Blog

Postiwyd - 15-06-2018

Casgliadau / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Rhyddiaith a Nofelau

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect The Rise of Literacy mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, nofelau a gweithiau rhyddieithol sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o’r eitemau fydd yn cael eu digido yn sgil y prosiect.

Anna Maria Bennett – Anna, or, Memoirs of a Welch heiress, 1785

Nofelydd Cymreig o’r ddeunawfed ganrif oedd Anna Maria Bennett. Treuliodd y rhan fwyaf o’i phlentyndod a blynyddoedd cynnar ym Merthyr Tudful. Cyhoeddodd Bennett gyfanswm o saith o nofelau poblogaidd, yn cynnwys ‘Anna, neu Memoirs of Welch Heiress’.

Thomas Jeffery Llewelyn Prichard – The Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti, descriptive of life in Wales: interspersed with poems, 1828

Actor teithiol ac awdur oedd Thomas Jeffery Llewelyn Prichard. Cofir amdano fel awdur y stori ddifyr ac adnabyddus ‘The adventures and vagaries of Twm Shôn Catti, descriptive of life in Wales: interspersed with poems ‘. Yr oedd y gyfrol hon yn llwyddiant yn nhermau ariannol a chafodd ei chydnabod gan rai fel y nofel gyntaf i’w chyhoeddi yng Nghymru; er, sbardunodd y fath ddatganiad dadleuon ac anghytundebau diweddarach. Yr oedd fersiwn gyntaf Prichard, a gyhoeddwyd yn Aberystwyth ym 1828, yn fras ac yn aflednais o ran arddull a chynnwys. Diwygiwyd a datblygwyd y gyfrol ar ffurf argraffiadau diweddarach 1839 a 1873.

Roger Edwards – Y Tri Brawd a’u Teuluoedd, 1869

Gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd oedd Roger Edwards; caiff ei gofio hefyd am ei waith golygyddol a llenyddol. Bu’n olygydd ar ‘Y Drysorfa’ rhwng 1847 a 1886 (ar y cyd â John Roberts hyd 1853), ac yn rhinwedd ei swydd penderfynodd gyhoeddi rhai o’i weithiau llenyddol ei hun, yn gyfresol, yn y misolyn, gan ddechrau gyda ‘Y Tri Brawd’ ym 1866. Ei nod oedd tawelu amheuon rhai Methodistiaid a oedd yn wyliadwrus o lenyddiaeth ffuglennol. Paratôdd y ffordd ar gyfer y nofelydd nodedig Daniel Owen, a gyfrannodd ei nofel ‘Y Dreflan’ i’r misolyn yn ddiweddarach.

Elizabeth Amy Dillwyn – The Rebecca rioter: a story of Killay life, 1880

Yr oedd Amy Dillwyn yn nofelydd, yn ddiwydiannwr, ac yn ymgyrchydd brwd, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bywyd yn Abertawe, ei dinas enedigol. ‘The Rebecca rioter’ oedd nofel gyntaf yr awdures a chaiff ei gydnabod yn gyffredinol fel ei gwaith mwyaf safonol. Edrydd y nofel hanes ymosodiad enwog Merched Beca ar dollborth Pontarddulais. Ysgrifennwyd y nofel o bersbectif terfysgwr ac y mae cefnogaeth yr awdur tuag at eu hachos i’w gweld yn amlwg. Yn ei nofelau, canolbwyntiodd Amy Dillwyn ar safle menywod o fewn y gymdeithas Fictoraidd.

Daniel Owen – Profedigaethau Enoc Hughes, 1891

Caiff Daniel Owen ei adnabod fel nofelydd mwyaf nodedig Cymru. Ni dderbyniodd lawer o addysg yn ystod ei blentyndod cynnar ac aeth i weithiodd mewn siop deilwra’n ifanc. Ym 1865 aeth Daniel Owen i goleg y Bala; er na ragorodd fel myfyriwr yno, darllenodd yn eang a dangosodd ddiddordeb arbennig mewn llenyddiaeth Saesneg. Ar gais Roger Edwards, cyfrannodd ei nofel gyntaf – ‘Y Dreflan’, yn gyfresol i ‘Y Drysorfa’, sef cyhoeddiad Methodistaidd Calfinaidd. Roedd Daniel Owen yn hoff o archwilio cymunedau Cymreig yn ei nofelau, yn enwedig cymunedau’n amgylchynu’r capel. Fodd bynnag, yn ei drydedd nofel, ‘Profedigiadau Enoc Huws’, ymestynnodd ychydig yn ehangach na’r seiat Fethodistaidd a lluniodd gymeriadau a oedd ar gyrion y cyfarfodydd crefyddol hynny. Cafodd ‘Profedigaethau Enoc Hughes’ ei gyfresoli gan Isaac Foulkes yn ‘Y Cymro’ rhwng 1890 a 1891. Canolbwyntia’r nofel ar fywyd Enoc, a fagwyd mewn tloty’n wreiddiol, ond a ddaeth yn berchennog siop lwyddiannus. Comedi yw’r nofel a edrydd hanes carwriaeth anobeithiol Enoc. Mae’r trafferthion rhyngo a’i ofalwr tŷ, ynghyd a’i gyfarfodydd cythryblus â’r Capten Trefor hefyd yn ganolbwynt i’r stori. Roedd cyhoeddiadau Daniel Owen yn gamau sylweddol ymlaen yn hanes y nofel Gymraeg a Chymreig.

Bydd ail nofel Daniel Owen, ‘Hunangofiant Rhys Lewis, gweinidog Bethel’ (1885), yn cael ei digido hefyd yn sgil y prosiect.

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: , ,

Postiwyd - 14-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.

A Map of Wales according to the Antient Divisions of GWYNEDD, POWYS and DINEFAWR; with their respective CANTREVS, subdivided into COMOTS. By Wm Owen (1788)

Dyma fap o Gymru Fu: golygfa o’r gorffennol, a welir o safbwynt arbennig ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Crewyd y map hwn ar adeg pan oedd y gorffennol, ac yn enwedig y gorffennol canoloesol, yn destun ymchwil angerddol ymhlith grwp egnïol o awduron ac ysgolheigion yng Nghymru ac yn Llundain.

Mae’n fap cymhleth a diddorol ar sawl lefel, yn frith o enwau swynol a straeon cuddiedig. Ymddangosodd yn ail-argraffiad The History of Wales (1788) gan y Parch. William Warrington, ac fe’i cynlluniwyd gan Gymro ifanc o Feirionnydd o’r enw William Owen (1759-1835). Roedd Owen (sy’n fwy adnabyddus fel William Owen Pughe, enw a fagodd yn sgîl derbyn etifeddiaeth yn 1806) wedi ymgartrefu yn Llundain ers 1776, ac ymunodd â Chymdeithas y Gwyneddigion tua 1783. Erbyn iddo gynllunio’r map hwn (yn ogystal â map arall yn dangos y rhaniadau modern) yr oedd eisoes wedi ymrwymo i gynlluniau ‘canoloesol’ eraill, megis golygu’r cyhoeddiad cyntaf o farddoniaeth Dafydd ap Gwilym (1789). Yn ystod y gwaith hwnnw daeth i gysylltiad â Iolo Morganwg, ac mae’n debyg i Iolo ddod â Warrington a William Owen at ei gilydd.

Pwy oedd William Warrington? Daeth ei deulu o Wrecsam, ond treuliodd y rhan fwyaf o’i oes yn ne Lloegr, gan bennu ei yrfa yn yr eglwys fel ficer Old Windsor. Yn y rhagymadrodd i’r History of Wales, mae’n honni fod ei statws fel ‘Englishman’ yn ei warchod rhag gyhuddiadau o bleidgarwch (ac yn wir, mae’r llyfr yn llawn edmygedd tuag at y Cymry am y ffordd yr oeddent yn amddiffyn eu hunain yn wrol dros y canrifoedd). Ceir rhagor o wybodaeth am fywyd ac amcanion Warrington ei hun mewn llawysgrif ddi-enw a pheth gohebiaeth a gedwir yma yn y Llyfrgell; maent yn taflu rhywfaint o oleuni newydd ar gynhyrchiad y llyfr, a beth a’i sbardunodd.

Mae’n stori braidd yn Jane Austenaidd ei naws, sy’n cyffwrdd â chymlethdodau dosbarth, blaenoriaeth, ac awduraeth, ond yn fras mae’n ymddangos bod Warrington yn bwriadu cyhoeddi ‘Antiquarian Tour’ o ogledd Cymru yn y 1770au hwyr. Wrth iddo adolygu ei lawysgrif, clywodd fod cyfrol gyntaf Thomas Pennant o’r Tours in Wales (1778) ar fin ymddangos. Gan weld byddai’r ddau lyfr yn troedio (bron yn llythrennol) yr un tir, newidiodd Warrington ei amcan gwreiddiol a throi at ysgrifennu llyfr hanes, gan fagu naratif gronolegol yn hytrach nag un sy’n darganfod y gorffennol in situ, yn y tirwedd ei hun. Mae llwyddiant Teithiau Pennant, yn ogystal â llwyddiant ei History ei hun, yn awgrymu ei fod wedi gwneud y penderfyniad iawn.

Ceir asesiad trwyadl o fapiau William Owen o safbwynt cartograffegol gan Iolo a Menai Roberts. Dyna’r ymgais cyntaf, meddant, i ddangos hen raniadau Cymru mewn ffordd weledol – a hynny hyd at lefel fanwl y cymydau. Mae’r map hwn yn ymgais, felly, i roi ffurf a llun ar lefydd sy’n ymddangos yn y testunau canoloesol. Prif ffynhonnell Owen oedd rhestr o enwau a wnaethpwyd gan Syr John Price (?1502-1555), rhestr oedd wedi ymddangos yn y Historie of Cambria (1584) gan David Powel (cyfrol oedd yn bwysig i Warrington hefyd). Er fod gan ysgolheigion ar ddechrau’r ugeinfed ganrif duedd i fychanu map William Owen (nid oedd ei syniadau diweddarach am orgraff y Gymraeg, na’i gysylltiad agos â Iolo Morganwg wedi helpu yn hyn o beth), mae gwaith Iolo a Menai Roberts yn dangos yn glir faint o gamp, mewn gwirionedd, oedd y map.

Mae gan yr enwau canoloesol ryw swyn eu hunain (Perfeddwlad, Anhunog, Yr Ardd Ganol…) ond mae sawl peth arall i godi chwilfrydedd yma. Mae Cantre’r Gwaelod a Llys Helig—tiroedd chwedlonol boddedig—yn ymddangos ar y map gydag esboniadau byr (‘This Tract was overflowed about the end of the Sixth Century’); Clawdd Wat, nid Clawdd Offa, sy’n diffinio’r terfyn gyda Lloegr, a dim ond yr enwau Cymraeg sy’n ymddangos am Fryste (‘Caerodornant’), Gloucester (Caerloyw) a Worcester (Caerwrangon). Gwelir ‘Druidical ruins’ ar y llethrau uwchben y Bermo, a Beddau Gwŷr Ardudwy ger Harlech. Dyna dirwedd llawn chwedlau, neu ddarnau ohonynt — a’r gweddillion, efallai, i’w darganfod wrth archwilio’n fanwl yn y corpws o gerddi a rhyddiaith cynnar oedd yn dod at ei gilydd yn raddol yn ystod y degawdau yna, i ffurfio canon llên gynnar Cymru.

Ceir hefyd ar y map hwn safleoedd brwydrau a chestyll di-ri. Nid yn unig y ‘usual suspects’ Edwardaidd, ond ugeiniau o rai eraill, a’r cyfan yn tystio i’r ffaith mai rhaniadau go-iawn oedd y ‘Divisions’ a welir yma. Nid oedd Cymru’r oesoedd canol yn lle heddychlon. Yng nghlytwaith y map cofnodir dyledogaethau newidiol, y cynghreirio a’r bradychu ymhlith teyrnasoedd y Cymry eu hun, heb sôn am y brwydro a’r tangnefeddu a fu gyda charfannau gwahanol o Sacsoniaid, Normaniaid, a Saeson. Mae anghydfod di-baid yr oesoedd canol yn thema barhaol mewn ysgrifau teithio diweddarach. Dyma Richard Ayton, yn 1813, yn sôn am Fro Gŵyr a De Penfro: ‘as both were inhabited by the same people, engaged continually in the same kind of warfare, their general history is necessarily very much alike, and in both of them castles are as multitudinous as milestones.’ Daeth rhai i’r casgliad, fel Warrington ei hun, fod ysbryd rhyfelgar y Cymry gynt yn destun edmygedd, ond bod pawb yn well o lawer ar ôl iddynt gyfnewid eu ‘wild and precarious liberty’ am ryddid call ‘secured by equal and fixed laws’— a hynny trwy ‘uniting in interests, and mingling in friendship with their conquerors’. Er gwaethaf ymrwymiad amlwg Warrington i ddiwylliant Cymru, mae ei gasgliadau wedi lliwio beirniadaeth o’i waith fel hanesydd. Ac eto: awgryma map hardd a phryfoclyd William Owen fod rhagor i’w ddarganfod am gysylltiadau deallusol ar draws y ddau ddiwylliant yn y cyfnod byrlymus hwn ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif.

Iolo and Menai Roberts, ‘William Owen (Pughe), y Mapiwr’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cyfrol XXX, Rhifyn 3 (Haf, 1998) 295-322
Bydd ‘Antiquarian Tour’ William Warrington a’i lythyrau at Thomas Pennant yn ymddangos ar wefan y Teithwyr Chwilfrydig

Postiwyd - 11-06-2018

Collections

Dewin y Bêl: Cwpan y Byd 2018/1958

Gyda Chwpan y Byd 2018 yn cychwyn Dydd Iau mae cefnogwyr pêl-droed o 32 wlad yn gobeithio bydd ei breuddwydion yn cael ei wireddu. Bydd y gweddill ohonom yn ysu i weld beth fydd yr ateb i sawl cwestiwn tyngedfennol. Pwy neith ennill y gystadleuaeth – Yr Almaen, Ffrainc, Sbaen, Brasil neu’r Ariannin neu un o adar y nos fel Wrwgwái, Colombia neu Portiwgal? Pwy fydd chwaraewr y gystadleuaeth – Salah, Neymar, Messi, Firmino neu Ronaldo? A pha dîm bydd yn rhoi ysgytwad i’r gystadleuaeth?

 

Yn anffodus, ar ôl eu campau yn gystadleuaeth Ewro 2016, ni fydd tîm Cymru yn cymryd rhan yn Rwsia wedi ymgyrch rhagbrofol siomedig. Ond 60 mlynedd yn ôl roedd Cymru ar fin chwarae eu hail gêm yng Nghwpan y Byd 1958, gem gyfartal 1-1 yn erbyn Mecsico yn Stadiwm Råsunda, Solna. Mae gweddill y stori yn gyfarwydd i gefnogwyr pêl-droed Cymru – aeth Cymru ymlaen i gyrraedd y gêm gogynderfynol gyda gôl gan Pelé yn torri calonnau’r Cymry.

 

Ond beth mae fel chwarae yn gêm ryngwladol i’ch cenedl? Rydym yn medru cael ryw syniad o ragair John Charles i’r nofel Dewin y Bêl, gafodd ei chyhoeddi yn 1957 wrth i’r cyffro cynyddu o gwmpas tîm Cymru a Chwpan y Byd 1958. Roedd y nofel gan Alun Owen, un o daliadau Casgliad Print Hanesyddol Cymreig y Llyfrgell, yn un arloesol, yr un gyntaf yn ôl y cyhoeddwr i bortreadu ‘gyrfa bachgen ifanc o Gymro fel chwaraewr pêl-droed.’ Mae’r nofel yn dilyn helyntion Gwyn Ellis o chwarae pêl-droed i’w tîm ysgol lan at sgorio ‘hat-trick’ i dîm amatur Cymru. Un o atyniadau arall y nofel oedd y rhagair a’r cymeradwyaeth ohoni gan John Charles, prif arwr pêl-droed Cymru’r cyfnod.

 

Yn ei rhagair mae John Charles yn rhoi blas ar brofiad bydd rhan helaeth o gefnogwyr Cymru byth yn cael y fraint o’i brofi – gwisgo crys Cymru yn gêm pêl-droed ryngwladol. Yn ôl Charles:

Cefais lawer o brofiadau rhyfeddol yng nghwrs fy ngyrfa broffesiynol fel chwaraewr pêl-droed. Ond, yn sicr, ni ellir cael yr un profiad mwy dymunol na myned allan wedi gwisgo crys coch Cymru gyda chyd-chwaraewyr Cymreig talentog ar y cae Cymreig yng ngŵydd tyrfa o bobl Cymru a fo’n hoff o chwaraeon. Fy mraint i ar achlysuron o’r fath oedd cael gwerthfawrogi’r tân a’r eiddgarwch a ddangosid gan fy nghyfeillion Cymreig o’n cwmpas er budd pêl-droed rhyngwladol.

 

Dros y mis nesaf dyma’r fath o deimladau bydd yn llifo trwy chwaraewyr pêl-droed o 32 wlad wrth iddynt gynrychioli ei wlad ar y cae pêl-droed. Yr unig biti yw na fydd Cymru yn ei phlith.

 

Dr Doug Jones

Rheolwr Prosiectau Casgliadau Cyhoeddedig

Postiwyd - 08-06-2018

Casgliadau / Collections / Digido / Newyddion a Digwyddiadau

Blogs Newydd – Datgelu’r Gwrthrychau: Digido eitemau yn sgil prosiect Europeana

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn sgil y fenter, bydd modd i ddefnyddwyr gael mynediad i stôr eang o wrthrychau testunol, gyda llawer ohonynt i’w gweld am y tro cyntaf ar lwyfan ddigidol: o lawysgrifau i gyfrolau print, cyfnodolion i bapurau newyddion.

Bydd yr eitemau’n cael eu trin a’u trafod mewn cyfresi golygyddol, oll yn ffocysu, mewn rhyw fodd neu’i gilydd ar ddatblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yr ydym fel partneriaid yn cydweithio ar ystod o gynnwys curadurol, o arddangosfeydd digidol a blogiau i galerïau gweledol, a fydd yn asesu arwyddocâd y gwrthrychau mewn cyd-destun Traws-ewropeaidd. Bydd yr elfennau curadurol yma’n cael eu cyhoeddi ar Europeana Collections o fis Hydref ymlaen.

Dyma gyflwyno cyfres flog wythnosol a fydd yn datgelu cyfraniadau’r Llyfrgell fesul thema. O lawysgrifau i bapurau newyddion, geiriaduron i lyfrau coginio, ac o lenyddiaeth plant i faledi; maent oll â rhywbeth i’w gynnig wrth olrhain hanes llythrennedd. O’r eiconig i’r annisgwyl, ceir ynddynt fel cyfres grynhoad aml-haenog o esblygiad darllen ac ysgrifennu yng Nghymru a thu hwnt, a hynny o ganol y drydedd ganrif ar ddeg i ddechrau’r ugeinfed ganrif.

Detholiad o eitemau:-


Bydd cyfraniadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru i’r prosiect yn cael eu datgelu oddi tan y penawdau isod yn yr wythnosau nesaf:-

  • Rhyddiaith a Nofelau
  • Cyhoeddiadau Crefyddol
  • Cyfrolau Barddoniaeth
  • Dramâu ac Anterliwtiau
  • Baledi, Almanaciau a Phamffledi Poblogaidd
  • Cyhoeddiadau Cymreig tu hwnt i Gymru
  • Llenyddiaeth Plant
  • Llyfrau Teithio
  • Hanesyddiaethau a Chyhoeddiadau Diwylliannol
  • Llên Gwerin
  • Cerddoriaeth
  • Cyhoeddiadau Gwleidyddol a Radicalaidd
  • Y Llyfrau Gleision
  • Llyfrau Coginio a Ffordd o Fyw
  • Llyfrau Gwyddonol a Mathemategol
  • Geiriaduron a Llyfrau Gramadeg
  • Papurau Newyddion, Cylchgronau a Chyfnodolion
  • Llawysgrifau

 

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: ,

Postiwyd -

#CaruCelf / Arddangosfeydd / Blog Kyffin / Collections

Kyffin 100: Dathlu’r canmlwyddiant gyda’r genhedlaeth nesaf

Fel rhan o ddathliadau canmlwyddiant geni Kyffin Williams, mae Gwasanaeth Addysg y Llyfrgell wedi bod yn cyflwyno nifer o weithgareddau ar gyfer ysgolion, colegau a theuluoedd yn seiliedig ar un o arlunwyr mwyaf nodedig a phoblogaidd Cymru.

Gydol y flwyddyn bydd gweithdai am ddim yn cael eu darparu ar gyfer disgyblion cynradd ac uwchradd i gydfynd â phrif arddangosfa’r Llyfrgell Kyffin Williams: Tu ôl i’r Ffrâm, ac y mae llyfryn dwyieithog sy’n bwrw golwg ar fywyd a gwaith Kyffin yn cael ei ddosbarthu yn rhad ac am ddim i bawb sy’n cymryd rhan yn y gweithdai.

Yn barod eleni bu ysgolion o bob rhan o Gymru yn ymweld â’r Llyfrgell Genedlaethol i ddysgu mwy am yr arlunydd o Ynys Môn, fel disgyblion Ysgol Trimsaran ac Ysgol Mynydd y Garreg, Sir Gaerfyrddin. Wedi iddynt gymryd rhan yn y Diwrnod Meddiannu ym mis Ionawr, bu iddynt ddychwelyd eto ym mis Mai i fwynhau arddangosfa Kyffin a’r gweithdy.

Ym mis Ebrill cludwyd detholiad o baentiadau a darluniau gwreiddiol gan Kyffin Williams o storfeydd y Llyfrgell i Benygroes, Gwynedd fel rhan o brosiect Campweithiau Mewn Ysgol. Cyflwynwyd gweithdai ar arddull a thechnegau Kyffin gan ddau arlunydd blaenllaw o Gymru i ddisgyblion dwy ysgol; bu Catrin Williams yn astudio rhai o dirluniau Kyffin gyda phlant Blwyddyn 4 Ysgol Bro Lleu, tra bod Eleri Jones yn arwain sesiwn ar bortreadau Kyffin i fyfyrwyr Blwyddyn 12 Ysgol Dyffryn Nantlle, i’w cynorthwyo gyda’u gwaith cwrs Lefel A.

Kyffin Williams oedd thema stondin Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar faes Eisteddfod yr Urdd yn Llanelwedd hefyd. Gydol yr wythnos bu arddangosfa fach am ei waith a’i yrfa yn gefndir i weithgareddau celf lle rhoddwyd cyfle i ymwelwyr ieuanc efelychu’r arlunydd drwy atgynhyrchu rhannau o un o’i dirluniau mewn paent acrylic ar gynfas. Yn ystod gweithdy ar y dydd Mawrth, dan arweiniad yr artist Catrin Williams, dangoswyd i’r plant sut mae creu darluniau pastel yn null Kyffin Williams. Bydd rhai o’r gweithiau a gynhyrchwyd yn ystod y sesiynau yma yn cael eu harddangos yn Ystafell Addysg y Llyfrgell tan fis Medi.

Bydd Kyffin Williams: Tu ôl i’r Ffrâm yn rhedeg tan y 1af o Fedi yn Oriel Gregynog y Llyfrgell, ac mae’r arddangosfa yn cynnwys tasgau ar gyfer teuluoedd sy’n ymweld – rhowch gynnig ar ‘Cwis Kyffin’ a crëwch eich campwaith eich hun.

Am wybodaeth bellach ynglŷn â’r gweithdai am ddim, mae croeso i chi gysylltu gyda’r Gwasanaeth Addysg ar:
01970 632988
01970 632431
addysg@llgc.org.uk

Postiwyd - 07-06-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections

#CaruMapiau – Mary-Ann Constantine

‘An Accurate Map of North Wales, Divided Into Its Counties…’ (1764)  gan Thomas Kitchin

Mae Mary-Ann Constantine yn Ddarllenydd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae hi’n gweithio ym maes llên Cymru y ddeunawfed ganrif ac ar hyn o bryd mae hi’n arwain prosiect wedi ei ariannu gan yr AHRC: Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithio yng Nghymru a’r Alban 1760-1820.


Ces i gyfle yn ddiweddar i roi sgwrs yng Ngregynog ar daith hynod gan Iolo Morganwg— taith gerdded o Lundain i Fro Morgannwg yn haf 1802. Mae’n hynod am wahanol resymau. Yn gyntaf, nid yw’r daith ‘adref’ yn un uniongyrchol o bell ffordd: ymlwybro mae Iolo i fyny i Birmingham, wedyn draw i’r Amwythig ac ymlaen i Meifod, cyn ymweld â siroedd y gororau ac i lawr i Drefflemin. Mae’n hynod am ei fod yn cerdded, yn aml iawn, rhyw 30 milltir bob dydd. Hynod hefyd am ystod rhyfeddol ei feddyliau, sylwadau a theimladau ar y daith—a’r cwbl wedi ei gofnodi mewn pensil yn y llyfryn bach bregus sydd dal i’w weld yma yn y Llyfrgell. Er mwyn deall fy mhwnc yn well, gadewais y trên yng Nghaersws a cherdded y saith milltir olaf i Gregynog. Roedd gen i sach-gefn bach gyda photel o ddŵr, bar o siocled, a map (‘OS Explorer 1:25 000’ ar gyfer ardal y Drenewydd—aka Yr Un Oren).

Doedd hi ddim hyd yn oed yn ffordd anodd i’w ddilyn (mae llwybrau cyhoeddus Powys yn llawer gwell na rhai Ceredigion), ac eto mae rhaid fy mod i wedi edrych ar y map yna ryw gant o weithiau. Pob camfa, pob clwyd, dyma fi yn ei dynnu allan o’r bag a cheisio gweithio allan sut byddai’r llinell anweladwy hollbwysig yna’n croesi’r cae hwn, neu’r dyffryn draw fancw. Nid dyna ffordd Iolo o gerdded, siwr iawn. Am un peth, mi fyddai wedi glynu at yr heolydd mawr gan amlaf, gan gyfri’r cerrig milltir (amhosibl heddiw, gyda’r ceir yn sgrialu heibio); ac hefyd mi fyddai wedi cwrdd â phobl ar yr heol, gan ofyn am gyfeiriadau’n gyson. (Mae’n cwrdd â chriw bach o ‘strangely ignorant Rustics’ gerllaw Wolverhampton, gan ddynwared ei hacenau’n gwbl ddidrugaredd). Welais i neb, a siaradais i â neb. Roedd popeth ro’n i ei angen yno ar y map.

Ar brosiect y Teithwyr Chwilfrydig rydym wedi bod wrthi’n trawsysgrifio a golygu gwahanol deithiau yng Nghymru, gan gynnwys un Iolo. Nid yw pawb yn cerdded, o bell ffordd. Coetsys, cerbydau’r post, ceffylau, ambell i fferi, roedd rhain i gyd yn cludo pobl i’r gwestai a chestyll, y cofebion derwyddol a’r golygfeydd ysblennydd yr oeddent yn chwilio amdanynt. Ychydig iawn o’r teithwyr hyn sy’n sôn am fapiau, ond mae sylwadau’r rheiny’n ddiddorol. Dros y pedair wythnos nesaf, bydd y blog hwn yn trafod pedwar map o’r ddeunawfed ganrif, mapiau a gawsant eu cynhyrchu am wahanol resymau a chyda chynulleidfaoedd amrywiol mewn golwg. Byddaf yn ystyried pa fath o gysylltiadau sydd rhwng y mapiau hyn a’r disgrifiadau o Gymru sydd i’w darganfod yn yr ysgrifau teithio.

Yn gyntaf dyma fap o 1764 gan Thomas Kitchin (neu Kitchen), ysgythrwr cynhyrchiol iawn o Lundain a ddaeth yn Hydrograffydd i Sior III. Ganed Kitchin yn fab i liwiwr hetiau (crefft ddiflanedig, siwr iawn!) yn ardal Bermondsey, i’r de o Bont Lundain (ardal oedd yn cael ei hystyried ar y pryd yn gartref i ‘Aliens or Strangers and poor People’). Ond erbyn iddo droi’n 13 oed, roedd e wedi ei rwymo yn brentis i Emanuel Bowen, un o gartograffwyr pwysicaf yr oes. Daeth teulu Bowen yn wreiddiol o Dalyllychau, ac roedd Emanuel Bowen yn flaengar ymhlith y Bedyddwyr; priododd Kitchin ei ferch Sarah, a daeth ef ei hun yn aelod pwysig o gymuned Fedyddwyr lleol. Fel y nododd Laurence Worms, roedd cynhyrchiad Kitchin yn ‘prodigious’, gan gynnwys nid yn unig mapiau ond ystod eang iawn o waith engrafiedig, megis hysbysebion siop, printiau addurnedig, portreadau, a hyd yn oed gwaith dychanol gwleidyddol. Gwelir yn yr ‘Accurate Map of North Wales’, a ailargraffwyd sawl gwaith, ddylanwad cryf ei feistr, Bowen, oedd yn adnabyddus am ei ffordd o dynnu gwahanol fathau o wybodaeth at ei gilydd ar yr un dudalen. Mae’r map hwn yn un prysur iawn.

Yn arnofio o gwmpas arfordir Cymru ac i lawr y gororau gyda Lloegr ceir talpiau eithaf sylweddol o destun. Rhyw ugain ohonynt sydd, pob un yn cynnig gwybodaeth ddefnyddiol am y siroedd a’r prif drefi yn ogystal â’r cnydau a’r mwynau a gynhyrchir ym mhob un (‘the County of Flint is about 115 miles in circumference Contains about 120,000 Acres & is Divided into 5 Hundreds’). Ond dywedir hefyd fod Gogledd Cymru yn hen gynefin i dylwyth Brythonaidd yr Ordovices, bod awyr sir y Fflint yn ‘Good and Pleasant’, bod Cwnstabl Castell y Fflint yn ‘commonly Mayor of the Town’, bod Llyn Tegid y llyn mwyaf yng Nghymru a bod y Cymry yn galw Ynys Môn yn ‘Mam Cymru that is the Mother or Nurse of Wales’ (er, mae’n debyg, nid yw’r awyr fan draw yr un mor iachus: ‘the Air at certain times by reason of the mists and fogs prevailing from the Irish Sea is Agueish’). Dyma hanes, topograffeg ac economeg yn cystadlu am sylw, mewn modd braidd yn ddiamcan, megis yn yr ysgrifau teithio eu hun. Ond mae un gwahaniaeth pwysig—heblaw am y cyfeiriad sydyn at ‘Mam Cymru’, nid oes sôn am iaith. Yn y map hwn, mae Cymru yr un mor fesuradwy, mor hawdd i’w ganfod a chyfri, ag unrhyw sir yn Lloegr. Nid yw hyn yn wir am ysgrifau gan y teithwyr, lle gwelir yn aml iawn ymatebion cryf i sefyllfa ieithyddol ryfeddol (‘Dim Saesneg!)— ymatebion sy’n cynnwys diffyg amynedd, chwilfrydedd, rhwystredigaeth, a diléit.

Ni fyddech chi’n dymuno i neb fod yn gorfod defnyddio’r map hwn i deithio o gwmpas gogledd Cymru (mae Penllŷn druan yn siap ryfeddol iawn), ond mae’n eglur fod gan Kitchin lygaid ar farchnad newydd dwristaidd. Yn wir, erbyn 1783, ymddangosodd map ganddo oedd yn llawer mwy ymarferol, mewn cyfrol a anelwyd at deithwyr o Lundain i wahanol rannau o Brydain. Yn y Traveller’s Guide Through England and Wales, a argraffwyd ar gyfer Charles Dilly, ceir tablau’n dangos pellter rhwng trefi a dinasoedd, gan gynnwys ychydig o wybodaeth am ‘Mansions, Castles and other remarkable Objects’ i’w gweld ar hyd y ffordd. Mae’n agor gyda map lle gwelir ffyrdd yn estyn megis gwythiennau duon o galon Llundain ar draws Lloegr a Chymru. Dyma, yn ôl y broliant, ‘The Largest, most Accurate, and Compleat Map of Roads through England and Wales ever prepared.’ Mae oes y twrist wedi cyrraedd.

Laurence Worms, “Thomas Kitchin’s ‘journey of life’: hydrographer to George III, mapmaker, and engraver’. The Map Collector, 62-63 (Gwanwyn /Haf 1993): I, 2-8; II, 14-20.

Postiwyd - 04-06-2018

Collections

Helyntion y Tir Newydd

60 o flynyddoedd yn ôl roedd, Talaeth y Tir Newydd (Newfoundland) newydd gynnal y cyntaf o 2 refferendwm a fyddai’n arwain at uno gyda Chanada. Roedd y Tir Newyddwedi cael ymreolaeth yn 1907, ond roedd y llywodraeth yno yn wynebu trafferthion ariannol difrifol, ac yn 1933, penderfynodd y senedd yno i ddiddymu ei hun a phenodwyd comisiwn o 7 o bobl gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol i redeg y wlad. Mae’r Tir Newydd felly yn un o nifer fach iawn o wledydd sydd wedi ildio ei annibyniaeth o’u wirfodd. Ond erbyn diwedd yr Ail Ryfel Byd roedd y sefyllfa wedi newid, ac roedd y sefyllfa ariannol wedi gwella. Daeth pwysau cynyddol i adfer ymreolaeth ac felly penodwyd comisiwn arall i ystyried yr opsiynau. Cynhaliwyd refferendwm ar 3ydd Mehefin 1948 gyda’r dewis rhwng ymreolaeth, uno gyda Chanada neu parhau gyda’r trefniadau fel yr oeddynt, ond ni chafodd un o’r opsiynau dros 50% o’r bleidlais. Felly, wythnosau yn ddiweddarach ar 22ain Gorffennaf, cynhaliwyd refferendwm arall gyda’r dewis rhwng y dau opsiwn mwyaf poblogaidd sef ymreolaeth ac uno gyda Chanada. Dewisodd bobl Newfoundland ymuno gyda Chanada o drwch blewyn.

Ond beth mae hyn oll yn ymwneud a Llyfrgell Genedlaethol Cymru?

Ar y pryd roedd Cymro Cymraeg a oedd yn gyn Aelod Seneddol Llafur yn Llywodraethwr y Tir Newydd, ac mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi prynu ei archif yn ddiweddar. Roedd Gordon MacDonald o Sir y Fflint ac yn Aelod Seneddol dros Ince cyn ymddiswyddo i gymryd swydd Rheolwr Tanwydd ac Ynni ar gyfer Gogledd Orllewin Lloegr a Gogledd Cymru yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Er ei fod e ddim yn enwog iawn yng Nghymru heddiw, mae’r gwrthwyneb yn wir yn y Tir Newydd.

Pan gafodd ei benodi fel Llywodraethwr ym mis Ionawr 1946, roedd statws gyfansoddiadol y wlad yn un o’i brif blaenoriaethau. Mae ei archif yn cynnwys amrywiaeth o ddeunydd gan gynnwys llyfr ymwelwyr cartref swyddogol y Llywodraethwr, dyddiaduron, areithiau (a gafodd eu cyhoeddi fel We Love Thee Newfoundland), gohebiaeth a ffotograffau. Mae’r archif yn cynnwys deunydd ar bob agwedd o’r gweinyddiaeth o streiciau ar y rheilffyrdd i ffeiliau yn ymwneud a thelerau uno a Chanada.

Roedd uno gyda Chanada yn ddadleuol iawn, ac roedd gwrthwynebiad chwyrn gan y rhai oedd yn ffafrio ymreolaeth. Mewn rhai ffeiliau ‘Top Secret’ gwelwn y drafodaeth ar delerau’r cyfuno a rhybuddion am brotestiadau treisgar o ganlyniad y refferendwm.

Yn dilyn y cyfuno yn 1949, dychwelodd MacDonald i’r Deyrnas Unedig a chafodd ei urddo fel Barwn MacDonald o Waeynysgor. Mae ffeiliau yn ei archif am ei yrfa diweddarach fel cynrychiolydd i Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, cadeirydd Cyngor Darlledu Cymru ac yn cynnwys deunydd yn dangos ei ddylanwad a’i berthnasau, gan gynnwys llythyr arall ‘Top Secret’ oddi wrth Clement Attlee am alw etholiad Cyffredinol yn 1951.

Mae Newfoundland wedi bod yn rhan o Ganada ers 59 o flynyddoedd, ond mae’r trafodaeth am sut ddigwyddodd hyn dal yn parhau. Mae cwestiynau wedi cael eu gofyn am ròl Llywodraeth Prydain a’r gweinyddiaeth lleol, a oedd y refferenda yn deg ac a gafodd y pleidleisiau eu cyfrif yn iawn. Bydd Papurau yr Arglwydd MacDonald o Waenysgor yn darparu llawer o mwy o adnoddau i’r rhai sydd a diddordeb yn yr hanes hyn, ond tybed ai ateb neu codi mwy o gwestiynau fydd yr archif yn y pen draw?

Rob Phillips

Tagiau: ,

Postiwyd - 23-05-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Ymchwil

Carto-Cymru Symposiwm Mapiau Cymru 2018: Crynodeb o “Siartio’r Moroedd …” 18fed Mai

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi dynodi 2018 yn ‘Flwyddyn y Môr’ ac felly roedd yn  briodol fod siartiau morol a materion morwrol eraill yn cael eu cynnwys fel pynciau’r dydd yn Symposiwm Carto-Cymru a gynhaliwyd yn y Llyfrgell Genedlaethol ar 18 Mai.

Thema’r symposiwm eleni oedd ‘Siartio moroedd ac arfordiroedd y Byd – sut mae mapiau’n darlunio’r môr a’r arfordir, a sut y defnyddir mapio o’r fath i ehangu’n dealltwriaeth o’r amgylcheddau hyn’.

 

Roedd y cyflwyniadau’n cynnwys:

 

From the Air, on Land and Sea: 21st century mapping of the seas and coast of Wales and Ireland – The CHERISH Project

James Barry, Geowyddonydd Morol, Arolwg Daearegol o Iwerddon, Rob Shaw, Uwch Geo-Arolygydd, Rhaglen Darganfod, Canolfan Archaeoleg ac Arloesi Iwerddon  a Daniel Hunt, Ymchwilydd – Prosiect CHERISH, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

 

Dewiswyd safleoedd treftadaeth ar y tir a’r arfordir y disgwylir iddynt gael eu heffeithio gan newid hinsawdd, a chynhelir arolwg ohonynt a’u mapio o fewn nifer o ardaloedd astudiaeth ar draws y ddwy wlad. Archwiliwyd y gwaith a wnaed yn ystod blwyddyn gyntaf y prosiect ac edrychwyd ymlaen at y pedair blynedd nesaf.

 

Bureaucracy, Cartography and the Hydrographic Office of the British Admiralty: Marine Charts and Charting in the Nineteenth Century

Dr Megan Barford, Curadur Cartograffeg, Amgueddfeydd Brenhinol Greenwich

 

Cynhyrchu a defnyddio siartiau’r Llynges yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

 

The collections, history and work of the Hydrographic Office

Dr Adrian Webb, Pennaeth yr Archif, Swyddfa Hydrograffeg y Deyrnas Unedig

 

Sut daeth y casgliad enfawr hwn i fod, sut y cafodd ei ddatblygu a pham ei fod wedi symud o’i leoliad di-nod yn y Llynges i archifdy pwrpasol yn Taunton.

 

 

Ffuglen a ffaith: mapio glannau ac aberoedd Cymru

Dr Hywel Griffiths, Uwch-ddarlithydd mewn Daearyddiaeth Ffisegol a Cyfarwyddwr Astudiaethau Israddedig, Adran Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear, Prifysgol Aberystwyth

 

Trosolwg o’r mapio a wnaed o nodweddion geomorffolegol glannau Cymru a sut y mae glannau a moroedd Cymru wedi cael eu mapio ym marddoniaeth a rhyddiaith beirdd a nofelwyr Bae Ceredigion yn benodol.

 

Cist siartiau Cymreig: Casgliad siartiau morol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Gwilym Tawy, Curadur Mapiau, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

Arolwg o gasgliad y Llyfrgell yn canolbwyntio ar siartiau hanesyddol o ddyfroedd Cymru, tra hefyd yn ystyried siartiau o Brydain, Ewrop a thu hwnt, siartiau llyngesol, siartiau arbenigol,  cynlluniau datblygu porthladdoedd a’r anarferol. Hefyd talwyd teyrnged i Olwen Caradoc Evans, awdurdod ar fapiau a siartiau hynafiaethol Cymru.

 

Charting the Welsh Seas

Deanna Groom, Uwch Ymchwilydd (Arforol), Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

 

Ymchwil y mae’r Comisiwn Brenhinol yn ei wneud i gofnodi archaeoleg yn yr ardaloedd arfordirol ac o dan y môr yng Nghymru a chyflwynwyd straeon safleoedd archeolegol lle mae siartiau hanesyddol wedi bod yn hollbwysig i sefydlu enwau llongddrylliadau a’r dyddiadau.  Edrychwyd hefyd ar y Prosiect Llongau Tanfor ar hyd Arfordir Cymru.

 

 

Eto symposiwm diddorol, llawn gwybodaeth a llwyddiannus arall yng nghyfres Carto-Cymru!
Diolch yn fawr i bawb a fynychodd a chyfrannodd, yn enwedig y siaradwyr a diolch arbennig, fel arfer, i’r prif drefnydd Huw Thomas a’r Pwyllgor Llywio dan gadeiryddiaeth Sally am eich gwaith caled a llywio cymwys dros y misoedd blaenorol ac ar y dydd.

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Postiwyd - 17-05-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Deg Arwr Cartograffeg Cymru

Yfory, bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn cynnal trydydd Symposiwm Map Cymru – Carto Cymru yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Ein thema eleni yw Siartio’r Moroedd, ond ar gyfer y blog hir hwn rwyf wedi penderfynu cymryd golwg ar rai o’r enwau mawr yng nghartograffeg Cymru a’u llwyddiannau.

1) Humphrey Llwyd Cambriae Typus, 1573
Humphrey Llwyd yw tad cartograffeg Cymru a chynhyrchodd y map printiedig cyntaf o Gymru’n benodol

2) Robert JohnsonArolwg maenorau Crughywel a Tretŵr, 1587
Arolwg Robert Johnson o faenorau Crughywel a Tretower yw’r enghraifft gynharaf y gwyddom amdani o arolwg ystad a grëwyd gyda mapiau yn rhan greiddiol o’r arolwg

3) George Owen Penbrochiæ comitatus, 1602
Mae map George Owen o Sir Benfro yn cynnwys nifer o nodweddion blaengar megis darluniad o ffyrdd a grid alffaniwmerig gyda mynegai enwau lleoedd yn cynnwys cyfeirnodau

4) Gabriel Thomas – Pennsylvania and West Jersey, 1698
Roedd Gabriel Thomas yn Gymro a ymgartrefodd ym Mhensylfania ac a ysgrifennodd lyfr am y drefedigaeth, ac roedd y gyfrol hon yn cynnwys map cynnar o’r drefedigaeth wedi’i gynhyrchu gan y gwerthwr mapiau o Lundain, Philip Lea.

5) Thomas Taylor The Principality of Wales exactly described, 1718
Cynhyrchodd Thomas Taylor yr atlas cyhoeddedig cyntaf yn benodol o Gymru

6) Emanuel Bowen – A New and Accurate Map of South Wales, 1729
Map Emanuel Bowen o Dde Cymru oedd y map mwyaf manwl oedd i’w gael o Dde Cymru pan gyhoeddwyd ef, ac am genhedlaeth wedi hynny.

7) Lewis Morris – Plans of harbours, bars, bays and roads in St. George’s Channel, 1748
Roedd Lewis Morris yn bolymath; yn wreiddiol o Ynys Môn, fe gynhyrchodd gyfres o siartiau manwl o arfordir Cymru er mwyn gwella diogelwch i longau oedd yn hwylio o amgylch arfordir Cymru. Ychwanegwyd at ei waith yn ddiweddarach gan ei fab, William

8) Lewis Evans – A map of the middle British colonies in North America, 1755
Roedd Lewis Evans yn Gymro arall oedd yn gweithio yn America; y mae ei fap o’r gwladfeydd Prydeinig ymysg y pwysicaf a’r mwyaf dylanwadol o fapiau’r cyfnod, ac roedd yn dal i gael ei atgynhyrchu ar adeg Rhyfel Annibyniaeth America.

9) John Evans – Map of North Wales, 1795
Gwnaeth map John Evans yr un peth i Ogledd Cymru ag y gwnaeth map Bowen i Dde Cymru, h.y. darparu portread manwl a safonol o’r ardal.

10) Robert Roberts Darluniad y Ddaear, 1805
Roedd Robert Roberts yn Ddaearyddwr o Gaergybi; cynhyrchodd rai o’r mapiau cyntaf i gael eu cyhoeddi yn yr iaith Gymraeg. Cyhoeddwyd y map hwn o’r byd yn wreiddiol yn Y Geiriadur Ysgrythyrol gan Y Parch. Thomas Charles, ac fe’i hailargraffwyd nifer o weithiau ynddo, ac mewn cyhoeddiadau eraill

Huw Thomas
Curadur Mapiau

Postiwyd - 14-05-2018

Casgliadau / Collections

Cofio’r rhai a wrthododd ymladd

Nodir Diwrnod Rhyngwladol Gwrthwynebwyr Cydwybodol yn flynyddol o ledled y byd ar y 15fed o Fai. Cynhelir seremoni fer ger y Carreg Goffa yn Llundain, pan ddarllenir enwau pobl sy’n mynnu cadw’i hawl i wrthod lladd a gosodir blodau gwyn ar y garreg i’w cofio yn flynyddol.

Roedd George Maitland Lloyd Davies yn weinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, gwleidydd a  heddwch, a gysegrodd ei fywyd i’r ddelfryd y credai mor angerddol ynddi — cael cymod rhwng gwlad a gwlad, rhwng dyn a dyn.

Ganwyd ef ar y 30ain o Ebrill 1880 yn Peel Road, Sefton Park, Lerpwl, yn fab i John Davies (1837-1909), a’i wraig Gwen, née Jones (1839-1918), ac yn frawd i’r cerddor  John Glyn Davies (1870 –1953). Bedyddiwyd ef yn G. M. Temple Davies : ef a wnaeth y cyfnewid yn ei enw. Roedd ei dad yn fasnachwr te a’i wreiddiau yn Sir Aberteifi, a’i fam yn ferch i’r pregethwr John Jones, Tal-y-sarn (1796 – 1857). Roedd y teulu yn rhan amlwg o gymdeithas a diwylliant Cymreig a Chymraeg y ddinas ac yn aelodau o gapel MC Princes Road.

Addysgwyd ef yn Lerpwl ac wedi gadael yr ysgol yn 16 oed aeth i weithio yn y Bank of Liverpool, gan gael ei ddyrchafu yn ysgrifennydd y rheolwr. Penodwyd ef yn rheolwr cangen yn Wrecsam yn 1908, a daeth yn swyddog yn yr R.W.F. (y tiriogaethwyr). Yn 1913 gadawodd y banc i fod yn ysgrifennydd yr Ymddiriedolaeth Cynllunio a Thai Cymru a thua’r adeg yma rhoddodd heibio’i swydd filwrol. Ar doriad y rhyfel roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas y Cymod a oedd yn hyrwyddo cymod heddychlon rhwng unigolion fel modd i wrthwynebu rhyfel, ac ymhen y flwyddyn ymdaflodd i weithio’n llawn amser (a di-dâl) i’r Gymdeithas.

Priododd Leslie Eleanor Royde-Smith yn Finchley, 5 Chwefror 1916, chwaer y nofelydd Naomi Royde-Smith, a ganwyd iddynt un ferch, Jane Hedd.

Cafodd ei ryddhau o wasanaeth milwrol gorfodol nifer o weithiau fel Gwrthwynebydd Cydwybodol gyda’g amodau y byddai’n gwneud gwaith dyngarol ac amaethyddol ar gyfnodau gwahanol. Bu’n pregethu heddychaeth yn rheolaidd yn y marchnadoedd, a gwnaeth gais i gael eu ryddhau o’r amodau ym 1917. Gwrthodwyd ei gais, ac o ganlyniad gwrthododd yntau dderbyn yr amodau, ac ohewydd ei safiad gorchmynwyd ef i ymuno a’r fyddin. Gwrthododd, a carcharwyd ef lawer gwaith yn ystod 1917-19.

Gwnaeth waith pwysig dros heddwch yn yr ymgyflafareddu a fu rhwng Lloyd George a De Valera rhwng 1920 a 1921, ac ym 1923 etholwyd ef yn aelod seneddol dros Brifysgol Cymru fel heddychwr Cristionogol.

Collodd ei sedd yn yr etholiad dilynol ac yn 1926 ordeiniwyd ef yn weinidog yn Eglwys y Methoditiaid Calfinaidd. Bu’n gofalu am eglwysi Tywyn a Maethlon o 1926-1930, cyn symud i weithio gyda’r di-gartref yn Rhosllannerchrugog and Brynmawr. Ym 1932 symudodd i Faes-yr-Haf, yn y Rhondda, sefydliad a agorwyd gan y Crynwyr i weithio ymhlith dioddefwyr y dirwasgiad ym Mynwy a Morgannwg.  Ym 1937 sefydlodd gymdeithas Heddychwyr Cymru, gan wasanaethu fel llywydd y mudiad.  Bu’n weithgar yn cyhoeddi pamffledi, erthyglau a llythyrau yn annog cymod a heddwch yn y cyfnod yn arwain at gychwyn yr Ail Ryfel Byd. Ysgrifennodd lawer i gylchgronau a phapurau Cymraeg a Saesneg, a chyhoeddodd hanes ei genhadaeth Pererindod Heddwch, a hanes ei deulu, Atgofion Tal-y-sarn. Yn 1950 cyhoeddwyd Pilgrimage of Peace, detholiad o’i ysgrifau.

Symudodd i Ddolwyddelan yn 1946 ac er bod ei iechyd yn fregus daliai i bregethu ac i annerch. Bu farw ar y 16eg o Ragfyr 1949 a’i gladdu yn Nolwyddelan.

Tagiau: , ,

← Older Posts

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog