Blog

Postiwyd - 14-02-2019

Digido / ITV Cymru / Wales / Sgrin a Sain

Pobi, Adfer, Achub!

Mae archif HTV Cymru yn gofnod arwyddcaol o ddiwylliant poblogaidd, gwleidyddiaeth a hanes Cymru ar ffilm a fideo, a mae hi’n ffurfio rhan fawr o gasgliad yr Archif Sgrin a Sain. Bydd archif o’r fath faint ac oedran yn cynnwys amrywiaeth o sialensau cadwraethol, yn enwedig wrth adfer deunydd. Y broblem fwyaf cyffredin o lawer gyda hen dâp yw hydrolysis, neu ‘Sticky-shed syndrome’ (SSS). Mae SSS yn digwydd pan fod rhwymiad polyester y tâp yn dirywio oherwydd ei fod wedi amsugno lleithder.

Mae sŵn gwichian wrth i’r tâp chwarae a baw mân yn casglu ar y pennau troi tâp yn y peiriant yn arwyddion diamau o SSS. Wrth ei chwarae bydd y llun ar dâp gyda SSS yn dioddef o’r hyn a elwir yn ‘crabbing’ – y llun yn symud yn ôl ac ymlaen o’r naill ochr i’r llall,, a gall parhau i chwarae’r tâp heb ei drin achosi difrod pellach.

Sut felly ydym ni’n adfer pennod goll o ‘Gwesty Gwirion’? Efallai bydd yr ateb yn eich synnu! Y dull arferol yw i bobi’r tâp ar dymheredd isel, megis 130°F i 140 °F (54 i 60 °C), am gyfnodau cymharol hir. A bod yn hollol gywir, nid ‘pobi’ tapiau fyddwn ni, ond defnyddio dadhydradydd bwyd masnachol sy’n tynnu’r holl leithder o’r tâp. Mae hyd yr amser pobi’n dibynnu ar ba mor ddrwg yw’r SSS – rydym wedi canfod bod hyd at wythnos yn ddigon. Rydym wedi cael llwyddiant gyda’r mwyafrif o dapiau i ni eu rhoi drwy’r broses gan achub sawl perl rhag bron cael eu colli. Gallwch weld rhai ohonynt ar sianel YouTube ITV Cymru https://www.youtube.com/channel/UCT2NfMee-YxsGaH852qTx3Q neu eu gweld yn y Llyfrgell.

 

Martin Edwards

Postiwyd - 13-02-2019

Casgliadau

Profiad Gwaith

Yn ystod fy nhrydedd blwyddyn fel myfyriwr israddedig ym Mhrifysgol Aberystwyth bues yn gwirfoddoli’n selog yn y Llyfrgell. Cyfrannais yn bennaf at brosiect digideiddio Llyfr y Cofio, cyfrol sy’n coffáu o gwmpas 35,000 o ddynion a merched a fu farw yn ystod y Rhyfel Mawr. Eleni, wrth ddilyn MA Hanes Cymru roeddwn yn awyddus i gynnal cysylltiadau â staff y Llyfrgell ac ennill ar y cyfle i fagu profiad gwaith pellach mewn sefydliad sy’n apelio’n fawr ataf, yn arbennig o fewn cyd-destyn gyrfaol.

Yn yr Adran Archifau a Llawysgrifau cyfrannais yn bennaf at brosiect catalogio casgliad o bapurau’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Ychydig fisoedd ynghynt, roedd archif y GIG wedi hysbysu’r Llyfrgell o’u bwriad i daflu’r holl ddogfennau stordy penodol. Prif gynnwys y stordai oedd cynlluniau a lluniadau trydanol a phensaernïol gwreiddiol ar gyfer ysbytai Cymreig newydd. Roedd y mwyafrif o’r dogfennau yn dyddio’n ôl i’r 1970au a’r 1980au ac felly’n gynrychiolaeth bwysig o ddatblygiad iechyd cyhoeddus Cymreig a’r esblygiad uchelgeisiol a welwyd tuag at ddiwedd yr ugeinfed ganrif yng Nghymru. Cytunodd y Llyfrgell yn unol â’i pholisi’r i ddiogelu dogfennau pwysig o natur Cymreig i gasglu’r deunydd. Rhoddwyd rhybudd o wythnos yn unig i’r Llyfrgell ddethol a chasglu’r dros 400 o focsys dysgais fod y math yma o hysbyseb fyr rybudd gan fudiadau yn gymharol gyffredin, sy’n golygu bod yn rhaid i’r Llyfrgell weithio yn erbyn y cloc yn aml er mwyn sicrhau bod casgliadau pwysig yn cael eu diogelu a’u cadw. Wrth ddysgu am gefndir y casgliad, sylweddolais nad yw gwaith yr Archifydd wedi ei gyfyngu i bedair wal y gweithle yn unig ac y bod angen mynd allan yn achlysurol i gasglu’r deunydd, dyma gysyniad nad oedd o reidrwydd wedi croesi fy meddwl cyn hyn.

 

Rhoddwyd y dasg i mi o nodi natur, ansawdd a phwrpas yr amryw bapurau a gynhwyswyd ym mocsys cyfres A (Architectural) ac ED (Electrical Drawing). Diben fy ngwaith oedd trefnu y casgliad a chreu cofnod cychwynnol ohonynt. Defnyddiais medalwedd Excel er mwyn nodi prif nodweddion y papurau; yr Ysbyty cysylltiedig, teitl y prosiect dan sylw, dyddiadau bras y cynlluniau ynghyd ag unrhyw fanylion perthnasol eraill.

Gofynwyd i mi nodi unrhyw ddyblygon a ymddangosai yn y bocsys gan mai yn yr ystyr hwn un copi o bopeth yn unig y dymunai’r Llyfrgell gatalogio. O achos natur ailadroddus y cynlluniau roedd hyn yn dasg gymharol heriol, mân wahaniaethau yn unig a fodolai rhwng nifer o’r darluniadau ac felly roedd gofyn cael llygaid craff er mwyn sicrhau nad oeddem yn taflu’r unig gopi o gynllun penodol.

Drwy weithio ar un casgliad yn unig am nifer o ddyddiau sylweddolais natur llafurus y broses o gatalogio. Serch hynny, drwy ganolbwyntio ar y prosiect yma’n unig cefais y cyfle i fagu dealltwriaeth dyfnach o’r deunydd ac ymgyfarwyddo well â phroses catalogio’r Adran.

Cefais gryn fwynhad yn gatalogio rhai lluniadau penodol fel y rhai a luniwyd ar gyfer ardaloedd ymlacio ar Ward Pediatrig Ysbyty Glan Clwyd, Sir Ddinbych. Roedd y casgliad penodol yma o luniadau yn rhai cymharol unigryw gan eu bod yn cynnwys nifer o gynlluniau ar gyfer murluniau wedi’u hanelu at blant. O achos eu natur unigryw roeddwn yn awyddus i dynnu lluniau ohonynt.

Wrth weithio gyda’r casgliad sylweddolais yr heriau sy’n wynebu Archifyddion yn sgil diffyg cadwraeth flaenorol. Roedd hi’n amlwg nad oedd y penseiri wedi gofalu am eu cynlluniau ar ôl iddynt gwblhau’r gwaith. Gwthiwyd y mwyafrif o’r darluniadau i mewn i focsys hir, cul a oedd yn anaddas i storio cryn gymaint o ddarluniadau. Yn sgil blynyddoedd o esgeulustra roedd ansawdd y darluniadau wedi dirywio. Cefais fewnwelediad sut mae Archifyddion yn ymdrin ag her o’r fath yn y tymor byr. Gweler gyferbyn, mewn ymgais i atal unrhyw ddirywiad pellach, llaciwyd rhai o’r bocsys ac ail gaewyd hwy drwy ddefnyddio llinyn. Drwy wneud hyn, ni chywasgwyd y deunydd cymaint, diogelwyd y casgliad dros dro nes y byddai’r dogfennau yn derbyn sylw cadwriaethol pwrpasol.

Elin Tomos, Myfyriwr MA Hanes Cymru, Prifysgol Aberystwyth (Trydar: @ELINtomos)

Postiwyd - 04-02-2019

Casgliadau

Tanseilio Sancteiddrwydd Celf

Dim fy ngeiriau i ond rhai Dai Evans o Frynaman neu ‘Y Dyn Swreal’ fel yr oedd hefyd yn cael ei adnabod. Mae enigmatig ac unigryw yn sicr yn ddau air a ellir eu defnyddio i ddisgrifio David Augustus Evans (1924-2013) a’i waith. Ai ffotograffydd, artist gosod, swrealydd, sylwebydd cymdeithasol neu’n ddigrifwr ydoedd? Y pump i gyd a mwy tu hwnt yn ôl pob tebyg. Gellid hefyd ychwanegu ysbrydoliaeth at y rhestr – mae’r awdur Fflur Dafydd a’r artist Carwyn Evans wedi’u hysbrydoli gan ei waith.

 

Roedd Dai Evans yn Gadeirydd ar Glwb Camera Dyffryn Aman a’n ffigwr adnabyddus yng nghlybiau camera dros De Cymru fel cystadleuwr rheolaidd, er nid oedd ei natur sarhaus at chwaeth pawb (y beirniaid yn bennaf). Gyda’i ddefnydd o fodelau, baw gwartheg, ieir plastig, amryw o bropiau eraill a synnwyr cyffredin drygionus, roedd ei waith yn denu sylw cynulleidfaoedd ifancach ac yn trafod ystod o themau gan gynnwys llenyddiaeth, newid cymdeithasol a digwyddiadau rhyngwladol a phersonol. Mae ei hiwmor sych a’i sgiliau arsylwi craff yn dod a’u ffotograffau’n fyw.

Ymddangosodd ar y teledu ar sawl tro gan gynnwys Y Sioe Gelf a phrosiect y BBC Capture Wales. Gyda dros bedwardeg o’i brintiau yn cyrraedd Llyfrgell Genedlaethol Cymru bydd ei hiwmor yn parhau i ysbrydoli eraill i wneud argraff eu hunain.

W. Troughton

Tagiau:

Postiwyd - 28-01-2019

Casgliadau / Collections / Heb ei gategoreiddio

Cyhoeddiad prin am farwolaeth Capten Cook

Mae’r Llyfrgell wedi prynu llyfr prin iawn gan Gymro oedd yn bresennol pan laddwyd yr arloeswr Capten James Cook.  Ganwyd David Samwell yn Sir Ddinbych yn 1751.  Roedd ganddo ddiddordeb arbennig mewn llenyddiaeth Saesneg a Chymraeg ac ym mudiadau diwylliannol Cymreig ei gyfnod, ac ysgrifennodd lawer o farddoniaeth Gymraeg a Saesneg.  Roedd yn Llywydd Cymdeithas y Gwyneddigion yn 1797.  Mae’r Llyfrgell yn berchen ar ei lawysgrifau, gan gynnwys gohebiaeth rhyngddo a Iolo Morganwg.

 

 

Hwyliodd Samwell gyda’r Capten Cook fel “surgeon’s first mate” ar y Resolution yn 1776 ac roedd yn llygad-dyst pan laddwyd Cook mewn ysgarmes gyda rhai o’r brodorion yn ynys Hawaii yn 1779.  Ysgrifennodd yr hanes yn llawn a’i gyhoeddi yn 1786 ar ôl iddo ddychwelyd i Loegr mewn cyfrol a deitlwyd A narrative of the death of Captain James Cook, ac mae’r Llyfrgell eisoes yn berchen ar ddau gopi o’r llyfr hwnnw.  Ond yn yr un flwyddyn cyhoeddwyd cyfieithiad o’r gwaith i’r Ffrangeg gyda’r teitl Détails nouveaux et circonstanciés sur la mort du Capitaine Cook.  Mae hwn yn gyhoeddiad prin iawn gyda dim ond tri chopi yn hysbys mewn llyfrgelloedd eraill trwy’r byd i gyd, felly pan ddaeth copi ar werth achubwyd ar y cyfle i ychwanegu’r eitem bwysig hon at gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

 

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Postiwyd - 24-01-2019

Casgliadau

Dwynwen

Dwynwen yw nawddsantes cariadon Cymru a chedwir ei dydd gŵyl ar 25 Ionawr. Dywedodd Dafydd ap Gwilym, neb llai, ei bod yn feistres ar leddfu galar llanciau trallodus, a gofynnodd am ei help i ddenu Morfudd yn gariad iddo.

Roedd Dwynwen yn un o ferched hanesyddol y bumed ganrif, a gwnaeth ei chartref ar Ynys Llanddwyn ym Môn. Pan fynnodd ei chariad, Maelon Dafodrull, ffafrau rhywiol ganddi, gweddïodd Dwynwen ar Dduw a chafodd ddiod a’i rhyddhaodd hi o’i chariad at Maelon; trodd Maelon yn lwmp o iâ dan ddylanwad yr un ddiod. Cafodd Dwynwen dri dymuniad: bod Maelon yn cael ei ddadrewi, ei bod hi’n cael ei hurddo’n santes y cariadon, a’i bod hi’n cael byw yn ddibriod.

Daeth Dwynwen yn enwog am ei gallu i ddatrys problemau cariadon, ond hefyd am ei sgiliau iacháu. Weithiau byddai’n cyflawni gwyrth gyflym, o hirbell, yn enwedig yn achos babanod a phlant sâl, a dywedir ei bod wedi atgyfodi mwy nag un oedd yn ymddangosiadol farw. ‘Iechyd a golud a gaid / Synnwyr a hawsáu enaid’, meddai Dafydd Trefor, ac mae’n amlwg fod iechyd corfforol, cyfoeth, doethineb, ac esmwythder eneidiol i gyd i’w cael o law Dwynwen.

Mae olion o gwlt Dwynwen yn Nhresilian ym Morgannwg, a deuai cariadon yno i selio eu tynged drwy daflu carreg dros fwa naturiol yn y graig. Mae eglwys wedi’i chysegru i Ddwynwen ger Camelford yng Nghernyw, ac efallai fod cwlt iddi yn Llydaw (dan yr enw Santes Douine neu Twine) lle roedd yn enwog am wella pob twymyn.

Blog gwadd gan Rhiannon Ifans, awdur ac arbenigwr ar lenyddiaeth ganoloesol Cymraeg.

Tagiau: ,

Postiwyd - 18-01-2019

#CaruMapiau / Arddangosfeydd / Casgliadau

Humphrey Llwyd – lluniwr Prydain

Ar Ionawr 19 fe agorir arddangosfa ddiweddaraf y Llyfrgell: Lluniwr Prydain – Bywyd a Gwaith Humphrey Llwyd. Yr arddangosfa hon yw’r ddiweddaraf mewn cyfres o ddigwyddiadau i nodi 450 mlwyddiant marwolaeth Humphrey Llwyd, awdur y map cyhoeddiedig cyntaf o Gymru. Am bythefnos yn ystod mis Awst diwethaf, i gyd-fynd â dathliad y diwrnod ei hun, cynhaliwyd arddangosfa fechan, ond bydd yr arddangosfa fwy hon yn parhau am y chwe mis nesaf.

Mae Llwyd yn fwyaf adnabyddus am ei fap o Gymru, ond yn ogystal â bod yn arloeswr cartograffiaeth Cymreig fe’i ystyrir hefyd yn un o Dadau hanes Cymru o ganlyniad i’w waith Cronicla Walliae, y llyfr cyntaf am hanes Cymru i’w gyhoeddi yn yr iaith Saesneg, sydd yn seiliedig ar yr hen gronicl Cymreig Brut y Tywysogion.

Byddai hyn yn gyfraniad teilwng i unrhyw un ei adael yn etifeddiaeth i’w cenedl, ond yn ychwanegol at hyn bu Llwyd hefyd yn gyfrifol am gynorthwyo llywio Mesur Cyfiethu’r Beibl i’r Gymraeg drwy’r Senedd. Arweiniodd hyn at gyhoeddi’r Beibl yn Gymraeg, a fu’n ffactor allweddol yn llwyddiant yr iaith Gymraeg i oroesu hyd heddiw.

Mae dylanwad Llwyd yn ymestyn y tu hwnt i ffiniau Cymru; defnyddiwyd ei waith i gyfiawnhau’r Ymerodraeth Brydeinig (term y dywedir iddo ei fathu) ac hefyd y Diwygiad Seisnig. Prynwyd rhan o’i lyfrgell helaeth gan y Goron, ac maent nawr yng nghasgliad y Llyfrgell Brydeinig.

Cynhelir yr arddangosfa newydd hon ar y cyd â Lluniwr Prydain; holl weithiau Humphrey Llwyd, prosiect a noddir gan AHRC.  Dros y misoedd nesaf, traddodir nifer o ddarlithoedd gan aelodau’r tîm prosiect, a Humphrey Llwyd hefyd fydd thema Carto-Cymru, Symposiwm Mapiau Cymru eleni.

Bydd yr arddangosfa hon yn parhau tan Mehefin 29, a ceir gwybodaeth bellach am ddigwyddiadau cysylltiedig ar wefan y Llyfrgell.

Huw Thomas
Curadur Mapiau

Postiwyd - 07-01-2019

Casgliadau / Collections

Nofio yn y môr – mae’n iachusol!

Beth yw’r peth cyntaf sy’n dod i’ch meddwl wrth ystyried gwyliau’r Nadolig a Blwyddyn Newydd? Nofio yn y môr? Wel, dyna fydd llawer yn ei wneud ar Ddydd San Steffan neu 1 Ionawr. Ar draws y wlad, mae niferoedd yn heidio i’r traethau yn eu gwisgoedd ffansi gan fentro i’r môr -boed i godi arian at elusen, derbyn her neu brofi dewrder. Ond feddylioch chi erioed am nofio yn y môr er mwyn gwella eich iechyd?

Ers canrifoedd mae meddygon wedi nodi’r manteision corfforol o ymdrochi mewn dŵr oer ac wedi cynghori ymweld â threfi glan y môr i wella afiechyd. Credir fod trochi yn nŵr hallt y môr dros gyfnod o wythnosau neu fisoedd yn gwella afiechydon i’r ysgyfaint a’r croen, yn gwella chylchrediad y gwaed a chryfhau’r system imiwnedd. ’Slawer dydd roedd ymweliad â glan môr yn fwy o feddyginiaeth na gwyliau ac i feddygon y ddeunawfed ganrif roedd tywod, tonnau a’r traeth fel ein fferyllfa heddiw! 

Gelwir y feddyginiaeth hon yn ‘thalassotherapy’, gair a fathwyd gan Hippocrates yn gyntaf i ddisgrifio effeithiau iachusol dŵr y môr. Daw o’r Groeg: thalassa sef ‘môr’ a therapeia sy’n golygu ‘therapi’ neu ‘iachad’.

Ymdrochwyr ar Draeth y De, Aberystwyth

Yn Remarks on Sea Air and Sea Bathing, llyfryn a gyhoeddwyd yn 1862, dywed y meddyg John Holt Elkes Stubbs:

‘A coldbath is a powerful tonic, particularly with children, and bathing in the open sea is the best form.’

Ynddo hefyd ceir disgrifiad y meddyg Erasmus Wilson o bwysigrwydd y croen wrth ymdrochi. Tybid bod croen unigolyn o faint a thaldra cyffredin gydag arwynebedd o dros 2,500 modfedd sgwar ac mae’n cynnwys dros 7,000,000 o groendyllau chwys. Mae’r ymateb o fywiogi a gaiff unigolyn wrth fynd i’r môr yn deillio o’r gronynnau hallt sy’n adfywio’r croen ac o’r sioc sy’n dod o brofi’r tonnau oer. Amsugnai’r croen y gronynnau hallt hyn a’r canlyniad oedd rhwystro afiechydion a gwella salwch.

Roedd y môr hefyd yn feddyginiaeth poblogaidd ar gyfer y Ddarfodedigaeth neu’r Diciâu hyd ddiwedd yr epidemig yn y 1860au. Aeth rhai meddygon gam ymhellach gan gynghori yfed dŵr y môr fel moddion gan ychwanegu mêl neu lefrith i wella’r blas.  Bu Dr. Richard Russell yn argymell ymdrochi ac yfed dŵr hallt i glaf gwahanglwyfus. Yn ei draethawd a gyhoeddwyd yn 1750, A Dissertation on the Use of Seawater in the Diseases of the Glands, Particularly, the Scurvy, Jaundice, King’s Evil, Leprosy and the Glandular Consumption, disgrifia glaf yn frech o’i gorun i’w sawdl gyda’r gwahanglwyf. Ei feddyginiaeth oedd ymdrochi’n ddyddiol yn y môr ac yfed peint o ddŵr hallt bob bore am naw mis.

Ar y cyfan, nid yw tymheredd y môr yn codi dros 67°F (19.4° Celsiws). Felly os ydych yn ddigon dewr i fentro i’r môr er mwyn eich iechyd ar 1 Ionawr 2019, ewch amdani! Ond diolchwch nad yw’r arfer o yfed dŵr hallt a llefrith yn parhau hyd heddiw!

Daw’r wybodaeth uchod o adran feddygaeth y Casgliad Print Cymreig. Mae’n gasgliad o adnoddau Cymraeg a Chymreig ym maes meddygaeth a iechyd sy’n dyddio o’r 1750au. Ceir 6,500 o eitemau boed yn lyfrau ar foddion cynnar, meddyginiaethau llysieuol, adroddiadau swyddogion iechyd trefol a gwladol ac adroddiadau ysbytai a chanolfannau iechyd meddwl. Hefyd ceir cyfres  lawn o adroddiadau a chofnodion y Welsh National Memorial Association (WNMA), Brenin Edward VII. Cymdeithas iechyd a ragflaenodd y GIG ac fe’i sefydlwyd yn 1911 i gynnig triniaeth rhad ac am ddim i’r Diciâu.

Prosiect newydd yn LlGC yw ‘Meddygaeth ac Iechyd yng Nghymru cyn y Gwasanaeth Iechyd Gwladol’ wedi’i hariannu gan yr Ymddiriedolaeth Wellcome. Dros y flwyddyn nesaf byddwn yn catalogio a digido’r casgliad pwysig hwn, trysorau a fu’n angof yn rhy hir, gan gynnig mynediad ar-lein i’r cyhoedd, myfyrwyr a haneswyr meddygaeth.

Branwen Rhys
Rheolwr Prosiect Meddygaeth ac Iechyd yng Nghymru cyn y GIG

Tagiau: ,

Postiwyd - 02-01-2019

Casgliadau / Cerddoriaeth

Brenin y Cennin Aur

Ganed Mansel Treharne Thomas, OBE ger Tylorstown yn y Rhondda Fach yn 1909. Byddai’n tyfu i fod yn un o gyfansoddwyr mwyaf Cymru, trefnwr cerddoriaeth, arweinydd, hyrwyddwr cerddoriaeth a pherfformwyr Cymreig.

 Yn bymtheg oed enillodd Mansel ysgoloriaeth gerddoriaeth i astudio yn yr Academi Gerdd Frenhinol ,o dan y cyfansoddwr Benjamin Dale. Pan yn fyfyriwr cyfansoddodd ei ddarn cyntaf o bwys, sef y Cennin Aur / Daffodils (ar ôl 4:30 m) a ysgrifennwyd ar gyfer Côr Meibion Pendyrus yn yr 1920au. Cyhoeddwyd ei fersiwn ar gyfer côr cymysg yn 1939 gan Cwmni Cyhoeddi Gwynn, a byddai’n dod ag enwogrwydd mawr iddo.

Tudalen o ‘Cennin Aur’

Cyfansoddodd Mansel dros 150 o weithiau ar gyfer llais unigol yn ystod ei oes, gan gynnwys Caneuon y Misoedd a Môr. Fel cymaint o’i gyfoedion, byddai ysbrydoliaeth yn dod o farddoniaeth a chaneuon gwerin traddodiadol. Efallai fe’i cofir orau am ei gyfansoddiadau a’i drefniadau ar gyfer corau, ond mae hefyd wedi cyfansoddi a threfnu darnau offerynnol unigol, deuawdau a duet, ensembles, cerddorfa a bandiau.

Yn 1936, ymunodd Mansel Thomas ag Adran Gerdd newydd y BBC yng Nghaerdydd fel cynorthwyydd cerdd ac fel dirprwy arweinydd Cerddorfa Gymreig y BBC. Ar ôl cwblhau gwasanaeth rhyfel, dychwelodd fel Prif Arweinydd y gerddorfa. Erbyn 1950 byddai’n Bennaeth Cerddoriaeth, y BBC yng Nghymru. Defnyddiodd y swydd newydd i hyrwyddo cerddoriaeth Gymreig ac artistiaid o Gymru ar y radio a’r teledu.

Byddai natur y gwaith a phoblogrwydd cynyddol y cyfryngau’n golygu bod ei amser ar gyfer cyfansoddi yn brin. Gyda hyn mewn golwg, penderfynodd gymryd ymddeoliad cynnar yn 1965 er mwyn neilltuo mwy o’i amser i gyfansoddi.

Yn ystod y cyfnod hwn, cyfansoddodd y rhan fwyaf o’i waith, gan gynnwys ei Rhapsody for a Prince, a gomisiynwyd ar gyfer Arwisgiad Tywysog Cymru, yng Nghastell Caernarfon, yn 1969; hefyd Y Bardd, yn seiliedig ar ddarn R. Williams Parry ‘Englynion Coffa Hedd Wyn’.

Tudalen o ‘Y Bardd’

Priododd y sielydd Megan Lloyd, yn 1939, ac roedd ganddynt ddwy ferch, Grace a Siân, a fyddai’n ymddangos yn ei ddarnau syml i blant. Yn dilyn strôc fawr yn 1979, roedd ei allu i gyfansoddi wedi dioddef yn sylweddol.

Yn dilyn ei farwolaeth ym 1986 sefydlwyd Ymddiriedolaeth Mansel Thomas gyda’r nod o gasglu a threfnu holl lawysgrifau hysbys y cyfansoddwr, a chyhoeddi gwaith oedd heb ei gyhoeddi. Trwy haelioni’r ymddiriedolaeth, mae llawysgrifau gwreiddiol y cyfansoddwr wedi’u hadneuo’n barhaol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Mae’r archif yn cael ei gatalogio ar hyn o bryd fel rhan o waith Yr Archif Gerddorol Gymreig, a bydd ar gael yn y flwyddyn newydd.

Robert Evans
Swyddog Prosiect Yr Archif Gerddorol Gymreig

Tagiau: ,

Postiwyd - 17-12-2018

Collections

Estyn allan yn Hwlffordd

Y mis hwn mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi agor y drysau i oriel newydd yn Glan-yr-afon yng nghalon tref Hwlffordd. Yr oriel yw canolbwynt canolfan ddiwylliannol a gelfyddydol o ansawdd uchel, gan gynnwys Llyfrgell fodern, ardal plant, gwybodaeth i dwristiaid, siop goffi a hyd yn oed ardal gemau i oedolion ifanc.

Nôd yr oriel yw estyn allan y tu hwnt i Aberystwyth a galluogi’r Llyfrgell i rannu trysorau gyda phobl leol ac ymwelwyr â’r ardal. Dros y ddwy flynedd ddiwethaf mae ein tîm wedi bod yn gweithio ar y cyd â Chyngor Sir Penfro ar y prosiect. Bydd dwy arddangosfa unigryw newydd ynarddangos eitemau amrywiol o gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru – Stori Sir Benfro a Kyffin Williams: Tir a Môr.

Williams, Kyffin; Sunset, Anglesey; Llyfrgell Genedlaethol Cymru / The National Library of Wales; http://www.artuk.org/artworks/sunset-anglesey-119720

Stori Sir Benfro Gall ymwelwyr ddisgwyl gweld casgliad cyfoethog ac amrywiol o eitemau a ddewiswyd yn arbennig gan ein curadur i gynrychioli hanes, diwylliant a thirwedd Sir Benfro. Rhai o’n ffefrynnau yw llythyr gwreiddiol oddi wrth ‘Rebecca’ at Ficer Penbryn yn ystod Terfysgoedd Rebecca a darlun Vase of Flowers gan Gwen John, a gafodd ei geni yn Hwlffordd, sydd yn baentiad o harddwch cynnil ond hefyd â chyfansoddiad cryf.  Mae eitemau unigryw eraill yn cynnwys llawysgrif o sonedau a gyfansoddwyd gan T.E. Nicholas (Niclasy Glais) yn 1940 tra yn y carchar – wedi’u hysgrifennu ar bapur tŷ bach y carchar!

Ar wahân i’r holl eitemau ffisegol, gallwch hefyd bori delweddau o fapiau, ffotograffau, llawysgrifau a phaentiadau o gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru. O’r llyfr Cymraeg cynharaf i baentiad olew nodedig J. M W. Turner o Gastell Dolbadarn, yn ogystal ag eitemau sy’n ymwneud â Sir Benfro, o brintiadau topograffig i ffotograffau a gweithiau celf.

Kyffin Williams: Tir a Môr Pa ffordd well o ddod â dathliadau’r canmlwyddiant a ‘Blwyddyn y Môr’ i ben nag ag arddangosfa sy’n cynnwys casgliad gwych o baentiadau a lluniadau gan artistiaid mwyaf adnabyddus ac amlycaf Cymru o’r ugeinfed ganrif.

Rhai o waith mwyaf eiconig Kyffin yw’r paentiadau olew o dirweddau Cymru, ac mae’r arddangosfa hon yn tynnu sylw at rai o’r gorau yn y genre hwn. Edrychwch am y Penygyrwyd – mae palet tywyll, cryf yr arlunydd yn dod â mynyddoedd dramatig Eryri i Hwlffordd. Mewn cyferbyniad, mae detholiad o ddarluniau’r Wladfa yn dilyn ei ymweliad â De America yn yr 1960au, yn dangos Kyffin ar ei hapusaf, lle mae’r palet lliw yn llawer ysgafnach ac yn adlewyrchu ei hwyliau ar y pryd.

Mae detholiad o’i forluniau gorau yn cael eu harddangos. Mae’r paentiad grymus Ton yn torri ar y Creigiau yn dangos sut mae’r paent wedi dod yn estyniad o emosiynau’r artist. Mae morluniau Kyffin yn amlygu ei dechneg y mae’n fwyaf adnabyddus amdani; arddull a nodweddir gan impasto trwchus, gyda’r paent olew wedi’i daenu bron yn gyfan gwbl â chyllell balet.

Ar y ffordd allan o’r oriel ni allwch fethu â sylwi ar y dawelwch cynnes Machlud, Ynys Môn – un o’r darluniau mwyaf myfyriol, a honnir mai hwn yw un o’r olaf a greodd yr artist cyn ei farwolaeth yn 2006.

Byddai’n hawdd iawn parhau i ganu canmoliaeth yr adeilad newydd gwych hwn, ond peidiwch â chymryd ein gair amdano – ewch i weld eich hun!

Mae Glan-yr-afon ar agor o ddydd Llun i ddydd Sadwrn (10 am-5pm) a dydd Mawrth (10am-7pm).

Jaimie Thomas

Swyddog Arddangosfeydd


Postiwyd - 07-12-2018

#CaruMapiau / Collections

Dyfroedd Cymru, Dyfroedd y Byd

Yn y Blog hwn, yr olaf ar y thema ‘Blwyddyn y Môr’, rydym yn bwrw golwg dros gasgliad y Llyfrgell o siartiau morol sy’n dyddio o 1800.

Prif bwrpas siartiau yw hwyluso mordwyo a dylent gynnwys gwybodaeth glir, gywir a chyfoes a fyddai’n helpu i gynllunio, amlinellu a chanfod cwrs diogel.  Mae siartiau hefyd yn rhoi gwybodaeth i ymchwilwyr am yr amgylchedd morol ac arfordirol, boed naturiol neu o wneuthuriad dyn, fel yr oedd yn y gorffennol ac fel y mae heddiw.

O ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg, y Prydeinwyr oedd yn arwain y ffordd fel gwneuthurwyr siartiau.  Dros amser, o ganlyniad i ddatblygiadau technolegol cafodd gwell siartiau eu cynhyrchu a oedd yn datgelu diofalwch a chamgymeriadau cynharach. Mae’r siart a ddangosir yma er enghraifft, sef siart Sir Benfro 1812 yn nodi cywiriadau i arolwg blaenorol Lewis Morris tra bod siart 1857-1859 yn gofnod manwl ac astrus o’r môr a’r arfordir fel ei gilydd.

O dipyn i beth, disodlwyd mentrau preifat Prydeinig gan waith Swyddfa Hydrograffeg y Morlys, yr UKHO, a gafodd ei sefydlu yn 1795 i ateb gofynion y Llynges Frenhinol yn anad dim.  Mae’r UKHO yn dal yn un o sefydliadau hydrograffeg bwysicaf y byd a’i siartiau’n cael eu cyflenwi’n helaeth i lyngesau, llongau masnach a’r cyhoedd.

Mae mwy na 15,750 o siartiau electronig UKHO ar gael ar hyn o bryd er mai dim ond copïau o’u 3,500 argraffiad dalen y mae’r Llyfrgell yn eu derbyn trwy adnau cyfreithiol.  Mae 12,000 o siartiau modern y Llyfrgell yn cwmpasu lleoliadau ledled y byd ac fe’u derbynnir yn bennaf oddi wrth yr UKHO, ynghyd â’u rhifynnau cysylltiedig gan gynnwys Notices to Mariners a’r Llyfrau Peilot.

 

 

O blith y casgliadau atodol y mae siartiau Fflyd y Morlys a oedd ond ar gael yn wreiddiol i’r Llynges Frenhinol, a rhai cyhoeddiadau diweddar o Awstralia, Seland Newydd, Unol Daleithiau’r America, Canada, Yr Ariannin ac ynysoedd y Philippines.

Er yn llai niferus, ceir siartiau a luniwyd yn wreiddiol gan gyhoeddwyr masnachol Prydeinig ac mae eu siartiau hwy o ddyfroedd y famwlad a thramor yn anelu at y byd hamdden a physgotwyr. Gellir cael mynediad i’r casgliad trwy gatalog ar-lein y Llyfrgell a chatalog yr UKHO.

Mae casglwyr mapiau byth a hefyd yn datgan nad yw siartiau modern mor esthetig ddeniadol â’u rhagflaenwyr hynafol lle’r oedd angenfilod a môr-forynion yn ymddangos yn rheolaidd. Serch hynny, y siartiau cyfoes sy’n cynnwys yr wybodaeth fwyaf perthnasol, cywir a diamwys am yr amgylchedd morol.  Maent yn hollbwysig i  warchod bywydau ar y môr ac mae angen talu sylw iddynt wrth hwylio’r moroedd. Defnyddiwch yr wybodaeth hon, sy’n ffrwyth profiad, yn ddoeth a pheidiwch byth ag anghofio’r dyfyniad morwrol ‘Gall gwrthdrawiad ar y môr ddifetha eich diwrnod cyfan’.

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog