiad gwerin ac heb archifau cerddorol, beth fyddai gan Scotty i’w ganu?

Mae’n amser mynd: “Beam me up, Scotty!”

Heini Davies, Llyfrgellydd Cynorthwyol

Postiwyd - 11-03-2019

Casgliadau

Charles Darwin, cylchoedd y tylwyth teg a blu-tack

Mae Wythnos Gwyddoniaeth yn rhedeg o’r 8fed i’r 17eg o Fawrth 2019. Fel cyfraniad, dyma dri llythyr gan Charles Darwin, y naturiaethwr, daearegwr a’r biolegydd, a gyhoeddodd ar y cyd gydag Alfred Russel Wallace eu damcaniaethau ar esblygiad drwy ddetholiad naturiol yn y Linneaen Society yn 1858. Yn anffodus, tra bod dau o’r tri llythyr yn trafod gwaith ymchwil Darwin, nid yw’r un yn perthyn i’r Syniad Mawr:

 

Mae’r cyntaf yn dudalen olaf llythyr gan ysgrifennydd, wedi’i arwyddo gan Darwin, sy’n cynnwys amserau trên a threfniadau ar gyfer cwrdd â’r derbynnydd di-enw. (NLW, Dolaucothi L 5984).

Yn ail, ceir llythyr dyddiedig 10 Gorffennaf 1875 a ysgrifenwyd at dderbynnydd di-enw, eto wedi’i arwyddo’n unig gan Darwin, yn meddwl am haint, ac yn gofyn os yw cylchoedd y tylwyth teg yn dechrau o bwynt canolog ac yn lledaenu tuag allan, neu os ydynt yn cychwyn fel cylchoedd. Yn ogystal, holir os yw’n hysbys ar beth mae’r myseliwm yn bodoli. (NLW, SA/CR/219). Mae’r llythyr yma yn amlwg, a’r eraill o bosib, yn rhan o gasgliad llofnod. Mae rhai o’r llythyrau eraill yn y casgliad, gan gynnwys un gan Charles Dickens, wedi’i fframio, gyda’r fframiau yn dangos ôl blu-tack. Cyn i’r llythyrau cael eu derbyn i’r Llyfrgell, wrth gwrs!

Mae’r llythyr olaf wedi’i dyddio 22 Hydref 1880 at Thomas Henry Thomas (‘Arlunydd Penygarn’, 1839-1915), artist ac aelod gweithgar o Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd. Ynddo, mae Darwin yn diolch i Thomas ac i’r Athro Schaefhausen am y ffotograffau diddorol a bod Thomas wedi bod yn lwcus i ddarganfod olion traed mor dda. (NLW MS 3127C, rhif 12).

Mae’r tri llythyr wedi’u cynnwys ym Mhrosiect Gohebiaeth Darwin Prifysgol Caergrawnt.

Mae gan y Llyfrgell hefyd sawl llythyr gan Alfred Russel Wallace yn y casgliad. Rhywbeth am flog arall rhywdro efallai.

 

Stephen Benham
Archifydd Cynorthwyol

Postiwyd - 04-03-2019

Casgliadau

Cynnwys Glyn Cywarch

Yn Mawrth 2017, gwerthwyd cynnwys Glyn Cywarch, Talsarnau, yn nh? ocsiwn Bonhams yn Llundain. Roedd gwerth pedwar canrif o greiriau materol wedi’u gwasgaru ymhlith y cynigyddion uchaf o fewn oriau. Roedd Glyn Cywarch yn d? hen iawn, a’i hadeiladwyd yn 1616, a ddisgynnodd drwy briodas o deulu’r Wynn i’r Owens o Frogyntyn ac yna i deulu Ormbsy-Gore, barwniaid Harlech.

Mae’r gwaith catalogio diweddar ar gasgliad cyfreithwyr Longueville wedi amlygu rhestr eiddo a phrisiad o gynnwys Glyn, dyddiedig Awst 1876, eiddo’r diweddar John Ralph Ormsby-Gore, Barwn cyntaf Harlech. Mae’r rhestr eiddo yn 124 tudalen o hyd ac yn eithriadol o fanwl. Caiff y dodrefn t? i gyd ei restri, ynghyd â’r carpedi, gorchuddion ffenest, gwydr, tsieni, eitemau wedi’u platio, llieiniau, blancedi, cwrlidau, gwinoedd, gwirodydd, taclau garddio, planhigion, offer cadw ffesantod ac eitemau amrywiol arall. Mae’r rhestr yn rhoi cip olwg o bob ystafell fel y byddent wedi bod yn 1876.

 

Gellid paru rhai o’r eitemau gyda’r rhai hynny cafodd eu gwerthu yn yr ocsiwn yn Bonhams yn 2017. Mae’n debygol mai’r ‘oval top old oak table with fall down leaves on a strong frame and spiral supports’ yn yr ystafell groeso yng Nglyn yw Eitem 3 ar wefan yr ocsiwn. O bosib Eitem 89 yw’r ‘inlaid bureau filled with drawers and divisions, sloping fall down front, lined with green baize’. Ai un o’r tair potel persawr amrywiol yw Eitem 492?

Efallai nad oedd yr addurn yng Nglyn at chwaeth William Richard Ormsby-Gore, ail Farwn Harlech. Pan ddisgynnodd i’r teitl, dechreuodd raglen lawn o ailwampio. Mae llyfr cyfrifon o gasgliad cofnodion stad Brogyntyn yn rhestri’r holl eitemau newydd prynodd o’r dilledydd a’r groser, Richard Jones, New Shop, Dolgellau, 1877-1878. Prynwyd llieiniau bwrdd, gorchuddion t? bach, tywelion, dillad gwely, mwslin, chintz, leinin pinc sgleiniog, brithwe, carped, tapestri rhuddgoch, clorian menyn a set o haearnau tân.

Yw’r eitemau yma dal yn bodoli yn nh? hynafol Glyn? Neu cafwyd hwy, hefyd, eu gwerthu er mwyn addurno t? arall, ymhell o Gymru?

Cyfeiriadau:
Casgliad Longueville, cyfrol. 389
Papurau Stâd a Theuluol Brogyntyn, EH3/3

 

Hilary Peters, Archifydd Cynorthwyol

Postiwyd - 01-03-2019

Casgliadau / Collections / Stori Cymru

Beth wyddom ni am Dewi Sant?

Dyma’r cofnod cyntaf o gyfres newydd, Stori Cymru. Cyfres sy’n edrych ar elfennau gwahanol o hanes Cymru, a sut mae’r Gymru fodern yn cofio hanes ac yn ei siapio. Cyhoeddir cofnod bob yn ail ddydd Gwener, a gallwch eu dilyn trwy ddewis categori Stori Cymru ar yr ochr dde.

 

 

Mae hi bellach yn fil o flynyddoedd ers geni Sulien. Bu’n esgob Tyddewi ddwywaith, ond ei brif gyfraniad oedd sefydlu canolfan ddysg yn Llanbadarn Fawr, ar safle sydd bellach yng nghysgod y Llyfrgell Genedlaethol.

Yn Llanbadarn y lluniwyd rhai o’n llawysgrifau cynharaf, a hynny o waith dau o feibion Sulien, sef Ieuan a Rhygyfarch (?1056-99). Mae Sallwyr Rhygyfarch (a luniwyd tua 1079) bellach yng nghadw yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn, ond ei waith creadigol enwocaf oedd y Vita Davidis, cofiant Lladin i Ddewi Sant a luniwyd tua 1094 i ddyrchafu statws ac annibyniaeth esgobaeth Tyddewi.

Mae mwyafrif yr hyn a gredir heddiw am Dewi, sant o’r chweched ganrif, yn seiliedig ar adroddiad Rhygyfarch, a luniwyd bum canrif yn ddiweddarach. Yn y Vita y ceir hanes ei addysgu gan Beulin, ei oruchafiaeth tros Boia, sefydlu’r fynachlog yng Nglyn Rhosyn, a’r bregeth yn senedd Llanddewibrefi. Cyfieithwyd a thalfyrrwyd y gwaith hwn i’r Gymraeg yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg gan fynach anhysbys. Ymysg y fersiynau cynharaf o Fuchedd Dewi y mae’r testun hwn yn Llyfr Coch Talgarth (llawysgrif Llanstephan 27), a ysgrifennwyd gan Hywel Fychan tua 1400 ar gyfer ei noddwr, yr uchelwr Rhys ap Thomas.

Bydd cenedlaethau o blant Cymru’n gallu ail-adrodd geiriau olaf y sant, a lefarwyd cyn ei farw ar y cyntaf o Fawrth: ‘Arglwyddi, frodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i.’

Yn rhyfedd iawn, nid yw’r gair ‘bychain’ yn ymddangos yng ngwaith Lladin Rhygyfarch, a rhaid llongyfarch y cyfieithydd Cymraeg diweddarach ar lunio brawddeg gofiadwy!

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 25-02-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio

Daniel Ddu o Fôn

Yn ddiweddar digwydd imi ddod ar draws cyfrol Amseroni o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. I’r rhai ohonoch sydd yn anghyfarwydd ag Almanaciau mynnwch gip ar y ddalen hon ar wefan y Llyfrgell lle cewch weld yr almanaciau mae’r Llyfrgell wedi’u digido. Nid yw cynnwys y gyfrol hon wedi ei ddigido.

 

Yn ogystal â’r wybodaeth am ffeiriau Cymru, ymddangosiad y lleuad a chalendrau mae almanaciau yn gallu cynnwys ambell gerdd. Yn Amseroni 1849 (Caergybi) ar y ddalen olaf ond un, mae cerdd gan Daniel Ddu o Fôn yn dwyn y teitl Bore Haf. Cerdd mewn cwpledi odledig o ddeuddeg sillaf. Bugeilgerdd yw hi – enghraifft arall o’r pastoral bondigrybwyll. Yn unol ag ysbryd yr oes, mae’n rhamantaidd iawn. Dyma fardd ifanc arall unwaith eto yn ymateb yn deimladol i fyd natur o’i gwmpas. Mae’r tirlun yn ir a ffrwythlon ac yn llawn dedwyddwch i ddyn ac anifail; paradwys yn wir – Sir Fôn wrth reswm. Mae’r bardd hefyd yn ymhyfrydu yn rhinwedd arall ei sir enedigol, sef yr olygfa ragorol a geir yno o fynyddoedd Eryri. Gall yr eirfa fod yn dreth weithiau. Yr haul yw’r ‘huan’ wrth gwrs. Doeddwn i erioed wedi clywed am ‘feiliau’ chwaith ond llestr yfed yw mail fel sy’n gwneud synnwyr o’r cyd-destun. Efallai bod pethau ychydig yn rhy ‘suddog’ ar adegau hefyd ond a derbyn hynny i gyd, roeddwn i o’r farn bod hon yn ddigon da i holi: pwy oedd Daniel Ddu ac ai Bore Haf oedd ei unig gerdd?

 

 

Da oedd gweld bod Enwogion Môn, Gwalchmai yn cytuno â fi: Daniel Ddu, o Langefni, oedd fardd gobeithiol iawn. Roedd Enwogion Môn R Môn Williams ag ychydig yn fwy o’i hanes. Yno roedd yn fardd o fri ac wedi dod i sylw Eben Fardd yn Eisteddfod Aberffraw 1849 lle cipiodd y wobr am bryddest ar y testun ‘Aelwyd fy Rhiaint’ mewn cystadleuaeth i rai o dan ugain oed. Beth oedd union oedran Daniel felly? Diolch i waith ymroddedig staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn mynegeio erthyglau cyfnodolion Cymru, roedd cyfeiriad ato yn ein catalog. Roedd yr erthygl yn Gwreiddiau Gwynedd, 2009 yn rhoi tipyn yn fwy o wybodaeth amdano. Yn ôl cyfrifiad 1841 roedd Daniel Hugh Evans yn 11. Tua 19 oedd ei oedran yn 1849 felly.

 

Union eiriau beirniadaeth Eben Fardd yn Eisteddfod Aberffraw oedd: “But the great master of this juvenile competition…is Glesyn Mai, by far the best of any of his competitors; nothing less than the poem itself can give us adequate idea of his brilliant genius”. Wrth gwrs, rhaid oedd mynd ar drywydd y gerdd yn y Cyfansoddiadau wedyn. Mae hon, yn unol â chwaeth yr oes, yn gerdd hir, 14 tudalen, ac â ninnau wedi glanio’n dwt yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg mae hi braidd yn sentimental hefyd ond mae rhagoriaethau yn ogystal â gwendidau.

 

Erbyn 1852 roedd Daniel wedi priodi Rachel Edwards o Fasaleg a’r ddau wedi hwylio i Awstralia bell. Cewch ddarllen hanes ei priodas yma.

Mae’r erthygl yn Gwreiddiau Gwynedd yn rhoi eu hanes i gyd.

 

Robert Lacey

Pennaeth Isadran Datblygu Casgliadau

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog