Blog

2024: Blwyddyn y Ddraig

Casgliadau - Postiwyd 15-02-2024

Mae 2024 yn nodi blwyddyn y ddraig yng nghalendr lleuad traddodiadol Tsieina. Efallai y bydd o ddiddordeb i chi wybod bod Cymru a Tsieina wedi rhannu cymaint o dir comin sy’n mynd y tu hwnt i’r dreigiau. Oeddech chi’n gwybod bod cadair Eisteddfod Genedlaethol 1933 wedi’i saernïo gan bedwar dyn yn Shanghai?

 

 

Dreigiau yw’r creaduriaid mwyaf arwyddocaol yn y ddau ddiwylliant er bod ganddynt wahanol naratifau am sut y daethant i fodolaeth. Maent wedi mynd y tu hwnt i greaduriaid a phynciau mewn straeon a llenyddiaeth. Yn y ddau ddiwylliant maent wedi mynd y tu hwnt i symbolau yn unig ac erbyn hyn maent yn cynrychioli pobl, diwylliant, traddodiadau ac ysbrydion dewrder, cryfder a deallusrwydd.

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn cadw archifau Cymdeithas Cyfeillgarwch Cymru-Tsieina a sefydlwyd ym 1975 i feithrin cyfeillgarwch a dealltwriaeth rhwng y ddwy genedl ac yn arbennig y Tsieineaid a oedd wedi gwneud cartref yng Nghymru. Bu’r gymdeithas yn gweithio’n agos gyda chysylltiad pobl Tsieineaidd â chyfeillgarwch â gwledydd tramor (CPAFFC) yn Beijing a chymdeithasau eraill yn Ewrop. Mae hefyd wedi gweithio gyda llysgenhadaeth Prydain yn Beijing, y conswl yn Shanghai a llysgenhadaeth Tsieina yn Llundain.

Sbardunodd y gymdeithas nifer o apeliadau hefyd ac ym 1988 a oedd hefyd yn flwyddyn i’r ddraig, trefnwyd yr arddangosfa ddraig An-Tsieineaidd gyntaf yn Shanghai, China ar y cyd, lle’r oedd yr eitemau a arddangoswyd yn cynnwys darluniau o ddreigiau gan blant ysgol gynradd eglwys yr Henadur Davies, gweithiau a gomisiynwyd o ffenestr lliw gan Sharon Patterson o Abertawe, a chasgliadau cerddorol gan Peter Rees (“The Dragon Sleeps” a “The Dragon Wakes”). Cynhaliwyd y digwyddiad ar ddydd Gŵyl Dewi; diwrnod nawddsant Cymru.

Rhagwelir y bydd Blwyddyn y Ddraig yn dod â newidiadau a heriau ond hefyd cyfleoedd ar gyfer datblygiad, dewrder, cryfder, ffyniant, a ffortiwn da.

 

Miidong P. Daloeng

Swyddog Prosiect Dad-goloneiddio Archifau

Henry Richard, Gladstone a gwreiddiau’r rhyfel â Rwsia

Casgliadau / Collections - Postiwyd 12-02-2024

Wrth i ail ben-blwydd goresgyniad Wcráin gan Rwsia agosáu ar 24 Chwefror, dyma gyfle amserol i ganolbwyntio ar lyfr gyda’r teitl History of the origin of the war with Russia o Gasgliad Pamffledi Gladstone yn y Llyfrgell. Mae’r casgliad yn cynnwys pamffledi a anfonwyd at Gladstone yn ystod ei gyfnodau fel Prif Weinidog ac aelod o’r Wrthblaid. Awdur y llyfr yw Henry Richard, y Cymro o Dregaron oedd yn Aelod Seneddol dros Ferthyr Tydfil. Roedd Richard yn Ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch rhwng 1848 a 1884 ac yn eiriolwr cryf dros gymod rhyngwladol i atal gwrthdaro rhwng cenhedloedd.

 

 

Mae’r cyhoeddiad yn ddetholiad o’i gyfraniadau Seneddol sy’n esbonio tarddiad a chefndir Rhyfel y Crimea a ddigwyddodd rhwng 1853 a 1856. Credir taw rhwng 1875 a 1880 y cyhoeddwyd y llyfr, rhwng ail a thrydydd tymor Gladstone fel Prif Weinidog. Mae’r dudalen flaen yn dangos iddi gael ei hanfon at Gladstone gan Richard yn bersonol. Mae’r gyfrol yn dwyn marciau ymylol helaeth gan Gladstone drwyddi draw. Dyma dystiolaeth uniongyrchol fod achosion y tensiwn gyda Rwsia yn flaenllaw ym meddwl Gladstone, fel y mae ym meddyliau ein harweinwyr gwleidyddol heddiw.

 

 

Esbonia Richard fod rhyfel y Crimea wedi dechrau oherwydd cwerylon ynglŷn â pherchnogaeth safleoedd Sanctaidd Jerwsalem. Roedd Palestina yn rhan o’r Ymerodraeth Otomanaidd a reolwyd gan Dwrci, ond roedd y safleoedd Sanctaidd o dan reolaeth gwahanol enwadau Cristnogol a phobl Twrci. Roedd yr Eglwys Uniongred Roegaidd (gyda chefnogaeth Rwsia) yn rheoli un safle ac yn rhannu tri safle arall, tra bod yr Eglwys Gatholig (gyda chefnogaeth Ffrainc) yn rheoli pedwar safle ac yn rhannu tri arall gyda’r Groegiaid, Arminiaid, Coptiaid ac eraill. Cymerwyd tri safle oddi wrth y Cristnogion yn gyfan gwbl a chawsant eu rheoli gan bobl Twrci. Daethpwyd i gytundeb i ddechrau rhwng y cenhedloedd perthnasol drwy ‘Nodyn Fiena’, ond wedi i Dwrci newid y cytundeb, fe’i gwrthodwyd gan Rwsia. Yn fuan wedyn, dechreuodd y rhyfel rhwng Rwsia ar un ochr a Ffrainc, Prydain a Thwrci ar yr ochr arall.

 

Credai Richard fod y rhyfel yn gamgymeriad dybryd gan ei fod yn cryfhau dylanwad ymerodraeth Twrci yn erbyn y cymunedau Cristnogol oedd yn byw yn y tiriogaethau Otomanaidd. Roedd y rhain yn cynnwys tua 12 miliwn o Gristnogion Uniongred Groegaidd. Llwyddodd y rhyfel i wanhau dylanwad Rwsia yn sylweddol, ond credai Richard ei fod yn cynnal goruchafiaeth Twrci dros boblogaeth Gristnogol Ewrop hefyd. Dyma enghraifft gynnar o’r gwrthdaro rhwng Rwsia a’r Gorllewin, gwrthdaro yr ydym yn dyst iddo eto heddiw.

 

 

Gallwn ddweud o’r nodiadau ymylol fod Gladstone yn cytuno a llawer o bwyntiau y mae Richard yn eu gwneud wrth eu tanlinellu, er enghraifft, fod Twrci, er ei bod yn awyddus am heddwch, yn amharod i roi’r gorau i’r posibilrwydd o boblogrwydd wrth ennill rhyfel. Mae hefyd yn tynnu sylw at frawddeg sy’n dweud bod buddiannau Lloegr a Rwsia yn Nhwrci yn union yr un fath, gan awgrymu y gallai’r ddwy wlad gyd-weithio pe bai’r Ymerodraeth Otomanaidd yn gwanhau. A allwch chi, y darllenydd, ddeall meddyliau Gladstone trwy’r nodiadau a ysgrifennodd fel y dangosir yn y lluniau?

 

Roedd gan Henry Richard weledigaeth bwysig yn ei gyfnod. Yn sicr mae angen eiriolwyr cryf dros heddwch a chymod heddiw.

 

Hywel Lloyd,

Llyfrgellydd Cynorthwyol.

Tagiau: , ,

Mapiau, celf a dadgoloneiddio

#CaruMapiau / Arddangosfeydd - Postiwyd 05-02-2024

Mae’r blog hwn yn un o gyfres i ddathlu ein harddangosfa Cymru i’r Byd: mapiau o Lyfrgell Genedlaethol Cymru, sydd ar agor ar hyn o bryd yn oriel Glan-yr-Afon, Hwlffordd, tan 24 Chwefror 2024. Mae pob blog yn canolbwyntio ar ddetholiad o eitemau â gysylltir â thema gyffredin. Y tro hwn, rydym am edrych ar fapiau sydd â chysylltiad â choloneiddio a chaethwasiaeth.

Yn 2023, comisiynodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC) pedwar artist o liw i greu gweithiau celf newydd yn ymateb i’w casgliadau. Tyfodd dau o’r prosiectau hyn o eitemau sydd o fewn y casgliad mapiau, gyda phwyslais arbennig ar hanesion anodd o gaethwasiaeth a choloneiddio. Cafodd y prosiect hwn ei gefnogi gan Lywodraeth Cymru fel rhan o’i Chynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol.

 

Beth sydd ddim ar y map?

Cafodd Mfikela Jean Samuel, artist a siaradwr ar gyfiawnder hiliol, ei eni yn Shisong-Kumbo yng ngogledd-orllewin Camerŵn, ac mae’n byw yng ngogledd Cymru erbyn hyn. Mae Mfikela’n gweithio gyda phaent acrylig ac olew ac yn cael ei ysbrydoli gan ei dreftadaeth a’i linach yn ogystal â themâu hanesyddol ehangach. Mae gwaith newydd Mfikela’n ymateb i fap gan ‘Central Office of Information’ (COI) Llywodraeth Prydain sy’n dangos gwledydd trefedigaethol Prydain yng ngorllewin Affrica yn y 1940au.

 

 

Roedd gan y COI gyfrifoldeb i greu ymgyrchoedd gwybodaeth am bopeth o iechyd ac addysg i drafnidiaeth a gofal plant. Mae’r map hwn yn canolbwyntio ar gynhyrchion o ddefnydd i Brydain yn eu trefedigaethau yng ngorllewin Affrica. Dim ond yr ardaloedd o dan reolaeth Prydain sy’n cael eu dangos mewn unrhyw fanylder.

 

 

Meddai Mfikela am y gwaith: ‘Mewn ymdrech i gwmpasu amrywiaeth y cyfandir, rydw i wedi cynnwys elfennau sy’n cael eu hysbrydoli gan bob prif ardal o Affrica. Rwyf yn bwrpasol wedi dewis delweddau o pharaoid o’r Aifft a mygydau traddodiadol o ardaloedd amrywiol. Mae’r symbolau hyn yn cynrychioli’r dreftadaeth ddiwylliannol gyfoethog sy’ wedi goroesi er gwaethaf yr ymyriad coloneiddio, ac sydd yn dangos gwydnwch a chryfder cymdeithas Affricanaidd.

Ymddiddan gweledol yw’r gwaith celf sydd yn gwahodd y gwyliwr i holi hanesion gosodwyd gan bwerau coloneiddio. Mae’n herio’r syniad bod Affrica’n gwrthrych goddefol o wladychiad. Yn lle, mae’n pwysleisio’r gweithrediad a gwrthwynebiad sydd wedi bodoli yno drwy hanes. Trwy blethu’r mapiau efo’r symbolau diwylliannol hyn, rydw i’n anelu at doddi’r olygfa un-dimensiwn rhoddwyd ar Affrica a’i phobl.’

 

Caethwasiaeth ac Ystâd Slebech

Graddiodd Jasmine Violet o Ysgol Gelf Caerfyrddin yn 2020. Artist rhyngddisgyblaethol ydy Jasmine, sydd yn gweithio gyda ffotograffiaeth, argraffu cyanotype, dyfrlliw ac olewau i archwilio themâu o hunaniaeth, yr isymwybod ac iechyd meddwl.

 

 

 

Creodd Jasmine ei gwaith mewn ymateb i gysylltiadau rhwng Cymru a Jamaica yn ystod y 18fed ganrif. Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol gofnodion o blanhigfeydd siwgr a phobl a chafodd eu caethiwo gan Nathaniel Phillips. Fe ddefnyddiodd Phillips y cyfoeth a greodd o’i blanhigfeydd Caribïaidd i brynu ystâd Slebech, pum milltir i ddwyrain Hwlffordd. Mae cofnodion y Llyfrgell yn cynnwys map o Pleasant Hill, un o blanhigfeydd Phillips, ynghyd â rhestr o’r bobl gaeth a oedd yn gweithio yno yn y 1760au.

 

 

Aeth Nathaniel Phillips (1733–1813), mab anghyfreithlon o fasnachwr siwgr yn Llundain, i Jamaica yn 1759 ac erbyn 1761 roedd wedi prynu hanner planhigfa Pleasant Hill. Roedd hanner y blanhigfa hefyd yn eiddo i Richard Swarton (–1762). Tua’r un cyfnod fe briododd Phillips â merch Swarton, sef Ann (–1767). Pan fu farw Swarton yn 1762, gadawodd Swarton ei ran o Pleasant Hill i Ann a’i disgynyddion. Yn ôl cofnod o Ystâd Slebech roedd Swarton yn rhannu perchnogaeth o 51 dyn, 29 fenyw, naw bachgen a saith merch. Roedd hefyd yn llawn berchen ar 10 menyw, wyth bachgen a saith o ferched eraill. Mae’r rhestr o enwau’r bobl gaeth yn goroesi yng nghasgliadau’r Llyfrgell.

 

 

Gan nad oedd hi’n bosibl i ferched briod berchen ar eiddo eu hun fe ddaeth y blanhigfa a’r rhai a gaethgludwyd yn eiddo i ŵr Ann, sef Nathaniel Phillips. Yn y 1760au, roedd disgwyl i’r 120 o bobl gaeth gynhyrchu 90,000 cilogram o siwgr a 30,000 litr o rỳm bob blwyddyn yn y blanhigfa. Pan ddychwelodd Phillips i Brydain gyda’r cyfoeth crëwyd o’r planhigfeydd yn 1789, prynodd Slebech Hall a oedd gydag ystâd o 600 erw, ger Hwlffordd. Pan adawodd Phillips Jamaica, roedd yn berchen ar 706 o bobl gaeth, a oedd yn werth £50,000. Roedd ei dir yn Jamaica hefyd yn werth £160,000 yn ychwanegol. Roedd e’n ymgyrchydd cryf yn erbyn diddymu masnach gaethweision yn yr 1790au trwy’r ‘Society of West India Planters and Merchants’. Pan gafodd caethwasiaeth ei ddiddymu yn yr Ymerodraeth Brydeinig yn 1838, hawliodd cynrychiolwyr ar ran disgynnydd Phillips £3,599, pedwar swllt a phum ceiniog mewn iawndal am golled o eiddo. Derbyniodd y bobl gaeth dim un geiniog.

Mae gweithiau celf Mfikela a Jasmine, a’r mapiau â ysbrydolodd eu gweithiau, yn cael eu harddangos yn Cymru i’r Byd yn oriel Glan-yr-Afon, Hwlffordd, tan 24 Chwefror 2024.

 

Dolennau a darllen pellach

Mwy o wybodaeth am Mfikela Jean Samuel a Jasmine Violet [Saesneg].

Mae’r prosiect Legacies of British Slavery  [Saesneg] yn cynnwys gwybodaeth fanwl am berchnogion caethweision a’u hiawndal oddi wrth Lywodraeth Prydain.

Mae’r British Online Archive [Saesneg, dim ond ar gael ar safle LlGC] yn cynnwys gwybodaeth fanwl am  bapurau Slebech sydd o fewn y Llyfrgell Genedlaethol.

Gweler y blog hwn am fwy o fanylion am y map o Orllewin Affrica gan y COI a mapiau eraill o Affrica.

Gweler y blog hwn am wybodaeth bellach am gasgliadau’r Llyfrgell sydd yn ymwneud â Chymru a’r fasnach gaethweision.

Gweler y blog hwn i weld ambell eitem eraill sy’n cael ei harddangos yn yr arddangosfa Cymru i’r Byd.

 

Ellie King

Curadur Cynorthwyol Mapiau

 

Mapiau ar Gyfer Dysgu a Chwarae

#CaruMapiau / Casgliadau - Postiwyd 29-01-2024

Mae’r blog hwn yn rhan o gyfres sy’n cyd-fynd â’r arddangosfa Cymru i’r Byd: mapiau o Lyfrgell Genedlaethol Cymru, sydd i’w gweld ar hyn o bryd yng ngaleri Glan-yr-Afon, Hwlffordd, tan 24 Chwefror 2024. Bydd pob blog yn canolbwyntio ar ddetholiad o eitemau a gysylltir â thema gyffredin. Y tro hwn, byddwn yn canolbwyntio ar fapiau ar gyfer dysgu a chwarae.

Ers amser maith, defnyddiwyd gemau i helpu plant i fynd i’r afael â daearyddiaeth. Cafodd posau jig-so eu dyfeisio yn gyntaf fel ffordd o ddysgu am fapiau. Cânt eu priodoli’n gyffredinol i John Spilsbury yn y 1760au. Yn wreiddiol, doedd y darnau ddim yr un fath â’r siapiau a geir mewn jig-sos heddiw; yn hytrach, caent eu torri ar hyd amlinellau gwledydd neu siroedd. Yna, gallai’r plant eu rhoi gyda’i gilydd i greu map cyflawn. Yn yr arddangosfa, gallwch weld jig-so, neu ‘fap dyranedig’ fel y’i gelwid yn wreiddiol, sy’n deillio o’r 1890au. Fe’i gwnaed gan William Peacock, a oedd yn wneuthurwr jig-sos mapiau cynhyrchiol. Parhaodd ei gwmni, Peacock & Co., i’r 1930au, ac yna fe’i prynwyd gan Chad Valley.

 

 

Nid cartograffwyr mo Peacock & Co.; yn hytrach, arferent ddefnyddio mapiau a oedd eisoes ar gael, gan eu gludo ar fyrddau pren ac yna torri’r darnau. Ar y pos hwn gwelir siroedd Cymru a Lloegr. Yn ddelfrydol, byddai gan bob sir ei darn ei hun, ond gan fod yn rhaid i bob pos gael ei dorri â llaw – gwaith llafurus a chostus iawn – mae rhai darnau’n cynnwys mwy nag un sir. Fel llawer o jig-sos eraill, mae un darn ar goll o’r pos hwn!

Rhywbeth arall a arddangosir yw atlas ysgol a arferai gael ei ddefnyddio yn Ysgol Llanddewi Brefi yn nechrau’r ugeinfed ganrif. Gwyddom fod hyn yn wir oherwydd ysgrifennodd Mary Davies, merch ysgol, ei henw ei hun ac enw’r ysgol ar y clawr. Bwriad y llyfr hwn oedd cyflwyno’r cysyniad o fap i blant ysgol. Ar ddechrau’r atlas, ceir llun o adeilad ysgol Fictoraidd nodweddiadol mewn lleoliad paradwysaidd yn llawn caeau a bryniau, gyda thrên stêm yn y cefndir. Yna, dangosir yr un olygfa ar fap, gyda’r holl nodweddion wedi’u labelu’n ofalus. Byddai hyn wedi helpu’r plant ysgol i ddeall arferion cartograffeg trwy eu cysylltu â thirlun cyfarwydd.

 

 

Mae’r mwyafrif o’r mapiau yn yr atlas yn canolbwyntio ar nodweddion daearyddol, ond ceir un map hanesyddol sy’n dangos ‘y Wlad Sanctaidd yng nghyfnod ein gwaredwr’ – dengys hyn fod crefydd wedi’i ymwreiddio yng nghwricwlwm cyffredinol ysgolion ar y pryd. Mae’r Dwyrain Canol i’w weld hefyd yn un o’r mapiau Cymraeg sy’n rhan o’r arddangosfa.

Cyhoeddwyd Map y rhyfel yng ngwledydd y Beibl ym 1916, a’i fwriad oedd helpu pobl gyffredin i ddeall hynt y Rhyfel Byd Cyntaf trwy ddangos enwau modern y lleoedd ochr yn ochr â’u henwau Beiblaidd cyfatebol. Cyhoeddwyd y map yn Y Darian, sef papur radical o Dde Cymru. Yma, mae Beriah Gwynfe Evans, a greodd y map, yn esbonio’i amcanion wrth un o newyddiadurwyr Y Darian:

“Gwyr pobl Cymru eu Beibl, a’r enwau Beiblaidd – ond ni ch’eir ond ychydig o’r enwau hynny yn y papurau new-ydd, gan fod yr enwau diweddar ar y lleoedd yn wahanol i’r enwau a geir ar y lleoedd hynny yn y Beibl … Gwyr blant yr Ysgol Sul am Sardis, a Philadelphia, ac Elath, Ninifeh – ond pwy ohonynt a gysylltai yr enwau hynny ag ‘Aktisar,’ ‘Alashei,’ ‘Akaba,’ a ‘Mosul’, er engraifft. … A cha’r Cymro ddidordeb newydd wrth ddarllen hanes y brwydro yn y lleoedd dieithr hyn pan wel mai yr un ydynt a’r lleoedd y dysgwyd ef am danynt o dan ryw enw arall yn yr Ysgol Sul.” (Y Darian, 31 Awst 1916)

Yn ddiweddarach, cyhoeddodd y papur lythyr diolch gan fenyw o Sir Benfro a oedd yn dilyn hynt ei chefndryd yn yr Aifft trwy ddefnyddio’u llythyrau a’r map yn Y Darian.

 

 

Er mwyn gorffen ar nodyn ychydig yn ysgafnach, dylid crybwyll bod tri o gardiau chwarae â mapiau yn rhan o’r arddangosfa. Crëwyd y cardiau hyn gan William Redmayne yn niwedd yr ail ganrif ar bymtheg. Ar y pryd, roedd Cymru a Lloegr gyda’i gilydd yn cynnwys 52 o siroedd – ac roedd yna 52 o gardiau i’w cael mewn pac o gardiau safonol. Manteisiodd nifer o wahanol gyhoeddwyr ar hyn, gan greu paciau lle’r oedd pob sir yn ymddangos ar gerdyn gwahanol. Mae’r cerdyn ‘Pembrook-shire’ yn y fan hon yn deillio o argraffiad cyntaf cardiau Redmayne, ac mae’n dyddio i 1676. Argraffwyd y cardiau mewn du a gwyn, a’r arfer oedd stampio siapiau’r siwtiau coch â llaw ar ôl eu hargraffu.

Y flwyddyn ganlynol, cyhoeddodd Redmayne ail argraffiad diwygiedig. Yn yr argraffiad gwreiddiol, nodwyd bod Sir Benfro wrth ymyl Sir y Fflint – felly efallai fod hynny wedi cyfrannu at y penderfyniad i ailargraffu! Mewn du a gwyn y cynhyrchwyd yr ail argraffiad hefyd, ond cafwyd gwared â’r arfer drud o stampio’r siwtiau â llaw. Gwahaniaethwyd rhwng siwtiau ‘coch’ a ‘du’ trwy ddefnyddio streipiau ar gyfer y naill a llinellau mân ar gyfer y llall. Mae’r cardiau a welir yn y fan hon ar gyfer ‘Cardigan-shire’ a ‘Caernarvan shire’ yn perthyn i’r ail argraffiad.

 

 

Dyma ddetholiad yn unig o’r eitemau sy’n rhan o’r arddangosfa Cymru i’r Byd a welir ar hyn o bryd yng Nglan-yr-Afon, Hwlffordd, tan 24 Chwefror 2024. Gallwch ddarllen rhagor am yr arddangosfa yn y fan hon: https://blog.library.wales/a-new-maps-exhibition-at-the-riverside-gallery-haverfordwest/ .

 

Ellie King

Curadur Cynorthwyol Mapiau

Cefnogwyr a Thanysgrifwyr Yr Ysgol Gymraeg yn Ashford, Llundain

Blas ar waith / Casgliadau / Collections - Postiwyd 15-01-2024

Wrth ddarllen drwy’r cyfrolau gwahanol yng nghasgliad llyfrau Yr Ysgol Gymraeg yn Ashford, Llundain, un o’r enwau amlwg o ganol y cloriau yw William Owen Pughe. Nodir ef fel Llyfrgellydd Cymdeithas yr Hen Frytaniaid ar gyfer y blynyddoedd 1830 -1832, 1834-35 yn un o gyfrolau Adroddiad Blynyddol yr ysgol.  Roedd William Owen Pughe yn eiriadurwr, olygydd, hynafiaethydd a bardd enwog ar ddiwedd y 18fed ganrif/dechrau’r 19eg ganrif. Gadawodd ei ardal enedigol yn sir Feirionnydd i symud i Lundain yn 1776 lle bu’n byw yn y brifddinas am bron 30 mlynedd.  Er iddo ddychwelyd i Gymru yn 1806, roedd ei gysylltiadau gyda Llundain yn parhau yn gryf.  Ef oedd golygydd Y Greal, sef cylchgrawn y Cymmrodorion a’r Gwyneddigion, rhwng 1805-07.

 

 

Fel ei gyfoedion, cyfrannodd Pughe lawer i fywyd diwylliannol a llenyddol Cymru. Bu ei ymdrechion yn gyfraniad i ysgolheictod y 19eg ganrif oherwydd dyhead ef a’i debyg i ail-ddatgelu ac argraffu cynnwys yr hen lawysgrifau.  Cynorthwyodd Owain Myfyr, a oedd ar un adeg, wedi bod yn ysgrifennydd cynorthwyol i Gymdeithas y Cymmrodorion ac yn Lywydd Y Gwyneddigion, yn y gwaith o gyhoeddi barddoniaeth Dafydd ap Gwilym am y tro cyntaf yn 1789.  Bu’r ddau hefyd, ynghyd â Iolo Morganwg, yn gyfrifol am goladu a chyhoeddi ‘The Myvyrian archaeology of Wales’, rhwng 1801 ac 1807, sef casgliad o lawysgrifau Cymraeg yn cynnwys Brutiau (Croniclau) a barddoniaeth gynnar Cymraeg.  Bu cyfraniad Y Cymmrodorion yn allweddol yn natblygiad sefydliadau addysgol eraill yng Nghymru, er enghraifft, Prifysgol Cymru ar ddiwedd y 19eg ganrif a chafodd y Gymdeithas ddylanwad ar drafodaethau niferus yn ymwneud â chreu sefydliadau cenedlaethol diwylliannol ac addysgol yng Nghymru yn ystod yr 20fed ganrif.

Mae Adroddiad Blynyddol yr ysgol yn dangos bod cysylltiad yr ysgol gyda boneddigion a noddwyr pwysig o Gymru yn parhau.  Ymhlith rhestr Llywodraethwyr a Thanysgrifwyr yr ysgol (oeddent hefyd yn aelodau o ‘The Most Honourable and Loyal Society of Antient Britons’) yn 1890 mae yna gysylltiad lleol gydag Aberystwyth, er enghraifft, roedd yr Arglwydd Lisburne, Trawsgoed, Aberystwyth, wedi tanysgrifio £5/5s/5d ar gyfer 1889. Roedd cyndeidiau’r Arglwydd Lisburne yn un o sylfaenwyr ‘The Most Honourable and Loyal Society of Antient Britons’ pan gafodd ei sefydlu yn 1714-15 mewn cinio a gynhaliwyd yn Haberdashers Hall.

Mae Adroddiad 1890 hefyd yn rhestru cyfraniad Sgweier J. Loxdale, Castle Hill, Llanilar, Aberystwyth a dalodd £1/1s drwy danysgrifiad yn 1889; Uwch-gapten Price Lewes, Tŷ-glyn Aeron, Ciliau Aeron, Ceredigion a oedd wedi tanysgrifio £1/1s yn 1889; hefyd Theresa, y Weddw Ardalyddes (Dowager Marchioness) Londonderry, Plas Machynlleth, a danysgrifiodd £5/5s ar gyfer 1889. Un arall a gyfrannodd oedd y Bonheddwr Thomas Savin, Croesoswallt, perchennog cyntaf Gwesty Castell Aberystwyth cyn iddo ei werthu yn 1867 oherwydd dyledion.  Prynwyd y gwesty fel un o adeiladau cyntaf Coleg Prifysgol Aberystwyth, ac sydd hefyd yn cael ei adnabod fel ‘Yr Hen Goleg’, wedi ei leoli lawr ger y prom yn Aberystwyth.

Ymhlith Llywodraethwyr a Thanysgrifwyr eraill yr ysgol yn 1890 a oeddent yn adnabyddus yng Nghymru ar y pryd oedd Syr R. Williams Bulkeley, Biwmares; David Davies, Broneirion, Llandinam; yr Arglwydd Dinefwr, Castell Dinefwr, Llandeilo; y Gwir Anrhydeddus W. E Gladstone, Hawarden, Caer; yr Arglwydd Harlech, Brogyntyn, Croesoswallt; yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol, Stuart Rendel, 4 Whitehall Gardens, Llundain; Arglwydd Aberdâr a Syr W. Williams Wynn, Wynnstay, Rhiwabon a’i wraig a’i fam, y Weddw Foneddiges Williams Wynn, Llangedwyn, Croesoswallt.

Roedd cydnabod cysylltiadau brenhinol yr ysgol yn hollbwysig i broffil yr ysgol gyda’r brenin/frenhines bresennol yn Llywydd anrhydeddus yr ysgol.  Ymddangosai arfbais y frenhiniaeth ar dudalennau blaen adroddiadau blynyddol yr ysgol er mwyn pwysleisio teyrngarwch ethos, disgyblion a staff yr ysgol i’r sefydliad hefyd. Cynhaliwyd ciniawau blynyddol fel symbol o’r teyrngarwch hynny yn ogystal â bod yn achlysuron codi arian i’r ysgol.  Cynhaliwyd y Ddawns Fawreddog Gwisg Ffansi a Gwisg Llawn gyntaf er budd y ‘Welsh Charity School’ pan lleolwyd hi yn Gray’s Inn Road, yn Ystafelloedd Willis, Sgwâr St. James, ym Mehefin 1823.  Dathlwyd 185 mlynedd yr ysgol ym Mwyty Holborn ar Fawrth 1af, 1900.

 

 

Cyrhaeddodd Edward Jones (1752-1824) Llundain tua 1775 ac erbyn diwedd y ganrif honno cafodd ei benodi fel y telynor i Dywysog Cymru.  Adnabyddwyd ef hefyd fel ‘Bardd y Brenin’. Deuai o deulu cerddorol yn sir Feirionnydd, roedd yn feirniad ar ganu’r delyn ac yn gasglwr brwd o alawon Cymreig.  Cyhoeddwyd nifer o drefniadau ganddo ar gyfer y delyn ac ar alawon a hen benillion brodorol.  Cyhoeddwyd y gwaith ‘Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards’ yn wreiddiol yn 1784 a chynhwysai alawon gwerin Cymraeg a barddoniaeth Cymraeg, er enghraifft, ‘Gorhoffedd Gwŷr Harlech – The March of the Men of Harlech, ‘Gogerddan’, ‘Hob y Deri Dando’, ‘Rhyfelgyrch Cadpen Morgan / Captain Morgan’s March’.  Roedd esboniad o gefndir hanesyddol y caneuon gwerin i gyd-fynd gyda phob cân yn y llyfr.

Ymhlith yr eitemau eraill oedd ‘The history of North Wales: comprising a topographical description of the several counties of Anglesey, Caernarvon, Denbigh, Flint, Merioneth, and Montgomery’. Fe’i ysgrifennwyd gan William Cathrall yn 1860. Hefyd ‘A Book of Glamorganshire’s Antiquities’ gan Rice Merrick, Esq, 1578’, sef cyfrol a gyflwynwyd gan Syr Thomas Phillips i Gymdeithas y Cymmrodorion ar Fawrth 4, 1831.

Cynhwysai llyfrgell yr ysgol amrywiaeth eang o ddeunydd darllen gwreiddiol gan enwogion Cymru mewn gwahanol feysydd, er enghraifft, ‘Canwyll y Cymru’ gan y Ficer Pritchard, Llanymddyfri; ‘Historie Britannicae Defensio’, gan J. Price a gyhoeddwyd yn 1573; ‘The Historie of Cambria’ gan Caradog o Llangarvan ac argraffiad a gyhoeddwyd yn 1848 o Adroddiad Addysg 1847, sef cyfrolau o adroddiadau ar gyflwr addysg yng Nghymru oedd yn fwy adnabyddus fel ‘Brad y Llyfrau Gleision’.

Tra fu’r ysgol mewn bodolaeth bu’n ffocws ar gyfer nawdd a chefnogaeth unigolion a sefydliadau oedd â diddordeb mewn diwylliant a threftadaeth Cymru.  Yn sicr bu ei llyfrgell yn warchodfa i gadw trysorau llenyddol a llawysgrifau’r Cymru fel bod y waddol honno’n cael ei hamddiffyn a’i chadw i genedlaethau’r dyfodol.

 

Llyfryddiaeth:

Adroddiad Blynyddol yr Ysgol Gymraeg i Ferched

Gwefan LLGC

Y Bywgraffiadur Cymreig

‘Hanes Cymru’ – John Davies.

 

 

Bethan Hopkins-Williams

Cynorthwy-ydd catalogio

Tagiau: , ,

Darganfod Archifau Cymraeg yn Llydaw

Casgliadau - Postiwyd 10-01-2024

T. Gwynn Jones, Dyfnallt, O.M. Edwards, Ambrose Bebb, R. Williams Parry … dyna rai o’n henwogion y mae eu harchifau wedi eu cadw yn y Llyfrgell Genedlaethol. Ond yn ddiweddar darganfuwyd llythyron oddi wrthyn nhw a nifer o Gymry amlwg eraill mewn archifdy yn Llydaw. Daeth y rhain i’r golwg yn sgil prosiect rhyngwladol sydd yn casglu a lledaenu gwybodaeth am archifau a llawysgrifau o Lydaw sydd wedi eu diogelu yng Nghymru a’r archifau o Gymru sydd ar gadw yn Llydaw. Arweinir y prosiect gan y Centre de Recherche bretonne et celtique ym mhrifysgol Brest ynghyd â’r Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, mewn partneriaeth â’r Llyfrgell Genedlaethol ac archifdy Penn ar bed (Finistère) yn Kemper (Quimper).

 

 

Dros y blynyddoedd daeth nifer o ymchwilwyr o Lydaw i’r Llyfrgell Genedlaethol i ddefnyddio’r archifau Llydewig helaeth yno, ond hyd yn hyn, prin oedd y wybodaeth oedd ar gael am y deunydd Cymraeg a Chymreig cyfatebol yn Llydaw. Dyna bapurau’r bardd François Jaffrennou (‘Taldir’, 1879-1956), er enghraifft – yn y Llyfrgell Genedlaethol y mae hanner ei archif, a’r gweddill yn Kemper. Ac yno, mewn ffeiliau gohebiaeth o 1897 hyd 1927, cawsom hyd i lythyron niferus at Taldir oddi wrth Cymry amlwg y dydd, yn Gymraeg gan amlaf, oherwydd roedd Taldir wedi hen feistroli’r iaith. Ymhlith y gohebwyr mae T. Gwynn Jones a Dyfnallt. Roedd eu cysylltiadau nhw â Llydaw yn ddigon hysbys, ond mwy annisgwyl oedd y llythyron difyr oddi wrth R. Williams Parry a Syr Ifor Williams. Yn archifdy Kemper hefyd mae archif Francis Gourvil (1889-1984), a ddysgodd Gymraeg yn Nyffryn Ogwen rhwng y ddau ryfel byd. Nid rhyfedd felly bod llythyron oddi wrth Ambrose Bebb, Dyfnallt a Chymry eraill ymhlith ei bapurau, ac yn aml gellir darllen ochr arall yr ohebiaeth yn y Llyfrgell Genedlaethol.

 

 

Megis dechrau mae’r gwaith a disgwyliwn ddarganfod rhagor o drysorau wrth i’r prosiect fynd yn ei flaen.

 

Ceridwen Lloyd-Morgan

Hanes Yr Ysgol Gymraeg yn Ashford, Middlesex

Casgliadau / Collections / Research - Postiwyd 08-01-2024

Rhai blynyddoedd ar ôl cau’r Ysgol Gymraeg yn Ashford, Middlesex, rhoddwyd casgliad o lyfrau cynnar o lyfrgell yr ysgol i’r Llyfrgell Genedlaethol. Mae’r casgliad bellach wedi ei gatalogio ac ar gael i’r cyhoedd archebu’r eitemau unigol i’w astudio yn ein hystafell ddarllen.

 

Dyma’r cyntaf o ddau flog fydd yn rhoi cyd-destun i’r casgliad drwy adrodd hanes yr ysgol a’i chasgliadau. Bydd yr ail flog, a gyhoeddir wythnos nesaf, yn sôn am gefnogwyr a thanysgrifwyr yr ysgol.

 

 

Sefydlwyd yr ysgol o dan nawdd Cymdeithas Anrhydeddus a Theyrngar yr Hen Frytaniaid (The Honourable and Loyal Society of Antient Britons) o dan enw’r ‘British Charity School’ yn ardal Clerkenwell yn Llundain yn 1718.  Adnabyddwyd yr ysgol hefyd fel y ‘Welsh Charity School’.  Wrth osod yr ysgol yn ei chyd-destun hanesyddol, perthynai’r ysgol i gyfnod y ‘Dadeni Cymreig’ pan oedd Llundain yn gyrchfan i lawer o Gymry, ac yn frith gyda unigolion a chymdeithasau a oedd yn frwdfrydig i hyrwyddo ac amlygu cyfoeth a dyfnder diwylliant, a threftadaeth Cymru.

 

Dechreuodd stori’r ysgol gyda llogi ystafell yn Hatton Garden yn 1718 gydag ond deuddeg disgybl. Yn 1737 cychwynnwyd ar gasglu tanysgrifiadau ar gyfer adeiladu adeilad parhaol i’r ysgol. Cafwyd cyfraniadau oddi wrth wrth boneddigion ac aristocratiaid yn gysylltiedig gyda Chymru a arweiniodd at brynu darn o dir yn Clerkenwell Green ac adeiladu ysgol arno.  Ymhlith noddwyr yr ysgol oedd y naturiaethwr o Gymru, Thomas Pennant, a gyfrannodd £100 at y gost o adeiladu’r ysgol newydd yn Gray’s Inn Road.

 

Ysgol elusennol ydoedd i ddechrau ar gyfer addysgu plant tlawd yn Llundain o dras Gymreig a chynhaliwyd hi’n ariannol gan gyfraniadau ariannol gwirfoddol.  Symudodd lleoliad yr ysgol yn 1772 i Gray’s Inn Road, Llundain ac yna i Ashford, swydd Middlesex, yn 1857 cyn ei throi yn ysgol i ferched yn unig yn 1882 gyda’r enw ‘Welsh Girls School’. Caewyd yr ysgol yn swyddogol yn 2009.

 

Yn ystod ei hanes, a fu bron â chyrraedd y trichanmlwyddiant, roedd yr ysgol wedi newid o fod yn sefydliad addysgiadol ar gyfer bechgyn a merched difreintiedig gyda phwyslais ar ddysgu crefft a sgiliau galwedigaethol i fod, erbyn ei chau yn 2009, yn ysgol breifat, annibynnol i ferched yn unig.   Ail-enwyd yr ysgol yn ‘St. David’s School’ yn 1967.

 

Roedd Cymdeithas Anrhydeddus a Theyrngar yr Hen Frytaniaid, a sefydlwyd yn 1715, yn un o noddwyr pennaf yr ysgol ac roedd y cysylltiadau rhwng y ddau yn agos o’r cychwyn gyda’r Gymdeithas yn cynnal ei chyfarfodydd yn yr ysgol pan roedd yr ysgol wedi ei lleoli yn Clerkenwell a Gray’s Inn Road.  Cadwyd llyfrgell Cymdeithas yr Hen Frytaniaid yn yr ysgol, ac yn y man etifeddodd yr ysgol ddeunydd llyfrgellyddol y gymdeithas pan ddaeth honno i ben yn 1787.  Ar wahân i lyfrau Cymdeithas yr Hen Frytaniaid, roedd deunydd llyfrgell yr ysgol, yn cynnwys deunydd darllen o sefydliadau eraill, er enghraifft, y Cymmrodorion, a’r Gymdeithas Er Lledaenu Gwybodaeth Ddefnyddiol (Society for the Diffusion of Useful Knowledge).  Yn yr un modd etifeddodd yr ysgol pamffledi a deunydd darllen Cymdeithas y Cymmrodorion pan ddaeth y gymdeithas honno i ben am y tro cyntaf yn 1785. Mae’r casgliadau uchod i gyd bellach ar gael yma yn y Llyfrgell Genedlaethol.

 

 

Roedd niferoedd yr ysgol wedi cynyddu’n sylweddol yn ystod hanner cyntaf y 19eg ganrif.  Yn 1837 roedd 160 o blant (bechgyn a merched) yn yr ysgol ac erbyn 1857 roedd 2,200 o fechgyn a 670 o ferched yn yr ysgol. Datganodd y Tywysog Rhaglaw (mab y Frenhines Fictoria), yn ei anerchiad yn seremoni agoriadol yr ysgol newydd yn Ashford ar Orffennaf 13, 1857, sut oedd natur a chyfansoddiad yr ysgol wedi esblygu er ei chychwyn.  Esboniodd fel roedd sylfaen yr addysg ar gychwyn hanes yr ysgol yn pwysleisio elfennau galwedigaethol a phrentisiaethau er mwyn galluogi’r plant hynny i ennill bywoliaeth.  Rhoddwyd sylw cytbwys i addysg Gristnogol a sicrhau teyrngarwch i’r Frenhiniaeth gan fod yr ysgol wedi ei chychwyn yn wreiddiol ar Fawrth 1af, 1718, sef pen-blwydd y Dywysoges Caroline.  Roedd hwn wrth gwrs hefyd yn ddyddiad pwysig yng nghalendr y Cymry oherwydd dathliadau cenedlaethol Dydd Gŵyl Dewi.

 

Yn Adroddiad Blynyddol yr ysgol yn 1900 dywedwyd: ‘During the period previous to 1882 about 2,600 boys and about 900 girls were admitted to the benefit of the Institution.  The children received board, clothing, and a sound, useful education; a great number of them were afterwards apprenticed to useful trades, others were fitted out and sent to the Colonies, others to sea, some to service and many became pupil teachers. There is evidence to show that many of these children became afterwards prosperous, useful, and loyal citizens…’.

 

Yn 1882 penderfynwyd i gau’r hen ysgol a digolledu’r disgyblion hynny oedd yno ar y pryd. Agorwyd yr ysgol newydd ar 4 Hydref, 1882 gydag enw newydd, sef ‘Ysgol Gymraeg i Ferched’ gyda’r bwriad i ddarparu addysg uwch, gyda llety ar gyfer merched yn unig.    Roedd ble roedd y disgyblion neu eu rhieni yn byw ddim o bwys – yr unig gymhwyster ar gyfer mynediad i’r ysgol oedd bod rhaid i un o’r rhieni fod wedi cael eu geni yn ‘Nhywysogaeth Cymru, sir Fynwy, neu ym mhlwyfi Croesoswallt, Selattyn a Llanymynech yn swydd Salop’ (sef yr hen enw ar swydd Shropshire).

 

Roedd merched rhwng 10-15 mlwydd oed yn cael mynediad i’r ysgol a chategoreiddiwyd eu haddysg yn ôl ei werth ariannol. Roedd ysgolheigion oedd yn talu’r haen uchaf y flwyddyn yn gwario £32 y flwyddyn, yna ysgolheigion yr haen ganol yn talu £16 y flwyddyn a Sylfaenwyr yn derbyn llety ac addysg yn ddi-dâl.  Roedd y ddau gategori olaf yn cael eu hethol, ar sail canlyniadau eu harholiadau, gan Gorff Cyffredinol y Tanysgrifwyr.  Marchnatwyd lleoliad cyfleus Ashford fel un o fanteision yr ysgol oherwydd ei agosatrwydd at Orsaf Rheilffordd Ashford a’i fod ond 16 milltir o Lundain, 7 milltir o Windsor a 25 milltir o Reading wrth deithio ar Rheilffordd ‘London and South Western’.

 

Roedd natur y pynciau yn y cwricwlwm yn academaidd. Ffon fesur llwyddiant yr Ysgol i Ferched oedd y cynnydd a fu yn nifer y disgyblion rhwng 1882 pan gofrestrwyd 54 o ddisgyblion o gymharu â 1900 pan oedd 150 o ddisgyblion wedi eu cofrestru. Er hynny, ychydig dros ganrif yn ddiweddarach, caeodd yr ysgol ei drysau am y tro olaf yn 2009 oherwydd trafferthion ariannol.  Diwedd trist i sefydliad a fu gyda rôl allweddol yn rhoi lloches i rai o drysorau llenyddol a llawysgrifol pwysicaf Cymru.

 

Llyfryddiaeth

Adroddiad Blynyddol yr Ysgol Gymraeg i Ferched

Gwefan LLGC

Y Bywgraffiadur Cymreig

‘Hanes Cymru’ – John Davies

 

 

Bethan Hopkins-Williams

Cynorthwy-ydd catalogio

Spineless Wonders

Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 11-12-2023

 

Cyhoeddwyd y llyfr cyntaf gan Wasg Gregynog ganrif yn ôl ym 1923, ond yr eitem gyntaf i ddod o’r wasg oedd cerdyn ar gyfer Nadolig 1922. Mae’r cerdyn yn cynnwys pennill yn Gymraeg a Saesneg am bwysigrwydd darllen – addas ar gyfer gwasg argraffu newydd – ac ysgythriad pren o Neuadd Gregynog ger Y Drenewydd, cartref y wasg.

 

 

Cefais y bleser o gyflwyno rhai eitemau o gasgliad y Llyfrgell o gyhoeddiadau gweisg preifat yn nigwyddiad hybrid ‘Spineless Wonders’ a gynhaliwyd yn y Drwm ac ar lein yn ddiweddar. Mae’r term “gweisg preifat” yn cyfeirio at weisg cyfoes sy’n defnyddio dulliau traddodiadol o argraffu a llaw i greu cyhoeddiadau cain mewn argraffiadau cyfyngedig. Oherwydd thema’r gynhadledd canolbwyntiais ar gyhoeddiadau mwy ephemeral, megis y neges o heddwch oddi wrth blant Tywysogaeth Cymru at blant y byd a argraffwyd ym Mai 1923; cyhoeddwyd negeseuon tebyg bob blwyddyn o 1930 hyd 1939.

 

 

Ymysg gweisg preifat eraill yng Nghymru mae’r Old Stile Press yn Llandogo, Sir Fynwy, a Gwasg Gwydir yng Nghastell Gwydir, Llanrwst. Un o’r rhai llai adnabyddus yw gwasg Huw Ceiriog Jones, cyn aelod o staff y Llyfrgell Genedlaethol, sydd wedi mynd o dan sawl enw gan gynnwys Gwasg Llety Gwyn, Gwasg yr Arad Goch a Gwasg Y Wern. Dangosais nifer o eitemau wedi’u hargraffu gan Huw, megis cardiau Nadolig a detholiad o farddoniaeth cyn Geidwad Llawysgrifau a Chofysgrifau’r Llyfrgell, Dr. Daniel Huws, a argraffwyd mewn tri chopi yn unig.

 

 

Mae gweithiau awduron Cymreig wedi ysbrydoli gweisg preifat tu allan i Gymru, a dangoswyd weithiau gan R.S. Thomas wedi’u hargraffu gan y Celandine Press yn Warwickshire a’r Babel Press yn Denklingen yn yr Almaen, argraffiad o Fern Hill gan Dylan Thomas wedi’i gyhoeddi gan y Waseley Hills Press yn Sir Caerwrangon, ac argraffiad o Llywarch Hen gan y Tern Press yn Sir Amwythig. Tua 1920 argraffwyd Gweddi’r Orsedd a cherddi Cymraeg gan W.J. Gruffydd ac Eifion Wyn gan y Cuala Press yn Nulyn.

 

 

Roedd y gynulleidfa wrth eu boddau yn cael gweld yr eitemau hyn sy’n fach o ran maint ond eto yn dangos sgiliau arbennig eu gwneuthurwyr. Mae’r Llyfrgell yn parhau i gasglu cyhoeddiadau gweisg preifat sydd o ddiddordeb Cymreig, gan gynnwys rhai newydd a rhai hynach nad oes copïau ohonynt yn y casgliadau yn barod.

Timothy Cutts

Llyfrgellydd Llyfrau Prin

Dadgoloneiddio’r Casgliad Celf Cenedlaethol

Collections - Postiwyd 05-12-2023

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn gartref i dros 60,000 o weithiau celf, yn amrywio o baentiadau dyfrlliw i gartwnau, a’n parhau i ehangu ei chasgliad celf trwy brosiectau amrywiol.
Un prosiect o’r fath yw Prosiect Gwrth-Hiliaeth y Llyfrgell, ble comisiynwyd pedwar artist – Joshua Donkor, Jasmine Violet, Mfikela Jean Samuel a Dr Adéọlá Dewis – i greu gweithiau celf newydd sy’n ymateb i gasgliadau’r Llyfrgell, gan wynebu rhai agweddau heriol o’n hanes .

Canlyniad hyn yw darluniau sy’n cyfrannu at waith y Llyfrgell i wella amrywiaeth o fewn i’r casgliad celf fel ei bod yn well adlewyrchiad o Gymru.

Mae’r gweithiau ar hyn o bryd i’w gweld naill ai yn arddangosfa Cymru i’r Byd yn oriel Glan yr Afon yn Hwlffordd, yn arddangosfa Myfyrdod ar gyfer Mis Hanes Pobl Ddu ac arddangosfa CYFOES sydd newydd agor yn y Llyfrgell.

Yn ôl Curadur Celf y Llyfrgell, Morfudd Bevan “Mae wedi bod yn brofiad gwych cyd-weithio gyda’r pedwar artist hynod dalentog yma ar y prosiect pwysig iawn yma. Mae’n hanfodol ein bod yn cynnal sgyrsiau agored a gonest am ein casgliadau er mwyn creu gwelliannau ac er mwyn addysgu ein hun am hanes cuddiedig Cymru.”

A selection of new Welsh related books

Casgliadau / Collections / Derbynion newydd - Postiwyd 13-11-2023

History and general works

Cymru ddoe mewn lliw a llun / Gwyn Jenkins, Y Lolfa, 2022.

Merched peryglus / Golygwyd gan Angharad Tomos a Tamsin Cathan Davies, Honno, 2023.

Fy stori fawr / Golygydd: Gwenfair Griffith, Y Lolfa, 2023.

The North Wales Limestone Way / Colin K Peter, Gwasg Carreg Gwalch, 2023.

The Welsh in Liverpool : a remarkable history / D. Ben Rees, Y Lolfa, 2021.

 

 

The Nanteos Grail : the evolution of a holy relic / John Matthews, Ian Pegler and Fred Steadman-Jones, Amberley Publishing, 2023.

Two rivers from a common spring : the Books Council of Wales at 60, Welsh Books Council, 2021.

The Corris Railway : the story of a mid-Wales slate railway / Peter Johnson, Pen and Sword Transport, 2023.

Ffestiniog law : the shaping of a pioneering railway / Stephen Murfitt, Railway & Canal Historical Society, 2023.

Lost lines of Wales : Monmouthshire Western Railway / Geoffrey Lloyd, Graffeg, 2022.

 

Traethodau / Essays

Tryweryn, a new dawn? : the legacy of the drowning of Capel Celyn / Dr Wyn Thomas, Y Lolfa, 2023.

 

Bywgraffiadau / Biographies

Gelli di newid y byd! / Margaret Rooke, Graffeg, 2023.

Llythyr Noel : Dal y post / Noel Thomas, Gwasg y Bwthyn, 2023.

A Fisherman’s Fortune : A Memoir / Roger Jones, Llyfrau Cambria Books, [2023]

Charles : The King and Wales / Huw Thomas, Parthian, 2023.

Ahead of his time : Roy Francis and Rugby League / Peter Lush, London League Publications Ltd, 2022.

 

Chwaraeon / Sports

Mae’r haul wedi dod i Wrecsam / Geraint Løvgreen, Y Lolfa, 2023.

Dau frawd, dwy gêm / Dylan Ebenezer, Y Lolfa, 2022.

 

From Hollywood to Wrexham / Peter Read, Y Lolfa, 2023.

Half truths : my triumph, my mistakes, my untold story / Mike Phillips, with Matthew Southcombe, Reach Sport, 2022.

Wales and the All Blacks : an off-field history / Roger G. K. Penn, Y Lolfa, 2022.

 

Plant / Children

Cadi Goch a’r Crochan Hud / Simon Rodway, Y Lolfa, 2023.

Cadi a’r môr-ladron / Bethan Gwanas, Y Lolfa, 2022.

Shani Chickens / Valériane Leblond, Y Lolfa, 2022.

Seed / Caryl Lewis, Macmillan Children’s Books, 2022.

 

Ffuglen / Fiction

Anfadwaith / Llŷr Titus, Y Lolfa, 2023.

Love untold / Ruth Jones, Penguin Books, 2023.

Vulcana : A Novel / Rebecca F. John, Honno Modern Fiction, 2023.

 

Barddoniaeth / Poetry

Barddoniaeth Ystrad Fflur / Dafydd Johnston, Gomer, 2023.

The peacemakers / Waldo Williams ; parallel translations by Tony Conran, Y Lolfa, 2023.

 

Euros Evans,

Cynorthwy-ydd Catalogio.

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog