Blog

Postiwyd - 16-11-2018

#CaruMapiau / Collections

Y Rhyfel Mawr mewn mapiau

Wrth gofio Canmlwyddiant Diwrnod y Cadoediad, efallai ei fod yn amserol tynnu sylw at fapiau’r Llyfrgell sy’n gysylltiedig â brwydrau’r Rhyfel Byd Cyntaf, trychineb lle collwyd 20 miliwn o fywydau, tua 40,000 ohonynt yn Gymry.

Mae atlasau a mapiau rhyfel niferus y Llyfrgell yn dangos blaen y gad, ffosydd a pharaffernalia milwrol eraill, effaith geowleidyddol y rhyfel o ran newid ffiniau gwleidyddol, cynlluniau ailddatblygu ar ôl y rhyfel a hyd yn oed gemau rhyfel yn seiliedig ar fapiau ar gyfer y milwyr. Mae’r mapiau o darddiad milwrol a sifil, cyhoeddwyd yr olaf i roi gwybodaeth i’r cyhoedd a rhoi hwb i forâl.

Mae tua dau gant o fapiau wedi’u digido fel rhan o raglen Canmlwyddiant y Rhyfel gan y Llyfrgell. Ymysg y ddwy enghraifft yma mae mapiau o Ymgyrch aflwyddiannus Gallipoli – oedd yn gysylltiedig â mapiau anghywir oedd yn cynnwys yn rheolaidd wybodaeth wedi dyddio a gasglwyd yn ystod Rhyfel y Crimea.

Mae casgliad Gallipoli yn cynnwys mapiau cyfoes Swyddfa’r Rhyfel fel y ddwy enghraifft sy’n dangos amddiffynfeydd Ottoman ar ddiwrnod cyntaf yr ymgyrch a map diweddarach o safleoedd ANZAC, ynghyd â thaflenni a gyhoeddwyd yn fasnachol.

 


Parhaodd ymgyrch y Cynghreiriaid ar benrhyn Gallipoli yn Nhwrci, sy’n cael ei adnabod fel Ymgyrch Gallipoli neu Dardanelles, o Ebrill 1915 hyd at Ionawr 1916. Yma, ymunodd lluoedd Ymerodraeth Prydain â lluoedd Ffrainc yn erbyn Ymerodraeth Ottoman mewn ymgais aflwyddiannus i helpu Rwsia i dorri trwodd ar flaen y gad trwy agor llwybr i longau ar y Môr Du gan fod tywydd garw a chryn bellter yn rhwystro ac yn effeithio ar Rwsia.

Arweiniodd y methiant gan y llynges yng Nghulfor y Dardanelles ar ddechrau 1915 at ymosodiad mawr ar y tir ar 25 Ebrill gan luoedd Prydain a Ffrainc ynghyd â Chorfflu Byddin Awstralia a Seland Newydd neu luoedd ANZAC. Glaniwyd yn ddiweddarach ym Mae Suvla ar 6 Awst.

Yn sgil diffyg gwybodaeth y Cynghreiriaid, diffyg penderfyniadau ac oedi, ynghyd â brwydro chwyrn gan Ymerodraeth Ottoman, ni chafwyd llawer o lwyddiant na chynnydd a bu llawer o golledion. Yn Rhagfyr 1915 awdurdododd Prydain y milwyr i ddechrau gadael y wlad, a daeth y brwydro i ben yn ystod y mis Ionawr canlynol.

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Postiwyd - 13-11-2018

Casgliadau

Archwiliwch eich Archif: UNESCO yn agor drysau i Drysorau’r Llyfrgell

Ymgyrch sy’n cael ei harwain gan y Gymdeithas Archifau a Chofnodion yw Archwiliwch Eich Archif, er mwyn codi ymwybyddiaeth o archifau ledled y DU ac Iwerddon. Bydd yr ymgyrch, sy’n rhedeg trwy’r flwyddyn, yn cael ei lansio yng Nghymru yng Ngwasanaeth Archifau Gwynedd ar 16eg o Dachwedd. Mae’r Llyfrgell yn cyfrannu at yr ymgyrch trwy ganolbwyntio ar y pum eitem sydd wedi’u cofrestru ar Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol gan UNESCO.

Sefydlodd UNESCO Raglen Cof y Byd yn 1992 i dynnu sylw at werth y dreftadaeth ddogfennol fel adlewyrchu a hyrwyddo dealltwriaeth o gof a hunaniaeth genedlaethol, ac ar gyfer bod yn sail i lywodraethu a datblygu cynaliadwy da. Dywed UNESCO y dylai treftadaeth ddogfennol y byd berthyn i bawb, a bod ar gael i bawb yn barhaol heb rwystr.

Ers ei sefydlu, mae’r Llyfrgell wedi ymrwymo i gasglu, diogelu a rhoi mynediad at bob math a ffurf ar wybodaeth gofnodedig, yn enwedig mewn perthynas â Chymru a Chenedl y Cymry a phobloedd Celtaidd eraill, er budd y cyhoedd, gan gynnwys y rhai sy’n ymroi i ymchwil a dysg. Bob dydd yn ystod wythnos yr ymgyrch, bydd y Llyfrgell yn canolbwyntio ar un o’r eitemau a gofrestrwyd a’i hyrwyddo drwy Twitter. Bydd cyflwyniadau hefyd am stori darganfod y ffilm The Life History of Lloyd George, ac am waith Adran Gadwraeth y Llyfrgell. Gallwch archebu tocynnau trwy wefan y Llyfrgell.

Postiwyd - 06-11-2018

Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Darlith Flynyddol Yr Archif Wleidyddol Gymreig 2018

Nos Wener ddiwethaf, yr 2il o Dachwedd, traddodwyd Darlith Flynyddol Yr Archif Wleidyddol Gymreig gan Y Parchg Ddr D. Ben Rees yn Y Drwm, Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Teitl ei ddarlith oedd ‘Camp Aneurin; y Gwasanaeth Iechyd Gwladol’.

Bu’r ddarlith hon yn gyfle i nodi 70 mlynedd ers sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol ac i gydnabod camp aruthrol Aneurin Bevan yn hyn i gyd. Gyda’r tocynnau wedi’u gwerthu allan cyn y noson, cafwyd darlith benigamp gyda D. Ben Rees yn olrhain perthynas y Gweinidog Tai, Iechyd a Llywodraeth Leol â Chymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar a roddodd iddo weledigaeth sosialaidd i greu Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

Dyma’r ddeuddegfed ddarlith ar hugain mewn cyfres adnabyddus a sefydlwyd ym 1987. Mae’r darlithwyr blaenorol yn cynnwys Yr Arglwydd Kenneth O. Morgan, Yr Arglwydd Roberts o Gonwy, Yr Athro Angela V. John a Menna Richards.

Er ei fod wedi treulio’r hanner can mlynedd diwethaf yn Lerpwl, brodor o Landdewi Brefi, Ceredigion yw’r Dr Rees, ac mae’n un o bregethwyr amlycaf ei enwad. Yn ogystal â hyn, mae’n ddarlithydd a darlledwr adnabyddus, ac yn awdur ar dros 70 o gyhoeddiadau yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Cyhoeddodd fywgraffiad yn y Gymraeg i Jim Griffiths yn 2014, a bu i’r gyfrol honno lenwi bwlch arbennig gan iddi gwmpasu, am y tro cyntaf yn y Gymraeg, fywyd a gyrfa un o wleidyddion Cymraeg bwysicaf ail hanner yr ugeinfed ganrif ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Daeth y chwaer gyfrol i’r cofiant hwnnw i olwg y cyhoedd haf y llynedd, sef cofiant cynhwysfawr i un arall o gewri gwleidyddol Cymru’r ugeinfed ganrif, sef Cofiant Cledwyn Hughes.

Cafwyd cwestiynau diddorol a thrafodaeth fuddiol iawn yn dilyn y ddarlith a chynigiwyd pleidlais o ddiolch gan Rhys Evans, Pennaeth Strategaeth ac Addysg BBC Cymru, sy’n aelod o Bwyllgor Ymgynghorol Yr Archif Wleidyddol Gymreig a gyfarfu ynghynt y prynhawn hwnnw.

Mae’r ddarlith wedi’i chyhoeddi erbyn hyn ar dudalennau’r Archif Wleidyddol Gymreig (ynghyd â darlithoedd y pymtheng mlynedd diwethaf) ar wefan y Llyfrgell, a cheir recordiad ohoni yn rhan o Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru.

D. Rhys Davies
Archifydd Cynorthwyol Yr Archif Wleidyddol Gymreig

Tagiau:

Postiwyd - 27-10-2018

#CaruMapiau / Collections

‘Pagoda pren ac asbestos’ Dylan a helynt Capten Killick

Mae’r Llyfrgell yn ddiweddar wedi prynu dyluniad pensaernïol o fyngalo Dylan Thomas, Majoda yng Nghei Newydd, Ceredigion. Bu’r bardd yn byw yn Majoda o 1944 i 1945 lle cafodd ei ysbrydoli i greu a dechrau ysgrifennu Under Milk Wood. Yma hefyd y llwyddodd i hyrwyddo ei enw da ymhell ac agos – a pha well hwb i unrhyw gymuned ôl-ryfel, ddiflas o ddistaw, na’r preswylydd Dylan Thomas i sirioli pawb a phopeth?

 

 

Mae’r cynllun yn gysylltiedig ag anfadwaith a ddigwyddodd yn Majoda ar noson y 6ed o Fawrth 1945 pan ymddangosodd Capten William Killick, Comando Gweithredol Gweithrediadau Arbennig (SOE) oedd hefyd yn gymydog a chyn-gyd-lymeitiwr i Dylan, gyda gwn sten a grenâd llaw yn ei feddiant. Saethodd at y byngalo lle’r oedd Dylan a’i deulu yn bresennol ar y pryd gyda thri o’u ffrindiau. Doedd dim taniwr ynghlwm wrth y grenâd a chafodd neb anaf wrth lwc. Arweiniodd y cythrwfl at achos llys yn Llanbedr Pont Steffan ac ymddangosodd yr hanes ym mhrif bapurau newydd y dydd a chafodd ei bortreadu yn y ffilm rannol-fywgraffyddol The Edge of Love yn 2008.

 

Roedd Captain Killick, ac yntau newydd ddychwelyd o frwydro yng ngwlad Groeg, yn bwrw’i lid yn dilyn tensiynau rhyngddo ef a Dylan, megis y berthynas rhwng Dylan a gwraig y Capten, Vera a oedd yn ffrind bore oes Dylan ers eu magwraeth yn Abertawe.

 

Cafodd y cynllun ei gomisiynu oddi wrth bensaer o Aberystwyth, yn benodol ar gyfer yr achos llys. PC Islwyn Williams oedd y ‘Plismon Pentref’ a ymchwiliodd i’r digwyddiad ac mae’r nodiadau a wnaed ganddo ef mewn pensil i’w gweld ar gefn y cynllun hwn.  Mae’r nodiadau hyn yn disgrifio’r hyn a welodd ef yn y fan a’r lle – yn bennaf lleoliad tyllau’r bwledi.

 

Bu’r Capten Killick yn ffodus o gael ei ryddhau o bob cyhuddiad gan gynnwys ymgais i lofruddio. Yn y llys a’r gymuned leol yn ogystal dangoswyd rhywfaint o gydymdeimlad tuag at y milwr a oedd wedi goroesi sawl ymgyrch filwrol tra pheryglus y tu ôl i rengoedd y gelyn, ac yn wir cafodd ei ddisgrifio gan yr SOE fel un a chanddo ‘gofnod gweithredol ardderchog’.

 

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Postiwyd - 17-10-2018

Casgliadau / Sgrin a Sain

Datgloi Ein Treftadaeth Sain

Prosiect pum mlynedd yw Datgloi Ein Treftadaeth Sain sy’n cael ei arianu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri a’i arwain gan y Llyfrgell Brydeinig. Mae’r prosiect yn rhan o raglen ‘Amddiffyn ein Sain’ sydd â’r bwriad o amddiffyn, cadw a darparu mynediad i recordiadau Sain y Deyrnas Unedig. Sefydlwyd deg Canolfan rhwydweithio Cadwraeth Sain ar draws y Deyrnas Unedig ac yn derbyn nawdd am dair blynedd, i ddelio gyda’r bygythiad sy’n wynebu recordiadau sain. Y sefydliadau yw:

 

  1. Amgueddfa Genedlaethol Gogledd Iwerddon
  2. Archives + Manceinion
  3. Archifdy Norfolk
  4. Llyfrgell Genedlaethol yr Alban
  5. Prifysgol Leicester
  6. The Keep, Brighton
  7. Archifdy ac Amgueddfa Newcastle
  8. Llyfrgell Genedlaethol Cymru
  9. Archifdy Metropolitan Llundain
  10. Bristol Culture

 

 

Bydd y prosiect yn canolbwyntio ar ddigido a chadwraeth recordiadau sain prin ac unigryw, y rhai sydd o dan fygythiad o ddirywiad ffisegol, a’r rhai sydd mewn perygl o’u colli oherwydd nad yw’r peiriant chwarae ar gael.

Bydd y Llyfrgell Brydeinig yn arwain y prosiect drwy rannu sgiliau, rhoi cymorth i’r hybiau er mwyn diogelu ein casgliadau sain prin, gan alluogi’r cyhoedd i gael mynediad iddynt.

Erbyn 2021 bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi digido, gofalu a chreu mynediad i recordiadau sain prin ac unigryw allan o gasgliadau eu hunain ac o gasgliadau partneriaid ar draws Cymru.

Defnyddir y recordiadau sain mewn gweithgareddau dysgu ac ymgysylltu, gan godi proffil casgliadau Archifau Sain y Deyrnas Unedig. Erbyn diwedd 2021 bydd mwy o bobl wedi ymrwymo â deunydd sain a bydd gwefan newydd yn galluogi gwrandawyr i wrando ac archwilio detholiad o recordiadau ar lein.

 

Alison Lloyd Smith

Rheolwr Hwb Prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain

 

 

 

Postiwyd - 15-10-2018

Casgliadau / Collections / Digido / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Llawysgrifau Peniarth: cynhaeaf cymysg

Yn ôl ym mis Mawrth, cyhoeddwyd y grŵp cyntaf o Lawysgrifau Peniarth a ddigidwyd fel rhan o gynllun uchelgeisiol i gyflwyno holl gynnwys y casgliad ar-lein.

Yr wythnos hon, gyda’r Llyfrgell yn dathlu eitemau a chasgliadau sydd wedi eu cynnwys ar Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol, dan adain UNESCO, mae’n bleser cyhoeddi fod delweddau 25 llawysgrif arall o Gasgliad Peniarth newydd ymddangos ar ein gwefan. Dyma nhw, wedi eu dosbarthu fesul cyfnod:

O’r bedwaredd ganrif ar ddeg, fe groesawn lawysgrif Gymraeg 190, sy’n cynnwys testunau crefyddol megis Lucidar ac Ymborth yr Enaid, ynghyd â dwy lawysgrif gyfreithiol Seisnig, 328 a 329, yr ola’n cynnwys testun y Magna Carta.

O ddechrau’r bymthegfed ganrif, croesewir testunau crefyddol Lladin a Saesneg 334. O ganol y ganrif honno, wele lawysgrif Ladin o Rydychen, 336, sy’n cynnwys gwaith Petrarch, ynghyd â thestun pwysig Gwassanaeth Meir yn 191. Mae’r cnwd yn fwy toreithiog yn ail hanner y ganrif, gyda llawysgrif 175 o Gyfraith Hywel yn ymddangos am y tro cyntaf, ynghyd â chalendr yn llaw Gutun Owain (186), a cherddi yn llaw Huw Cae Llwyd (189).

Yn ofer y chwiliais am gynnyrch dechrau’r unfed ganrif ar bymtheg, ond fe gynrychiolir ail hanner y ganrif honno’n helaeth gan lawysgrifau Roger Morris, Coed-y-talwrn (169), Thomas Evans, Hendreforfudd (187), Thomas Wiliems y geiriadurwr (188), Simwnt Fychan (189), a thestun arall o Gwassanaeth Meir (192). Nac anghofier hefyd yr achau a geir yn 193, a’r testunau meddygol yn 184, 206 a 207.

Ni fyddai Robert Vaughan yn esgeuluso casglu llawysgrifau ei oes ei hunan, wrth reswm, ac o’r ail ganrif ar bymtheg, cyhoeddir casgliad cywyddau ac englynion 184, gramadegau a geirfâu yn llaw John Jones, Gellilyfdy (295, 296, 302, 304 a 305), a llawysgrifau yn llaw Robert Vaughan ei hunan (180 a 185).

Ac yna, ar ei phen ei hun megis, un llawysgrif yn unig o’r ddeunawfed ganrif, sef pregethau Cymraeg 324, efallai o sir Drefaldwyn.

Am restr gyflawn o holl lawysgrifau Peniarth sydd ar gael yn ddigidol, gweler y dudalen a neilltuir i’r casgliad ar ein gwefan. Ac mae’n braf gallu dweud fod y gwaith o ddigido’n parhau, diolch i’n digidwyr dyfal!

Maredudd ap Huw
Curadur Llawysgrifau

 

Postiwyd - 08-10-2018

#CaruMapiau / Collections

Murdoch Mackenzie yr hynaf

Dangosodd Murdoch Mackenzie (yr Hynaf) fwy o ymroddiad nag unrhyw un arall wrth gyfrannu at hydrograffeg ddamcaniaethol ac ymarferol Prydain. Yn enedigol o Orkney yn 1712, roedd gan y gŵr hwn – a oedd yn ŵyr i Esgob Orkney – dueddfryd mathemategol a thrwy hyn daeth i gysylltiad â’r mathemategydd, yr Athro Colin Maclaurin. Bu yntau’n llwyddiannus wrth gefnogi addasrwydd Mackenzie i ymgymryd ag arolwg hydrograffig yn Ynysoedd Orkney o 1742 ymlaen. Yma, roedd gan Mackenzie gysylltiadau gwerthfawr i’w helpu yn ei waith ac o ganlyniad cafwyd yr arolwg morol mwyaf manwl a chynhwysfawr oedd wedi’i gyflawni hyd yma yn Ynysoedd Prydain. Yn 1750 cyhoeddwyd ei fapiau mewn casgliad yn dwyn y teitl ‘Orcades, or a geographic and hydrographic survey of the Orkney and Lewis Islands’.

Gyda nawdd y Morlys, aeth Mackenzie ati wedyn i gychwyn ar brosiect llawer mwy aruchel. Cafodd ei gomisiynu yn 1751 i wneud arolwg o arfordir gorllewinol Prydain ac arfordir Iwerddon i gyd, gwaith a barodd ddwy flynedd ar hugain gan gyrraedd ei benllanw yn 1774 a 1776 pan gyhoeddwyd dwy gyfrol o fapiau.

Erbyn 1757 roedd Mackenzie wedi cwblhau arolwg o arfordir gorllewinol tir mawr ac ynysoedd Yr Alban. Dilynwyd hyn gan arolwg deng mlynedd yn Iwerddon cyn iddo ddychwelyd i lannau gorllewinol Prydain Fawr. Yn 1770 daeth y môr-fapio i ben yn Sir Benfro, gan hepgor Culfor Menai oherwydd ym marn Mackenzie doedd dim modd i longau mawr ei mordwyo.

 

Roedd dulliau dibynadwy Mackenzie o fôr-fapio yn dderbyniol gywir.  Roeddent hefyd yn gymharol gyflym, fel sy’n amlwg o anferthedd hyd yr arfordir a arolygwyd ganddo mewn ugain mlynedd.  Roedd y gamp hon yn hynod glodwiw hefyd o ystyried cyfyngiadau ei adnoddau ar gyfer mapio glannau a’i adnoddau ariannol.

Ar ymddeoliad Mackenzie yn 1770, dilynwyd ef fel Hydrograffydd Morwrol y Morlys gan ei nai, Lefftenant Murdoch Mackenzie (yr Ieuaf). Yn 1771, cychwynnodd Lefftenant Mackenzie lle’r oedd ei ewythr wedi gorffen gan wneud arolwg o Fôr Hafren.

 

Gwilym Tawy

Curadur Mapiau

Postiwyd - 01-10-2018

Casgliadau

Papurau Newydd Edward Thomas

Yn ddiweddar prynodd y Llyfrgell Genedlaethol grŵp o bapurau llenyddol yn ymwneud â’r bardd, awdur a milwr Edward Thomas (1878-1917), oeddent ar un adeg ym meddiant ei gyfaill Jack Haines (1875-1960), cyfreithiwr o Gaerloyw.

Ymhlith y papurau mae dau lythyr oddi wrth Thomas at Haines, ac un oddi wrth Helen Thomas, gweddw Edward, at Haines – yr olaf yn cynnwys disgrifiad gonest o’r berthynas rhyngddi hi, Edward, a’i gyfaill agos y bardd Robert Frost – yn ogystal ag adolygiad a ysgrifennwyd yn 1903 ond sydd heb ei gyhoeddi, a nifer o gopïau teipiedig o’i gerddi.

Ond yr eitem bwysicaf a mwyaf diddorol o bell ffordd yw llyfr ymarferion ysgol a ddefnyddiwyd ar un adeg gan Myfanwy Thomas, merch Edward, ac a ailddefnyddiwyd ganddo fo i ysgrifennu ei farddoniaeth. Mae mwyafrif y tudalennau wedi eu hen dynnu allan o’r gyfrol, mwy na thebyg gan Thomas ei hun, ond mae’r wyth dalen sy’n weddill yn cynnwys drafftiau lluosog o ddau o’i gerddi cynharaf, ‘The Mountain Chapel’ a ‘Birds’ Nests’, dyddiedig 17 a 18 Rhagfyr 1914. Hyd yma nid oedd unrhyw gopïau neu ddrafftiau holograff o’r rhain ar gael ac felly gall y llawysgrif ychwanegu yn sylweddol at ein dealltwriaeth o’i ddatblygiad fel bardd.

Mae’r gyfrol hefyd yn cynnwys drafft o gerdd arall, ‘House and Man’, oedd yn un o ddwy a gyhoeddwyd yn y cylchgrawn Root and Branch yn 1915, y cerddi cyntaf gan Thomas i gael eu printio.

Mae’r llawysgrifau yn ychwanegiad gwerthfawr i gasgliad sylweddol y Llyfrgell Genedlaethol o lawysgrifau a phapurau Edward Thomas, sy’n cynnwys drafftiau llawysgrif llawer o’i gerddi, gohebiaeth â’i wraig, ei ddyddiaduron, yn eu plith ei ddyddiadur Rhyfel o 1917, a’i lythyrau at W. H. Hudson.

Rhys M. Jones
Llyfrgellydd Llawysgrifau Cynorthwyol

Postiwyd - 24-09-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections

Môr o newid ar gyfer hydrograffeg Lloegr

Mae’r blog ‘Blwyddyn y Môr’ hwn yn amlygu datblygiad cychwynnol hydrograffeg Lloegr, gan ganolbwyntio ar waith Capten Collins, a fu’n mapio arfordir Cymru hefyd.

Ym 1657 mentrodd yr hydrograffydd a’r argraffydd Joseph Moxon i’r hyn a fu’n draddodiadol yn heldir Iseldiraidd, o gynhyrchu siartiau morol gydag A Book of Sea Plats.  Er hynny, roedd y siartiau yma o ddyfroedd Ewrop yn tarddu o’r Iseldiroedd.

Roedd John Seller yn dychmygu atlas yn cynnwys siartiau wedi’u mapio, llunio, ysgythru ac argraffu gartref. Penodwyd ef yn Hydrograffydd Brenhinol ac, yn rhyfeddol, fe lwyddodd i sicrhau gorchymyn deng mlynedd ar hugain, yn gwahardd mewnforio siartiau ‘Waggoner’ o’r Iseldiroedd (gweler ‘Spieghel’ Waghenaer, ein blog morwrol blaenorol). Ysywaeth, roedd uchelgeisiau Seller y tu hwnt i allu llyfrwerthwr a gwneuthurwr offerynnau unigol.  Yn ddiweddarach, ysgrifennodd Samuel Pepys nad oedd gan unigolion preifat y gallu i ymgymryd â’r fath fentrau enfawr, ac eto, o 1671 fe wnaeth The English Pilot o waith Seller, gyda’i ddiffygion  a hen blatiau argraffu o’r Iseldiroedd a adnewyddwyd yn rhannol, gymryd lle ‘Waggoners’ yn gynyddol yn Lloegr.

Ym 1680 dechreuodd Capten Greenvile Collins lobïo am fapio arfordir Prydain.  Cafodd Collins, capten profiadol gyda’r Llynges Frenhinol a hydrograffydd medrus, ei gomisiynu gan Frenin Siarl II ym 1676, i fapio dyfroedd cartref ac addawyd cymorth sylweddol i Collins.  Cychwynnodd Collins ar saith mlynedd o waith mapio ym 1681, ac ym 1693 cyhoeddwyd ei siartiau yn Great Britain’s Coasting Pilot.

 

Roedd y gwaith mapio’n galw am fesuriadau arfordirol manwl gywir a chyfesurynnau tra-chywir o’r pentiroedd.  Cafodd cynnydd ei blagio gan brinder arian a diddordeb cyrff cynhaliol yn lleihau.  Ni wireddwyd cynnig Collins i fapio’r Iwerddon yn ei chyfanrwydd.

Pilot Collins oedd y mapio systematig cyntaf a’r atlas morwrol cyntaf o ddyfroedd Prydain i gael ei ysgythru a’i argraffu yn Llundain, o waith mapio gwreiddiol, ac yr oedd yn cynnwys pedwar deg wyth o siartiau, ynghyd â chyfarwyddiadau hwylio, tablau llanw a phroffiliau arfordirol.  Er gwaethaf anghywirdebau a diffygion, roedd y gwaith yn ddatblygiad anferth i fordwyo Prydain, ac fe wnaeth ddilysu Collins fel un o hydrograffwyr mwyaf blaenllaw hanes.

Cyhoeddwyd y Pilot, wedi’i altro rhyw ychydig, rhwng 1693 a 1792, ac ar ddeuddeg achlysur arall fan lleiaf.  Yn anochel, erbyn 1792, ystyriwyd bod angen ei wella’n sylweddol.

Mae copi 1779 gan y Llyfrgell o’r atlas hwn, a nifer o siartiau unigol ac arnynt ddyddiadau amrywiol.  Mae ein siartiau darluniedig o arfordiroedd gorllewinol Cymru ac Aberdaugleddau yn dyddio nôl i 1693.

 

Gwilym Tawy,

Curadur Mapiau.

Postiwyd - 21-09-2018

Casgliadau / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Geiriaduron a Gramadegau

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, geiriaduron a gramadegau sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o eitemau fydd yn cael eu digido a’u cyfrannu yn sgil y prosiect.

 

Gruffydd Robert – Dosparth byrr (1563)

Roedd Gruffydd Robert yn ysgolhaig Pabyddol, yn ramadegydd ac yn ddyneiddiwr o gyfnod y Dadeni. Nid yw’n syndod felly iddo ymddiddori yn y maes ieithyddol. Fel Pabydd alltud bu’n rhaid i Robert ymgyfarwyddo â sensoriaeth drylwyr gwasg Ewropeaidd ei gyfnod. Serch hynny, cyhoeddwyd ei gyfrol ‘Dosbarth byrr’, sef llyfr gramadegol cynharaf y Gymraeg, yn rhannol ym Milan o 1567 ymlaen. Roedd Gruffydd Robert yn gefnogwr brwd o’r maes cyfieithu; a oedd, yn ei dyb, yn hanfodol wrth ehangu a datblygu ieithoedd yn y byd modern. Yn ogystal, fe drosodd yr arddull Ciceronaidd i’r Gymraeg a chyflwynodd cyfieithiadau detholedig o ‘De Senectute’ Cicero yn ‘Dosparth byrr’.

John Davies – Antiquae linguae Britannicae, nunc vulgo dictae Cambro-britannicae, a suis Cymraecae vel Cambricae, ab aliis Wallicae, et linguae Latinae, dictionarium duplex. Prius Britannico-Latinum, … posterius, Latino-Britannicum. Accesserunt adagia Britannica (1632)

Geiriadur Lladin-Cymraeg, Cymraeg-Lladin oedd ‘Dictionarium Duplex’. Ffrwyth llafur ymchwil John Davies ydoedd ; o Gymraeg beirdd y chweched ganrif, i Gymraeg yr ail ganrif ar bymtheg. Ysgolhaig y Dadeni oedd Davies a chynhwysodd gwerthoedd dyneiddiol ei genhedlaeth yn ‘Dictionarium Duplex’. Yn ei ragair, amlinellodd Davies ei syniadau ynghylch natur unigryw’r iaith Gymraeg, ei hanes, a’i safle o fewn y cyd-destun ieithyddol rhyngwladol. Yn ogystal, roedd ei wybodaeth drylwyr o syniadau ysgolheigion eraill yn amlwg o’r darn hwn. Prif ddefnyddwyr y cyhoeddiad oedd ysgolheigion a Lladinwyr. Heb os, nid adnodd ar gyfer yr unigolyn cyffredin ydoedd. Daeth y cyhoeddiad i sylw rai o ieithyddion blaenllaw Ewrop yr unfed ganrif ar bymtheg a bu’n sylfaen gadarn i lawer o astudiaethau tebyg. Ystyrir cyhoeddi ‘Dictionarium Duplex’ fel un o ddigwyddiadau pwysicaf yn hanes y Gymraeg yn ystod yr ail ganrif ar bymtheg.

Thomas Jones – Y Gymraeg yn ei Disgleirdeb / The British language in its lustre (1688)

‘Y Gymraeg yn ei Disgleirdeb’ oedd y geiriadur Cymraeg-Saesneg cyntaf i ymddangos ar ffurf gyhoeddedig ac fe’i cynhwyswyd gan yr almanaciwr Thomas Jones. Cyfrol cymharol fechan ydoedd o ran maint a phris archebu. Defnyddiodd Thomas Jones adran Gymraeg-Lladin ‘Dictionarium Duplex’ fel man cychwyn i’w gyhoeddiad. Fodd bynnag, nid geiriadur i’r lleiafrif addysgiadol oedd ‘Y Gymraeg yn ei Disgleirdeb’, yn wahanol i gyfrol John Davies. Prif amcan Thomas Jones drwy’r ei eiriadur oedd gwella llythrennedd y dosbarthiadau is, yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Eisiau darllen mwy o gofnodion o’r gyfres hon? Gweler isod:

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: ,

← Older Posts

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog