Blog

Datgloi Ein Treftadaeth Sain a pherthnasedd archifau yn oes Wicipedia

Darganfod Sain - Postiwyd 13-08-2020

Rwy’n archifydd o Sweden sydd wedi gwneud interniaeth yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC) rhwng Ionawr a Gorffennaf 2020. Ariannwyd yr interniaeth gan Erasmus + Rhaglen yr UE, a Phrifysgol Gothenburg oedd y sefydliad cefnogi yn Sweden. Y diben oedd cael profiad ymarferol o weithio fel archifydd sain ac ar yr un pryd helpu sefydliad treftadaeth ddiwylliannol. Felly, roeddwn i’n gweithio yn yr Archif Sgrin a Sain ar brosiect digido Datgloi Ein Treftadaeth Sain.

Nod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yw gwarchod, digido a sicrhau bod recordiadau sain prin ac unigryw ar gael i’r cyhoedd ledled y DU. Mae LlGC yn un o ddeg sefydliad archifol cenedlaethol a rhanbarthol sy’n rhan o’r prosiect ac mae’r holl waith yn cael ei gydlynu gan y Llyfrgell Brydeinig. Bydd y consortiwm hefyd yn cyflwyno gwahanol raglenni o weithgareddau ymgysylltu â’r cyhoedd, a gwefan lle bydd rhan helaeth o’r recordiadau ar gael am ddim i bawb ar gyfer ymchwil.

Felly rwyf wedi digido, catalogio ac ymchwilio i gynnwys a hawliau recordiadau, yn ogystal â chymryd rhan mewn gweithgareddau hyfforddi i wirfoddolwyr yn ardal Bae Teiger o Gaerdydd. Mae gan LlGC gasgliadau sain a recordiadau sy’n ymwneud ag agweddau amrywiol ar fywyd yng Nghymru, sy’n dyddio’n ôl i’r recordiadau cynharaf yn yr 1880au hyd at heddiw. Felly mae gweithio gyda’r deunydd wedi rhoi cipolwg cynnar i mi ar rannau o hanes a diwylliant Cymru. Rwyf hefyd wedi creu cynnwys i’w ddefnyddio ar sianeli cyfryngau cymdeithasol LlGC ac wedi ysgrifennu/golygu erthyglau ar gyfer Wicipedia, er mwyn lledaenu gwybodaeth am brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain a’r recordiadau (ac am brosiect digido blaenorol o’r enw Datgloi Treftadaeth Ffilm) i’r cyhoedd yn ehangach.

Wrth weithio gyda Wicipedia fe’m hatgoffwyd o’i gryfderau a’i wendidau mewn perthynas ag archifau. Un o gryfderau Wicipedia yw ei fod ar gael ac yn cael ei ddefnyddio’n eang o amgylch y byd, ond ar y llaw arall mae problemau o ran cynrychiolaeth yn yr erthyglau.

Yn Sweden, roeddwn eisoes wedi cymryd rhan mewn gweithdy Wicipedia wedi’i anelu at fenywod heb lawer o brofiad neu ddim profiad o gwbl o olygu ac ysgrifennu erthyglau. Fe’i trefnwyd gan Amgueddfa Hanes Merched Stockholm er mwyn lleihau’r bwlch rhwng y rhywiau yn Wicipedia. Mae tua 90% o’r erthyglau yn cael eu hysgrifennu gan ddynion sy’n golygu bod tua phedair gwaith cymaint o erthyglau am ddynion. Cawsom ein hannog felly i olygu ac ysgrifennu erthyglau am fenywod.

Ysgrifennais erthygl am Bulgariska Damkör Stockholm (Côr Merched Bwlgareg Stockholm), côr a fu’n weithgar ers dros 20 mlynedd. Ond roedd hi’n anodd trefnu bod yr erthygl yn cael ei chymeradwyo gan Wicipedia oherwydd y meini prawf yn gysylltiedig ag amlygrwydd. Mae angen i destun erthygl fod o ddiddordeb, arwyddocâd neu enwogrwydd nodedig. Roedd y côr wedi bod yn perfformio mewn gwyliau, mewn eglwysi, llysgenadaethau, amgueddfeydd, wedi cymryd rhan mewn teithiau cyfnewid diwylliannol, wedi trefnu gweithdai ac ati. Fodd bynnag, doedden nhw erioed wedi rhyddhau albwm, felly dadleuwyd nad oedd y côr yn deilwng i’w gynnwys. Hefyd prin oedd yr erthyglau amdanynt mewn cylchgronau cerdd neu debyg. Llwyddais i ddod o hyd i recordiadau radio o berfformiadau byw gan ddadlau eu bod yn bwysig ac yn unigryw, felly yn y pen draw cymeradwywyd yr erthygl.

Gwnaeth hyn i mi feddwl am gynrychiolaeth a’r perygl y bydd Wicipedia yn cadw at yr un hen hierarchaeth sydd wedi bod yn amlwg drwy hanes. Yn draddodiadol, mae merched fel grŵp wedi cael llai o gyfleoedd ac o ganlyniad llai o sylw mewn dogfennau hanesyddol, y wasg ac ati. Un ffordd i fynd i’r afael â hyn oedd i fenywod ddilyn trywydd gwahanol i ddynion. O ganlyniad efallai y byddai côr merched heddiw yn cynnal perfformiadau byw ac yn gwneud enw iddynt eu hunain drwy argymhellion personol, yn lle recordio a cheisio denu sylw gan y cyfryngau. Mae grwpiau anghofiedig eraill fel pobl sy’n fregus yn ariannol neu leiafrifoedd gwahanol (ethnig, diwylliannol ac ati) yn wynebu’r un risg o gael llai o gynrychiolaeth yn gyson yn yr oes ddigidol.

Wrth gwrs, mae archifau hefyd yn wynebu problemau cynrychiolaeth. Ond un ffordd o fynd i’r afael â hyn yw mynd ati’n fwriadol i lenwi’r bylchau archifol trwy gynnal cyfweliadau hanes llafar. Gellir deall hanes llafar fel dull o gasglu gwybodaeth am gyfnodau a digwyddiadau hanesyddol drwy gyfweld â phobl a’u profodd. Gellir cynnal cyfweliadau hefyd â phobl y mae eu profiadau a’u hatgofion yn cynrychioli cymunedau penodol neu y mae eu bywydau wedi bod yn arbennig o arwyddocaol. Y nod yn aml yw cael gwybodaeth o wahanol bersbectif, yn enwedig y rhai na ellir dod o hyd iddynt mewn ffynonellau ysgrifenedig. Mae hanes llafar wedi datblygu law yn llaw â thechnegau recordio sain a chlyweledol ond gellir trawsgrifio cyfweliadau hefyd. Mae casglu caneuon a cherddoriaeth yn ffordd debyg o gasglu cerddoriaeth a drosglwyddir ar lafar (fel cerddoriaeth werin) a thrwy hynny, llenwi’r bwlch cerddorol.

 

 

Rwyf wedi dod ar draws amrywiaeth eang o recordiadau hanes llafar wrth weithio ar brosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain. Er enghraifft, cyfweliadau gyda ffermwyr o Gymru a oedd yn byw yn ystod yr Ail Ryfel Byd, disgynyddion i ymfudwyr o Gymru yn UDA, Andy Fairweather y cerddor o Gymru, Eric Rowan cynhyrchydd ffilmiau a wnaeth y ffilm am frodyr a chwiorydd yr arlunydd “Augustus and Gwen: The Fire and the Fountain (1975)”, Elinor Rosen a fu’n ymwneud â’r Blaid Lafur ar hyd ei hoes, John Goddard y ffotograffydd a llawer o gyfweliadau gydag arlunwyr ac artistiaid o Gymru a oedd yn weithgar yn ystod y 1900au, fel Eirian a Denys Short.

Mae rhai cyfweliadau hanes llafar gyda pherthnasau a ffrindiau i bobl mwy enwog, nad ydyn nhw gyda ni bellach, fel y cyfweliad gyda Tom Evans sy’n trafod gweithgareddau casglu ei wraig Margaret Evans (1922-1996). Casglodd wisgoedd, arteffactau, dogfennau ac effemera sy’n gysylltiedig ag Aberystwyth a thu hwnt, o’r 1800au i’r 1900au. Rhoddwyd y dogfennau o’i chasgliad i Archifdy Ceredigion a’r arteffactau i Amgueddfa Ceredigion. Enghraifft arall yw’r cyfweliad gyda Stanley Cheetham, a oedd yn perthyn i’r arloeswr Arthur Cheetham (1864-1937), sef y gwneuthurwr ffilmiau cyntaf yng Nghymru. Gwnaeth dros 30 o ffilmiau byrion rhwng 1898 a 1912 a’u dangos mewn cymunedau gwledig yn ogystal ag agor y sinema gyntaf oedd yn agored drwy’r flwyddyn yn y Rhyl yn 1906. Hefyd mae gan yr Archif Sgrin a Sain ffilmiau a wnaed gan G.A. Cheetham, mab Arthur.

Ar y llaw arall, mae cyfweliadau hanes llafar eraill yn canobwyntio ar ffenomen ddiwylliannol fel y gyfres o gyfweliadau gan yr Athro Moira Vincentelli sy’n trafod defnydd a swyddogaeth y ddreser Gymreig ar draws y cenedlaethau.

Yn olaf, hoffwn sôn am Gasgliad Bae Teigr. Mae’n perthyn i The Heritage & Cultural Exchange Bae Teigr a’r Byd, sefydliad cymunedol sy’n ceisio croniclo treftadaeth ac amrywiaeth ddiwylliannol Bae Teigr a Dociau Caerdydd. Mae ganddynt ddeunyddiau archifol sy’n cynnwys: ffotograffau, llyfrau dogni, cylchgronau, llyfrau gwasanaeth morwyr, paentiadau a brasluniau, cofrestr ysgol yn ogystal â chyfweliadau sain a thapiau fideo. Mae’r recordiadau sain yn cael eu digido a’u catalogio yn ystod prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain ac ymddengys eu bod yn amhrisiadwy i bobl sydd eisiau dysgu mwy am un o’r ardaloedd amlddiwylliannol gwreiddiol, gyda mewnfudwyr o hyd at 45 o wledydd.

Ac mae’r holl enghreifftiau yma’n recordiadau a wnaed yn Saesneg, mae llawer mwy ar gyfer siaradwyr Cymraeg. Gobeithio y bydd rhywbeth perthnasol i bawb. Mae’r holl recordiadau sy’n cael eu digido a’u catalogio o’r prosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain yn cael eu derbyn i Gatalog Sain a Delweddau Symudol y Llyfrgell Brydeinig ac yn y pen draw, bydd chwaraewr cyfryngau pwrpasol, a ddatblygir o’r newydd, a gwefan yn cael ei lansio. Bydd hyd at 100,000 o recordiau ar gael am ddim i bawb ymchwilio iddynt, eu mwynhau a chael eu hysbrydoli ganddynt. Bydd y sefydliadau cenedlaethol a rhanbarthol yn darparu mynediad yn lleol i’w recordiadau eu hunain a’r rhai nad oes ganddynt drwydded a chaniatad i’w cyhoeddi ar-lein.

Nid yw Wicipedia yn derbyn hanes llafar fel ffynhonnell gyfreithlon ar gyfer erthygl felly mae’n werth chwilio drwy’r archifau i ddod o hyd i rywbeth gwreiddiol a gwahanol. A gyda phrosiect Datgloi Ein Treftadaeth Sain mae archifau bron â chael y blaen ar Wicipedia, o ran mynediad ac argaeledd ar-lein.

Yn olaf, hoffwn ddiolch i staff LlGC, yn enwedig yn yr Archif Sgrin a Sain, sydd wedi bod yn groesawgar a chefnogol iawn yn ystod fy nghyfnod yng Nghymru.

 

Diolch yn fawr iawn

Maria, archifydd o Sweden

 

‘Tydfor yr hiwmor a’r hwyl’

Casgliadau / Derbynion newydd - Postiwyd 10-08-2020

Dyna deitl addas teyrnged Dic Jones i’w gyfaill Tydfor Jones yn Barddas, Medi 1983, yn dilyn ei farwolaeth drasig mewn damwain dractor ar ei fferm Y Gaerwen, Blaencelyn, ger Llangrannog, ar 20 Mehefin 1983, yn wyth a deugain mlwydd oed.

Ym mis Chwefror llynedd cyrhaeddodd Papurau Tydfor Jones yn rhodd i’r Llyfrgell mewn cês patrwm tartan ‘Black Watch’.  Mae Papurau’r Parch. Gerallt Jones, cefnder i Tydfor, yma’n y Llyfrgell hefyd.

Derbyniwyd papurau tad Tydfor sef Evan George (‘Siors’, 1892-1953) neu ‘Sioronwy’ (ei enw barddol) yn rhan o’r rhodd.  Yr oedd yn fardd ac yn ddegfed plentyn o’r deuddeg a fagwyd ar fferm enwog a diwylliedig y Cilie, Cwmtydu.

Ym mis Rhagfyr 2019 cyrhaeddodd pecyn ychwanegol o bapurau yn ymwneud â John (Tydu) Jones (1883-1947), ewythr Tydfor a brawd Siors, a ymfudodd i Ganada yn 1904 ac roedd ‘Jac Canada’ yn dipyn o gymeriad.  Ceir llythyrau hiraethus oddi wrtho at ei deulu.  Cofnododd ei gerddi mewn cyfrol ddu – ‘Aelwyd y teulu’ i gofio am ei rieni ac yn anrheg pen-blwydd i Tydfor yn saith mlwydd oed.  Roedd yn arbennig o hoff o englyna a cheir englynion i’w frodyr, ei chwiorydd, ei neiaint, gan gynnwys englyn i Tydfor.  Bu farw mewn damwain wrth weithio ar felin lifio yn Sultan, Canada, yn 1947.

 

 

Ceir copi o sgript teyrnged T. Llew Jones i ‘Bois y Cilie’ yn y Babell Lên adeg Eisteddfod Genedlaethol Aberteifi 1976 ac roedd Tydfor yn un o’r llefarwyr.  Cyfeirir at Tydfor fel ‘enghraifft dda o’r bardd gwlad’ yn y Cydymaith i lenyddiaeth Cymru (Caerdydd, 1997).

Cyhoeddwyd Rhamant a hiwmor Tydfor (Llandysul, 1993), cyfrol o’i farddoniaeth wedi’i golygu gan ei weddw Ann Tydfor, yn 1993.  Gellir gweld fod ei ddiddordeb mewn barddoni yn tarddu o’i blentyndod wrth edrych ar ei gerddi cynnar niferus sy’n cynnwys cerdd i ‘T. Llewelyn Jones’ yn ei gyfrol ‘Yr awen’, 1947-1948, gyda mynegai i’r cerddi hyd yn oed.

 

 

Ym Mhapurau Cassie Davies 68 mae dau bennill ‘Defi John’ a anfonodd Tydfor ati yn 1970 er cof am D. J. Williams.

Ddeugain mlynedd nôl ym mis Chwefror 1980 cefais y fraint o fod mewn noson yng Nghanolfan y Dderi, Llangybi, Ceredigion, fy mhentref genedigol, ac Adar Tydfor yn ein diddanu.  Mae gen i lofnod Tydfor i brofi hynny!  Ef oedd yn gyfrifol am lunio sgriptiau i’r parti, cyfansoddi geiriau’r caneuon ac yn arweinydd y noson hefyd.  Roedd yn gyfrannwr cyson i’r rhaglen radio ‘Penigamp’ ar ddechrau’r 1970au.

Yng ngeiriau Emyr Llywelyn yn ei deyrnged i Tydfor yn Y Gambo, Gorffennaf 1983, ‘Ti oedd brenin diwylliant bro’.

 

Ann Francis Evans
Archifydd Cynorthwyol

Derbynion Newydd: Papurau Syr David Treharne Llewellyn

Casgliadau / Derbynion newydd - Postiwyd 03-08-2020

Ym mis Ionawr eleni daeth casgliad bach o lythyron a effemera yn ymwneud a gyrfa gwleidyddol Syr David Treharne Llewellyn, cyn aelod seneddol Ceidwadol, ar werth mewn arwerthiant.Roedd Llewellyn wedi gwasanaethu fel AS dros Ogledd Caerdydd rhwng 1950 a 1959 a chael ei apwyntio fel is-weinidog yn y Swyddfa Gartref yn dilyn buddugolaeth y Ceidwadwyr yn Etholiad Cyffredinol 1951. Dim ond blwyddyn roedd Llewellyn yn ei swydd yn y Swyddfa Gartref, cyn iddo orfod ymddiswyddo oherwydd ei iechyd ond roedd yn benodiad arwyddocaol iawn.

Yn eu maniffesto ar gyfer Etholiad Cyffredinol 1951, roedd y Ceidwadwyr wedi addo creu swydd yn y Llywodraeth i ymdrin a materion Cymreig. Pan gafodd ei apwyntio i’r cabinet, cafodd David Maxwell-Fyfe y teitl Ysgrifennydd Cartref a Gweinidog dros Faterion Cymreig. I brofi bod hyn yn newid mwy na theitl swydd, penodwyd gweinidog yn y Swyddfa Gartref oedd yn gyfrifol yn benodol am faterion Cymreig; David Treharne Llewellyn oedd y gwleidydd cyntaf yn y rôl honno.

 

 

Mae’r Archif Wleidyddol Gymreig yn casglu papurau Ysgrifenyddion Gwladol Cymru, felly roeddwn ni’n teimlo bod yr archif bach hwn yn werth ei brynu. Nid oes llawer o’i gyfnod yn y Swyddfa Gartref ond mae un llythyr gan Winston Churchill yn diolch iddo am ei wasanaeth i Gymru fel gweinidog a llawer o ohebiaeth gyda gweinidogion eraill yn ystod ei yrfa seneddol gan gynnwys James Callaghan, Edward Heath, David Maxwell-Fyfe a Gwilym Lloyd George. Mae casgliad diddorol o lythyron oddi wrth Philip Noel-Baker, Gweinidog Tanwydd a Phŵer, am gymorth ar gyfer y rhai oedd mewn angen oherwydd damweiniau mewn pyllau glo, a grŵp arall sy’n dangos y berthynas rhwng Llewellyn a George Thomas ac sy’n trafod trychineb Aberfan a’r Arwisgo yn 1969.

Roedd Llewellyn wedi chwarae rhan byr ond arwyddocol yn natblygiad gwleidyddiaeth Cymru, felly mae’n briodol bod ei archif bach wedi dod i’r Llyfrgell Genedlaethol gyda phapurau Ysgrifenyddion Gwladol Cymru a gwleidyddion Cymreig o’r un cyfnod.

Mae’r papurau erbyn hyn ar gael ar ein catalog ar-lein.

Rob Phillips
Archif Wleidyddol Gymreig

Curaduron yn Cyflwyno: Chwilio’r Cofnodion Esgobaethol

Casgliadau / Collections - Postiwyd 27-07-2020

Yn 1944 dechreuodd yr Eglwys yng Nghymru adneuo cofnodion pob esgobaeth yn y Llyfrgell Genedlaethol, er budd i’r genedl. Roedd hyn yn cynnwys y pedair esgobaeth hynafol, sef Bangor, Llandaf, Llanelwy a Thyddewi, a’r ddwy esgobaeth fodern, Mynwy, ac Abertawe ac Aberhonddu. Cafodd dogfennau, llawysgrifau, mapiau a darluniau eu hadneuo, ac mae’r Llyfrgell yn parhau i dderbyn adneuon rheolaidd hyd heddiw.

 

 

Mae mwyafrif y cofnodion esgobaethol yn ymwneud â systemau gweinyddol a chyfreithiol yr Eglwys. Mae’r cofnodion yn adrodd hanes yr Eglwys a’r esgobaethau, adeiladau eglwysig, a gwaith yr esgobion, llysoedd, a’r clerigwyr. I’r rheiny sy’n ymddiddori yn hanes eglwysig neu hanes teulu neu leol, mae’ casgliad yn cynnwys ffynonellau gwybodaeth hollbwysig. Mae’r casgliad yn un sylweddol o ran maint – un o’r casgliadau mwyaf o gofnodion corfforaethol yn y Llyfrgell. Yn ffodus i ymchwilwyr, mae’r casgliad wedi’i drefnu’n dda, sy’n gwneud mynediad i’r deunydd yn weddol rwydd.

Os nad ydych wedi defnyddio’r casgliad o’r blaen a’ch bod yn ansicr o ble i ddechrau, efallai bydd yr awgrymiadau yma o gymorth:

 

1. Adnabod eich esgobaeth: Mae cofnodion pob esgobaeth wedi’u rhannu i gategorïau bras, megis Adysgrifau’r Esgob, Papurau’r Llys Consistori, Cofnodion y Cabidwl ayyb. Yn gyffredinol, gallwch ddisgwyl chwilio’r un mathau o gofnodion yng nghasgliad pob esgobaeth, er efallai bydd gwahaniaethau yn hyd y cofnodion a’u dyddiadau.

2. Porwch y prif ddisgrifiad ar gyfer yr esgobaeth: Bydd y prif dudalen catalog ar gyfer yr esgobaeth yn cynnwys pa gofnodion sydd ar gael – mae’r meysydd ‘Natur a Chynnwys’ a ‘System o Drefniant’ yn enwedig o ddefnyddiol. Bydd y prif dudalen hefyd yn dangos y categorïau o gofnodion sydd ar gael.

 

 

3. Chwilio cyflym: Mae nifer o deitlau’r cyfresi a’r cofnodion yn chwiliadwy drwy ddefnyddio allweddeiriau, felly rhowch dro ar chwilio am dermau penodol sy’n berthnasol i’ch ymchwil. Cofiwch drio sillafiadau gwahanol i wella eich canlyniadau chwilio. Fe welwch fod modd i chi wneud chwiliad cyflym o fewn casgliad penodol drwy ddefnyddio’r blwch chwilio ar ochr chwith y sgrin yng Nghatalog Archifau a Llawysgrifau’r Llyfrgell.

4. Adnoddau print: Os ydych yn ceisio chwilio gwybodaeth am aelod o’r glerigiaeth, man cychwyn da ar gyfer eich ymchwil yw Crockford’s Clerical Directory. Mae’n cynnwys manylion apwyntiadau clerigol ers 1858.

5. Llefydd annisgwyl: Er efallai nad yw’n ymddangos yn berthnasol ar yr olwg gyntaf, byddwch yn barod i dreulio peth amser yn archwilio rhannau arall o’r casgliad. Ni chafodd rhai dogfennau swyddogol eu rhoi mewn i’r categorïau cyffredinol. Er enghraifft, mae cyfres Amrywiol (Miscellaneous) yng Nghofnodion Esgobaethol Tyddewi yn cynnwys deunydd yn ymwneud â chapeli anghydffurfiol yn Aberhonddu.

 

 

Mwynhewch y chwilio!

Lorena Troughton
Archifydd Cynorthwyol

Salem – Symbol o Hunaniaeth Gymreig

Collections - Postiwyd 23-07-2020

Diogelu ail fersiwn ‘Salem’

Mis Hydref y llynedd bu’r Llyfrgell yn hynod falch o’i llwyddiant wrth ddiogelu gwaith eiconig ‘Salem’ o 1909 gan Sidney Curnow Vosper (1866-1942) ar gyfer y genedl. Mae’r gwaith mewn dyfrlliw yn darlunio’r olygfa o oedfa yng Nghapel Salem, Cefncymerau, Llanbedr ger Harlech, gyda’r cymeriad Siân Owen yn ei gwisg draddodiadol Gymreig yn dal llyfr emynau yn ganolog i’r llun. Ar hyd y degawdau daeth ‘Salem’ yn symbol eiconig o hunaniaeth Gymreig a’r traddodiad anghydffurfiol yng Nghymru.

Cartrefi Cymru a’r Cof Gwerinol

Creodd Vosper ddau fersiwn o ‘Salem’ yn ystod ei oes. Cafodd y cyntaf ei greu ym 1908, a’i arddangos yn Llundain lle fe’i prynwyd gan y diwydiannwr William Hesketh Lever a’i defnyddiodd er mwyn hyrwyddo gwerthiant ei gynnyrch ‘Sunlight Soap’. Yn sgil hyn daeth y ddelwedd yn un eiconig ar draws Prydain. Fel y nododd yr hanesydd celf Peter Lord yn ei lyfr ‘The Tradition’ yn 2016: ‘In the wake of a nationwide religious revival in 1904, the picture itself and its associated mythology entered Welsh homes and folk memory’. Un o’r rhesymau eraill hefyd dros lwyddiant y llun oedd na chynhyrchwyd ond ychydig iawn o ddelweddau Cymreig cyn y Rhyfel Byd fel printiau lliw rhad a deniadol. Ym 1937 prynodd Ifan ab Owen Edwards printiau o’r darlun er mwyn eu gwerthu yn adrannau’r Urdd. Atgynhyrchwyd y darlun hefyd ar gyfer ei ddefnydd yng nghalendr ‘Cymru Fydd’ ym 1950, 1956 a 1957. Fe fanteisiodd nifer o Gymry ar hyn drwy ei dorri allan o’r cylchgrawn a’u fframio ar gyfer eu cartrefi. Fe grëwyd yr ail fersiwn o ‘Salem’, a brynwyd gan y Llyfrgell Genedlaethol, sydd ond ychydig yn wahanol i’r gwreiddiol ar gyfer Frank Treharne James, cyfreithiwr o Ferthyr, a brawd-yng-nghyfraith yr artist yn 1909.

Cyferbyniadau

Fel y dywed Peter Lord mae yna wrthgyferbyniad cryf o fewn y llun rhwng symlrwydd yr adeilad, gostyngeiddrwydd yr oedfa a siôl chwaethus y prif gymeriad. Credai nifer eu bod yn medru gweld delwedd o’r diafol ym mhlyg siôl Siân Owen, a greodd dipyn o gynnwrf ynglŷn ag ystyr y llun. Tybier rhai bod y ddelwedd o’r diafol yn rhybudd i bobl yn erbyn pechod balchder, a bod Siân Owen yn euog o’r fath pechu drwy wisgo ei siôl Baisli gorau i fynychu’r gwasanaeth. Tybier hefyd fod Siân Owen yn cynrychioli’r ffigwr o’r ‘Fam’ yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Adnabyddwyd Siân Owen yn lleol fel Siân Owen, Tŷ’n y Fawnog . Roedd hi dros 70 mlwydd oed pan grëwyd y paentiad, ac yn dorcalonnus rhai blynyddoedd wedi i Vosper beintio’r llun fe gollodd hi dau o’i wyrion yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Rhoddai hyn ystyr hyd yn oed yn ddwysach i’w symbolaeth hi fel Mam Gymreig, wrth ystyried y miloedd o famau yng Nghymru a gollodd meibion ar faes y frwydr yn ystod y Rhyfeloedd Byd.

Cymeriadau lleol

Cymeriadau lleol a bortreadir yn y llun ac fe wnaethant eistedd ar gyfer yr artist o fewn y capel. Eithriad i hyn oedd y ddelw teiliwr a enwodd yn Leusa Jones a roddodd i eistedd yn y sêt blaen. Mae’n ddiddorol i nodi mai wyneb Siân Owen a benderfynodd ei roi ar gyfer wyneb Leusa Jones hefyd. Mae’n annhebygol fod yr het dal Gymreig yn boblogaidd yn 1908, ac felly fel dywed Tal Williams yn ei lyfr ar Salem yn 2010 nid oedd gan un o’r gwragedd a bortreadir o fewn y llun ei het ei hun. Benthyciwyd felly’r un het a wisgir gan Siân Owen, Laura Williams, Mary Rowlands a Leusa Jones y ddelw teiliwr, gan Elin Edwards, Tŷ’r Capel, nain y Parch. Evan Rowlands. Mrs Williams, gwraig Ficer Harlech, a roddodd fenthyg y siôl i Siân Owen. Rhoddodd yr artist bocs ‘Quaker Oats’ i Evan Lloyd y bachgen bach 6 mlwydd oed i’w ddal a eisteddai gyda’i fodryb Mary Rowlands. Ofnai Vosper y byddai’r bachgen bach yn dechrau troi tudalennau’r llyfr pe bai ganddo lyfr emynau iawn i’w ddal, fel yr hyn a’i portreadir ef yn dal yn y llun gorffenedig. Wiliam Siôn a Rhobet Williams, Cae’r Meddyg ydy enwau’r ddau ddyn o fewn yr olygfa.

Mynegiant o deyrngarwch at Gymru

Ysbrydolwyd yr artist dyfrlliw Vosper i greu gweithiau wedi eu selio ar ddiwylliant Llydaweg a Chymreig yn ystod ei oes, ond heb os ‘Salem’ yw ei waith mwyaf adnabyddus heddiw. Fel y nododd Peter Lord: ‘Yn y pen draw, mater o fynegi teyrngarwch a pherthyn i Gymru yw poblogeiddrwydd Salem’.

Morfudd Bevan
Curadur Celf Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Curaduron yn Cyflwyno: Defnyddio cofnodion Llys y Sesiwn Fawr (Rhan 2)

Casgliadau / Collections - Postiwyd 20-07-2020

Rhan 2: Cofnodion a chymhorthion chwilio o fewn archif y Sesiwn Fawr

 

Y cofnodion mwyaf defnyddiol i ymchwilwyr yn archif y Sesiwn Fawr yw’r Rholiau Pledion (y dosbarth mwyaf), y Ffeiliau Carchar (y mwyaf diddorol) a’r Pledion, sy’n cynrychioli achosion sifil, achosion y Goron ac achosion ecwiti yn y drefn honno. Nid oes dim mynegeion go iawn, ond mae llawer o gofnodion y llys yn gyflenwol a gellir eu defnyddio fel cymhorthion chwilio. Nid yw’r rhain yn gynhwysfawr, ond dyma’r lle i gychwyn oni bai eich bod chi’n gwybod pryd y cafodd achos arbennig ei glywed. Yn Saesneg mae’r dogfennau o 1733 ymlaen, a hefyd yr achosion ecwiti, tystiolaethau troseddol a chofnodion y Werinlywodraeth, tra bod y rhan fwyaf o’r deunydd cyn 1733 yn Lladin.

Dyma beth allwch chi ddisgwyl ei ddarganfod yn y cofnodion a’r cymhorthion chwilio mewnol:

 

Ochr Sifil

Mae RHOLIAU PLEDION (PLEA ROLLS) yn cynnwys pledion yn bennaf mewn achosion a gyrhaeddodd prawf, gan gofnodi enwau a phledion pob plaid, galwedigaethau a mannau preswyl diffynyddion, a manylion pwnc y ddadl ac unrhyw ymgais blaenorol i ddod â’r achos o flaen llys (gan nodi dyfarniadau’r llys ac enwau rheithwyr). Maen nhw hefyd yn cynnwys adferiadau (ymddiriedolathau eiddo a wnaethpwyd fel arfer ar gyfer cytundebau priodas neu dadentaeliadau), achau herio (a dynnwyd gan achwynyddion i brofi perthynas teuluol â swyddogion y Goron fel na allai diffynyddion herio panelu rheithgorau), rhestrau o dwrneiod, gwysion a gwritiau proses eraill (yn aml yn nodi rheithfarnau ac iawndaliadau a wobrwywyd).

CYMHORTHION CHWILIO

Mae Rhestri Cynnwys (Docket Rolls and Books) a Llyfrau Praecipe (Praecipe Books ar gyfer cylchdaith Caerfyrddin) yn cofnodi manylion pob achos a gyflwynwyd, yn cynnwys mathau o achosion, enwau’r pleidiau, yr eiddo dan sylw ac enwau’r twrneiod. Fe’u trefnir naill ai fesul enw twrnai’r achwynydd neu yn ôl pa mor bell yr oedd pob achos wedi mynd.

Mae Ffeiliau’r Protonotari (Prothonotary’s Files) yn cynnwys pledion achwynyddion a diffynyddion, copïau o ddogfennau cynorthwyol, siedylau o gostau, ac erfyniadau i aswyno unigolion rhag wasanaethu ar reithgorau. Y cynnwys mwyaf defnyddiol yw achau herio (gweler uchod) ac achosion athrod (y clywid y rhan fwyaf ohonynt gan lysoedd eglwysig).

Mae Rhestri Cynnwys Cytgordau ac Adferiadau (Docket Books of Fines and Recoveries), Rhestri Cynnwys Pledion a Chytgordau (Docket Books of Pleas and Fines ar gyfer cylchdaith Aberhonddu) a Rholiau Coffa Adferiadau (Remembrance Rolls of Recoveries ar gyfer cylchdaith Caerfyrddin) yn cynnwys cytgordau terfynol a phledion mewn adferiadau cyffredin, y ddau ohonynt yn achosion cydgynllwyniol ffug. Yn aml, mae’r cofnodion yma yn fwy niferus mewn archifau ystadau, sydd hefyd yn cynnwys gweithredoedd sy’n datgelu gwir ddiben y gweithrediadau.

Mae Llyfrau Rheolau (Rule Books) a Llyfrau Gorchmynion (Order Books) yn cynnwys dyfarniadau a chyfarwyddiadau yn ymwneud â sut y dylai achosion fynd yn eu blaenau. Yn aml, maen nhw wedi cael eu talfyrru yn llym.

Mae Llyfrau Gohiriadau (Imparlance Books) yn cofnodi achosion a drosglwyddwyd i’r sesiwn nesaf.

 

 

Ochr y Goron

Mae FFEILIAU CARCHAR (GAOL FILES) yn cynnwys cofnodion yn ymwneud ag achosion troseddol, sef:

  • Calendrau o garcharorion yn aros i sefyll eu prawf, yn cynnwys enwau, troseddau honedig, galwedigaethau, mannau preswyl, mechniwyr, pwy a gyflwynodd carcharorion i’r carchar, carcharorion yn pledio eu boliau, a rhai rheithfarnau a dedfrydau. Mae calendrau diweddarach hefyd yn enwi’r sawl a ddyfarnwyd yn euog. Mae calendrau wedi cael eu talfyrru yn llym, ac yn aml wedi cael eu treulio.
  • Rhestrau o swyddogion y llys a rheithwyr y rheithgorau gwahanol a alwyd i fynychu’r llys (yn cynnwys y sawl a esgusodwyd, neu a wrthwynebwyd neu a ddirwywyd am beidio mynychu), gydag enwau diffynyddion a brasluniau o achosion.
  • Cyhuddiadau yn cofnodi troseddau honedig, ymhle a phryd y digwyddon nhw, enwau a galwedigaethau a mannau preswyl diffynyddion, pryd y cawsant eu dal, enwau achwynyddion a dioddefwyr eraill, a drwgdybiedigion yn derbyn braint clerigwyr. Yn aml, cafodd manylion nad oeddynt yn allweddol i lwyddiant neu fethiant prawf eu hasio neu eu cofnodi yn amhenodol neu yn anghywir, a newidwyd cyhuddiadau yn rheolaidd oherwydd bargeinio pledion neu’r awydd i osgoi’r gosb eithaf. Cofnodir pledion diffynyddion yn aml, a rheithfarnau a dedfrydau hefyd.
  • Biliau yn dynodi a oedd rheithgorau yn ystyried bod achos i’w ateb.
  • Ymrwymiadau i sicrhau presenoldeb erlynwyr, diffynyddion a thystion yn y llys, gydag enwau, cyfeiriadau a dyddiadau troseddau. Yr oedd gweithredu’r ymrwymiadau yn dibynnu ar gywirdeb y wybodaeth hon.
  • Erfyniadau, fel arfer ar ffurf cwynion diffynyddion am sut yr oedd achosion yn cael eu trafod.
  • Deponiadau a chroesholiadau tystion a dioddefwyr a gymerwyd cyn mynd i brawf, fel arfer yn Saesneg (yn aml wedi eu trosi o’r Gymraeg) ac weithiau yn Gymraeg, yn cynnwys gwybodaeth fanwl am bob agwedd o fywyd bob dydd. Mae’r rhain yn ffynhonnell eithriadol o werthfawr, mwy felly oherwydd na chofnodid tystiolaeth a roddid ar lafar yn y llys, ond dinistriwyd y rhan fwyaf ohonynt oherwydd nad cofnodion swyddogol y llys oeddent.
  • Siedylau o garcharorion, gyda chrynodebau o achosion i gynorthwyo rheithwyr.
  • Cyflwyniadau gan gwnstablau a’r Rheithgor Mawr o droseddau y tybiwyd eu bod wedi cael eu cyflawni. Yr oedd y rhain yn aml yn cynnwys esgeuluso cynnal ffyrdd.
  • Gwritiau i sicrhau presenoldeb y cyhuddiedig, yn ymestyn o’r ŵys wreiddiol hyd at atafaeliad a herwriaeth. Dibynnodd y math o writ a ddefnyddiwyd ar y drosedd a faint o writiau a gyhoeddwyd o’r blaen.
  • Biliau o gostau, yn dangos (ymhlith pethau eraill) sut y dalwyd drwgdybiedigion a sut y defnyddid cyfieithwyr yn y llys.
  • Gwritiau yn trosglwyddo achosion o’r Sesiwn Chwarter i’r Sesiwn Fawr, gan nodi gwybodaeth fras am yr achosion.
  • Cwestau’r Crwner ynghylch materion megis marwolaethau annisgwyl neu trwy drais, trysorau cudd a llongddrylliadau. Canolbwynt y cwest oedd penderfynu a oedd trosedd wedi cael ei chyflawni yn hytrach na chadarnhau’r ffeithiau yn llawn.

CYMHORTHION CHWILIO

Mae Llyfrau’r Goron (Crown Books – dim ond ar gyfer Sir Fflint 1564-1666) a Llyfrau Duon (Black Books – dim ond ar gyfer cylchdaith Aberhonddu 1726-1830) yn cynnwys enwau carcharorion, manylion troseddau a phledion, a rheithfarnau a dedfrydau. Ni chynhwysir pob achos. Mae Llyfrau’r Goron hefyd yn darparu gwybodaeth am lawer o’r cofnodion eraill a geir yn y Ffeiliau Carchar.

Mae Rholiau Calendr (Calendar Rolls) yn darparu mynegeion i galendrau cynnar Sir Faesyfed, Sir Forgannwg, Sir Aberteifi a Sir Benfro.

Mae Llyfrau Gorchmynion (Order Books), Llyfrau Rheolau (Rule Books) a Llyfrau Cofnodion (Minute Books) yn perthyn yn bennaf i achosion sifil, ond rheithfarnau a dedfrydau troseddol yw eu cynnwys mwyaf defnyddiol. Mae’r cofnodion yn fylchog ac wedi cael eu talfyrru yn llym. Mae gan Lyfrau Gohiriadau (Imparlance Books) wybodaeth debyg am gylchdaith Aberhonddu.

 

Ochr Ecwiti

Mae PLEDION (PLEADINGS) yn cynnwys datganiadau ac atebion gan achwynyddion a diffynyddion, gyda deponiadau tystion. Mae’r cofnodion memrwn a’r rhai papur ar wahân, felly gall manylion am un achos ymddangos mewn mwy nag un lle.

CYMHORTHION CHWILIO

Mae Llyfrau Bil (Bill Books) yn cofnodi pryd y derbynwyd pob achwyniad yn wreiddiol.

Mae Llyfrau Dyfarniadau (Decree Books) yn cynnwys manylion achosion, crynodebau o bledion, a dyfarniadau’r llys.

Mae Llyfrau Gorchmynion (Order Books) yn cynnwys gorchmynion y llys, yn cynnwys dyfarniadau.

 

Gobeithiwn y bydd yr adroddiad cryno hwn yn cynorthwyo ac ysbrydoli ymchwilwyr.

 

Dr David Moore
Archifydd Cynorthwyol

 

Curaduron yn Cyflwyno: Defnyddio cofnodion Llys y Sesiwn Fawr (Rhan 1)

Casgliadau / Collections - Postiwyd 16-07-2020

Mae cofnodion Llys y Sesiwn Fawr yn adnodd eithriadol o werthfawr ar gyfer hanes cymdeithasol, economaidd a chyfreithiol Cymru o 1542 hyd 1830, a maen nhw’n llawnach na chofnodion cyffelyb yn Lloegr. Maen nhw wedi cael eu tanddefnyddio gan ymchwilwyr, er eu bod nhw’n un o archifau pwysicaf y Llyfrgell. Mae hyn yn rhannol oherwydd bod defnyddio cofnodion llys yn gallu bod yn anodd, ond bydd y blog hwn yn ceisio rhoi cymorth i ddarllenwyr i ddarganfod eu ffordd i mewn i’r cofnodion. Ceir brasolwg yn Rhan 1 ar waith y Sesiwn Fawr a’r cymhorthion chwilio eilaidd sydd ar gael, a bydd Rhan 2 yn edrych yn fanylach ar y cofnodion llys eu hunain, beth sydd ynddyn nhw, a sut y gallen nhw eich helpu chi i chwilio’r archif.

 

Y llys a’i waith

Sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr yng Nghymru ym 1542 fel rhan o’r ‘Deddfau Uno’, a estynnodd cyfraith gyffredin Lloegr i Gymru gyfan am y tro cyntaf. Rhoddwyd hawl i’r llys newydd glywed yr achosion mwyaf difrifol, a trefnwyd deuddeg o’r llysoedd sirol yng Nghymru yn bedair cylchdaith o dair sir yr un, sef Caer (Sir Ddinbych, Sir Fflint a Sir Drefaldwyn), Gogledd Cymru (Sir Fôn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd), Aberhonddu (Sir Frycheiniog, Sir Forgannwg a Sir Faesyfed) a Chaerfyrddin (Sir Aberteifi, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro). Byddai barnwyr crwydrol yn ymweld â phob cylchdaith dwywaith bob blwyddyn, gan eistedd mewn sesiynau chwech diwrnod yn y gwanwyn ac yn hwyr yn yr haf, er mwyn clywed achosion sifil, achosion y Goron, ac achosion ecwiti.

  • Achosion sifil oedd y rhai rhwng ddeiliaid lle nad oedd buddiant gan y Goron. Rhain oedd asgwrn cefn gwaith y llys, yn ymwneud yn bennaf ag anghydfodau ynghylch eiddo (yn cynnwys eiddo tiriog, nwyddau a chelfi) a dyledion, yn ogystâl â,thorri cytundebau, athrodion, tresbasiadau, talu dirwyon, adferiadau cyffredin, rhai iawndaliadau yn deillio o ymosodiadau corfforol, a materion eraill. Gellir cymharu gallu’r Sesiwn Fawr mewn achosion sifil ag eiddo’r Llys Pledion Cyffredin yn San Steffan.
  • Achosion y Goron oedd y rhai a gyffyrddai â buddiannau’r Goron. Achosion troseddol oedd y rhan fwyaf ohonynt, a mae’r cofnodion yn arbennig o gyfoethog. Mae’r achosion yn cynnwys ffeloniaethau (troseddau dihenydd) – llofruddiaeth, dynladdiad, bradwriaeth, llosgi bwriadol, trais rhywiol, lladrata, lladrad o nwyddau yn werth mwy nag un swllt (lladrad mawr), dewiniaeth a throseddau difrifol eraill – a chamymddygiadau megis tresbasu, terfysga, codi cynnwrf, ymgynnull yn anghyfreithlon, mynediadau, dadfeddiannu, cribddail, dirmyg, reciwsantiaeth, a lladrad o nwyddau yn werth llai nag un swllt (mân-ladrad), y gellid eu cosbi trwy ddirwy, carchar, chwipio, y stociau neu anafu. Ymgymerwyd â rhai materion anhroseddol hefyd, yn cynnwys cynnal y ffordd fawr a chwestau’r Crwner, er nad oedd rhain i gyd yn perthyn i fusnes y llys yn swyddogol. Gellir cymharu gallu’r Sesiwn Fawr mewn achosion y Goron ag eiddo brawdlysoedd Lloegr a llys Mainc y Brenin/Frenhines yn San Steffan.
  • Achosion ecwiti oedd y rhai na ellid eu hateb gan lys y gyfraith gyffredin, naill ai oherwydd nad oedd y gyfraith gyffredin yn adnabod y fater wrth law (megis buddiannau ecwitïol mewn tir), neu oherwydd nad oedd gan y llys awdurdodaeth (mewn anghydfodau a godai ar y môr, er enghraifft), neu oherwydd nad oedd cynsail ar gael. Dilynid egwyddorion ecwiti a chydwybod, felly, yn hytrach na’r rheolau caeth arferol. Dyma oedd gwaith lleiaf pwysig y Sesiwn Fawr, ond mae’r cofnodion yn werthfawr i achyddion oherwydd bod y rhan fwyaf o achosion ecwiti yn ymwneud â materion o ymddiried a chytundeb, megis cytundebau priodas, cytundebau ar lafar, ewyllysiau, morgeisi ac ymddiriedolaethau, y codai llawer ohonynt o drefniadau teuluol. Gellir cymharu gallu’r Sesiwn Fawr mewn achosion ecwiti ag eiddo’r Canghellys yn San Steffan; ymddengys mai dyma oedd y drefn trwy gydol bodolaeth y llys, er na soniwyd am ecwiti yn benodol yn statud 1542.

Parhaodd y trefniadau hyn nes i’r llys gael ei ddiddymu ym 1830, a fe’u hadlewyrchir yn y cofnodion a strwythur catalog y Llyfrgell. Dosbarthwyd Sir Fynwy i gylch brawdlysoedd Rhydychen, a mae ei chofnodion hi yn yr Archifdy Gwladol.

Clywid achosion llai yn Llysoedd Chwarter y siroedd, a hefyd mewn llysoedd maenorol, yn ogystâl â’r Sesiwn Fach o’r ddeunawfed ganrif ymlaen. Nid oedd gan y Sesiwn Fawr fonopoli dros yr achosion mwy difrifol, ychwaith. Bu raid iddi fyw ar y cyd gyda nifer o lysoedd eraill ag awdurdodaethau tebyg, yn enwedig llys Cyngor Cymru a’r Gororau (llys uchelfraint a eisteddai yn Llwydlo tan 1689), yn ogystâl â llysoedd eglwysig, llys Mainc y Brenin, y Canghellys, brawdlysoedd Lloegr, ac eraill; ni ddaeth y rhan fwyaf o achosion ecwiti yng Nghymru erioed o flaen y Sesiwn Fawr, er enghraifft. Dros amser, sefydlwyd cynseiliau bod mwy o achosion yn gallu cael eu clywed mewn llysoedd yn Lloegr, ac yn raddol fe danseiliwyd y Sesiwn Fawr. Beirniedid gymhlethdodau, anghysonderau a chyfyngiadau’r llys yn eang, yn ogystâl â safon ei farnwyr. Y tyb ym 1830 oedd bod y llys yn ddarfodedig ac yn ddianghenraid, er iddo gael ei ystyried gan lawer yn sefydliad cenedlaethol Cymreig.

 

 

 

Dechrau ymchwil yng nghofnodion y Sesiwn Fawr – cymhorthion chwilio eilaidd

Ffordd syml a buddiol i mewn i’r Sesiwn Fawr yw cronfa ddata’r Llyfrgell o’r enw Trosedd a Chosb, sydd yn chwiladwy ac yn cynnwys cofnodion troseddol am y cyfnod 1730-1830.

Hefyd, mae Murray Chapman wedi calendro a mynegeio Ffeiliau Carchar cynnar Sir Drefaldwyn, gan ddarparu ffordd lawer rhwyddach i mewn i’r cofnodion hyn ar gyfer ymchwilwyr. Cyhoeddwyd wyth gyfrol gan y Llyfrgell hyd yn hyn, yn cwmpasu’r cyfnodau 1541-1613 a 1650-1660.

Os ydy darllenwyr am ddarganfod mwy, bydd angen iddynt wneud eu chwiliadau eu hunain. Mae’r Llyfrgell wedi cynhyrchu nifer o gymhorthion chwilio i gynorthwyo gyda hyn, yn cynnwys:

  • catalog llawn a rhwydd i’w bori arlein o gofnodion y Sesiwn Fawr
  • Arweinlyfr Glyn Parry, A guide to the records of Great Sessions in Wales, sef y gwaith mwya gynhwysfawr dan un clawr am gofnodion, gweithdrefnau a datblygiad y llys; mae e hefyd yn cynnwys nodiadau llyfryddol helaeth
  • Taflen i ddarllenwyr, ‘Cofnodion Llys y Sesiwn Fawr’, ar gael yn yr Ystafell Ddarllen

 

Bydd Rhan 2 o’r blog hwn yn edrych ar sut y gall y cofnodion llys eu hunain fod yn gymorth i’ch hymchwil.

 

Dr David Moore
Archifydd Cynorthwyol

Etholiad Cyffredinol 1945

Casgliadau / Collections - Postiwyd 06-07-2020

Er bod llawer o Etholiadau Cyffredinol wedi cael eu galw’n ‘hanesyddol’, ychydig all ddod yn agos at yr etholiad a gynhaliwyd ar 5 Gorffennaf 1945.

Roedd y DU wedi cael ei reoli gan lywodraeth glymblaid ers 1940 ond yn dilyn ildiad yr Almaen, tynnodd y Blaid Lafur yn ôl o’r glymblaid, gan orfodi etholiad tra bod y rhyfel yn dal yn mynd ymlaen yn y dwyrain pell. Roedd trefnu i aelodau’r lluoedd arfod bleidleisio yn dipyn o gamp ac o ganlyniad nid oedd modd datgan y canlyniadau tan 26 Gorffennaf. Pan ddaeth y canlyniad, roedd yn dipyn o sioc.

Fel y Prif Weinidog a oedd wedi arwain Prydain drwy’r rhyfel, roedd disgwyl i Winston Churchill ennill ond, yn lle hynny, roedd y canlyniad yn fuddugoliaeth sylweddol i’r Blaid Lafur gyda 47.7% o’r bleidlais a 393 sedd. Roedd yn fandad aruthrol ac wedi galluogi’r llywodraeth newydd, dan arweiniad Clement Attlee, i gychwyn ar chwildroad gan gynnwys sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, gwladwriaeth les gynhwysfawr, cymorth cyfreithiol, diwygiadau addysg a gwladoli diwydiannau allweddol gan gynnwys glo, dur, rheilffyrdd, a chludiant llongau a ffyrdd. Dechreuodd y broses ddadwaddoli yn araf gyda rhaniad India a rhoddwyd lefel ddatganoli i Gymru trwy sefydlu Cyngor Cymru a Sir Fynwy.

 

 

Oherwydd cryfder y mudiad llafur yng Nghymru, roedd llawer o ddynion a menywod o Gymru wrth galon y llywodraeth newydd, ac mae llawer o archifau sy’n taflu goleuni ar ddrama a dadleuon y cyfnod yn rhan o’r Archif Wleidyddol Gymreig yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

 

Gweinidogion

Roedd Aneurin Bevan yn Weinidog Iechyd a Thai. Er bod cytundeb trawsbleidiol ar ddarparu gofal iechyd, Bevan creodd y model o wasanaeth a reolir yn ‘genedlaethol’ ac a ariennir yn ganolog. Tra bod llawer o bapurau Bevan yn cael eu dal gan y Brifysgol Agored ac Amgueddfa Hanes y Bobl, mae papurau asiant Bevan, y Cynghorydd Ron Evans, yn cynnwys llawer iawn o ddeunydd diddorol.

 

 

Roedd Jim Griffiths yn Weinidog Yswiriant Gwladol, darn allweddol arall yn rhaglen ddiwygio’r llywodraeth. Yn ogystal â diwygio’r systemau diweithdra a phensiynau cyflwynodd Griffiths lwfans teulu a diwygiadau sylweddol i system iawndal anafiadau diwydiannol.

Papurau James Griffiths: https://archives.library.wales/index.php/james-griffiths-papers-2

Roedd David Rees-Williams a gafodd ei ddyrchafu yn ddiweddarach yn Arglwydd Ogmore, yn dal i wasanaethu yn y fyddin pan drechodd yr Aelod Seneddol Ceidwadol yn Ne Croydon. Fe’i penodwyd yn Weinidog yn Swyddfa’r Trefedigaethau a theithiodd yn eang, gan gynghori ar ddiwygiadau a arweiniodd at fwy o hunan-lywodraeth ac annibyniaeth i wledydd yn ne Asia.

Papurau Arglwydd Ogmore: https://archives.library.wales/index.php/lord-ogmore-papers-2

 

ASau Llafur

Mae’r Llyfrgell hefyd yn cadw papurau nifer o ASau a oedd yn rhan o grŵp Llafur 1945-50 yn y Senedd. Etholwyd Elwyn Jones yn AS dros Plaistow ym 1945 a gweithredodd fel Is-Gwnsler Prydeinig yn ystod Treialon Nuremberg, a bu’n arwain yr erlyniad yn erbyn Marshal Erich von Manstein ym 1948. Gwasanaethodd yn ddiweddarach fel Twrnai Cyffredinol Cymru a Lloegr ac Arglwydd Ganghellor Lloegr a Cymru.

Papurau’r Arglwydd Elwyn Jones: https://archives.library.wales/index.php/lord-elwyn-jones-papers-2

Etholwyd George Thomas hefyd yn ystod tirlithriad etholiadol 1945 dros Orllewin Caerdydd. Yn ddiweddarach daeth yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Llefarydd Tŷ’r Cyffredin cyn cael ei ddyrchafu yn Arglwydd Tonypandy

Papurau Is-iarll Tonypany: https://archives.library.wales/index.php/viscount-tonypandy-papers-2

Cynrychiolodd Tudor Watkins etholaeth wledig Aberhonddu a Sir Faesyfed rhwng 1945 a 1970 ac yn ystod y 1950au roedd yn gefnogwr cryf i Ymgyrch Senedd Cymru.

Papurau’r Arglwydd Watkins: https://archives.library.wales/index.php/lord-watkins-papers

Roedd Goronwy Roberts yn un arall a enillodd ei sedd, Sir Gaernarfon, ym 1945. Roedd hefyd yn gefnogwr cryf i Ymgyrch Senedd Cymru ac yn ddiweddarach gwasanaethodd fel Gweinidog Gwladol yn Swyddfa Cymru ac yn nifer o rolau gweinidogol eraill.

Papers yr Arglwydd Goronwy Roberts: https//archives.library.wales/index.php/lord-goronwy-roberts-papers-2

 

 

Ni etholwyd D Emlyn Thomas yn 1945 ond mewn isetholiad yn Etholaeth Aberdâr ym 1946. Yn ei araith gyntaf, siaradodd am iawndal i lowyr a anafwyd; pwnc y byddai rhaglen nawdd cymdeithasol y llywodraeth yn mynd i’r afael ag ef.

D Papurau Emlyn Thomas: https://archives.library.wales/index.php/d-emlyn-thomas-papers-2

W. H. Mainwaring oedd AS Dwyrain Rhondda, ac yn wahanol i lawer o ASau Llafur yn etholiad 1945, dimond ennill o drwch blewin wnaeth oherwydd her gref gan y Comiwnyddion

Papurau W H Mainwairing: https://archives.library.wales/index.php/w-h-mainwaring-papers-2

Robert Richards oedd AS Wrecsam; yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd yn Bennaeth y Gwasanaeth Amddiffyn Sifil yng Ngogledd Cymru ac ym 1946, arweiniodd ddirprwyaeth seneddol i India.

Robert Richards Papurau AS: https://archives.library.wales/index.php/robert-richards-mp-papers-2

 

Cyngor Cymru a Sir Fynwy

Mewn ymateb i alwadau am sefydlu Ysgrifennydd Gwladol i Gymru sefydlodd llywodraeth Attlee bwyllgor ymgynghorol i Gymru. Ei gadeirydd cyntaf oedd swyddog undeb llafur Huw T Edwards, a ddaeth yn adnabyddus fel ‘Prif Weinidog answyddogol Cymru’ ac a roddodd gasgliad sylweddol o bapurau i’r Llyfrgell. Mae cofnodion swyddogol y cyngor hefyd yn cael eu cadw gan y Llyfrgell, ac maent yn cynnwys dogfennau sy’n ymwneud â’r penderfyniad i ddynodi Caerdydd fel Prifddinas Cymru ym 1955

Papurau Huw T Edwards: https://archives.library.wales/index.php/huw-t-edwards-papers-2
Cofnodion Cyngor Cymru a Sir Fynwy: https://archives.library.wales/index.php/council-for-wales-and-monmouthshire-records-2

 

Tramor

Roedd Gordon MacDonald wedi bod yn AS Llafur dros Ince ond ymddiswyddodd ym 1942 i ddod yn Rheolwr Tanwydd a Phwer ar gyfer Swydd Gaerhirfryn, Swydd Gaer a Gogledd Cymru. Fodd bynnag, roedd ganddo rôl allweddol yn y llywodraeth o 1946, ond nid yn y DU. Fe’i penodwyd gan Atlee yn Llywodraethwr Newfoundland, a oedd ar y pryd yn wlad yn yr Ymerodraeth Brydeinig o dan fath o reol uniongyrchol. Roedd e’n gyfrifol am oruchwylio’r broses o gydffederasiwn â Chanada cyn dychwelyd i’r DU, gan gael ei ddyrchafu yn Arglwydd MacDonald o Gwaenysgor a gwasanaethu fel Tâl-feistr Cyffredinol.  Mae’r papurau wrthi’n cael eu catalogio.

 

Deunydd Eraill

Mae casgliad y Llyfrgell o Cartwnau Illingworth yn cynnwys llawer yn ymwneud ag Etholiad Cyffredinol 1945 a Llywodraeth Lafur 1945-50, a rhai o ddaliadau effemera etholiadau’r Llyfrgell wedi’u digideiddio’n ddiweddar.  Gellid pori anerchiadau Llafur, Y Ceidwadwyr, Y Rhyddfrydwyr, Plaid Cymru ac Ymgeiswyr Annibynnol ar ein gwefan.

 

Rob Phillips
Archif Wleidyddol Cymru

Tipyn o Dderyn: Adar mewn cerddoriaeth

Collections - Postiwyd 23-06-2020

Un noson, wrth geisio cysgu, clywais sŵn hudolus tu allan i’m ffenestr. Troellwr efallai? Ni wn, ond dechreuais feddwl am adar mewn chwedloniaeth a cherddoriaeth fel ei gilydd.

Gosodiad cerddorol yw ‘King David’ Herbert Howells o gerdd wych Walter De La Mare sy’n sôn am dristwch y Brenin Dafydd. Galwodd am gerddoriaeth cant o delynau ond ni allai eu sŵn melys ei ryddhau o’i felan. Yna, aeth i’r ardd a chael ei daro gan dristwch cân yr eos yng ngolau’r lloer ac wrth ymgolli yn ei chân drist fe ddiflannodd ei dristwch ei hun. Mae adar yn gwneud cymwynas debyg yng ngwaith Arwel Hughes, ‘Adar Rhiannon’.

 

 

Caiff y gwcw ei phig i mewn i alawon gwerin swynol fel ‘Daw hyfryd fis …’ a chlywir ei deunod clir yng ngweithiau cyfansoddwyr blaenllaw fel Handel a Beethoven hefyd. Llais y gwanwyn a llais o fyd y meirw ydoedd i hen feirdd Siapan a chofnodir y ddeuoliaeth hon yng ngherddoriaeth Oliver Knussen, ‘O hototogisu’.

Meddyliais droeon fod cri afieithus gwenoliaid duon fel sŵn plant yn chwarae a diddorol felly oedd gweld cyfeiriad yn llyfr Peter Tate, ‘Flights of fancy’, at hen ofergoel yr ‘Inuit’ a’r Rwsiaid mai ysbrydion plant a gollwyd oedd gwenoliaid.

Yn y byd real, prin yw’r bobl fyddai’n ymddiried mewn aderyn i gludo neges drostynt ond dyna a wna cariadon mewn alawon gwerin e.e. ‘Aderyn du a’i blufyn sidan’, ac yng ngherddoriaeth ffilm John Williams, ‘Hedwig’s theme’, darlunir tylluan y dewin Harry Potter sy’n cludo’r post yn ei phig.

Mae alarch yn canu cyn ei farwolaeth, yn  ôl yr hen draddodiad. Dywed Peter Tate fod Aristotle wedi sôn am hyn ac â ymlaen i ddyfynnu un o fadrigalau Orlando Gibbons:

“The silver swan, who living had no note,
When death approach’d, unlocked her silent throat”

Yn ôl Tate, cadwyd y traddodiad yn fyw gan y sõolegydd blaenllaw, Daniel Giraud Elliot, a ddisgrifiodd weld alarch yn cael ei saethu yn 1898. Sythodd adenydd yr alarch yn yr awyr, meddai, ac er syndod i bawb, dechreuodd wneud synau gwylofus a cherddorol – weithiau fel pe bai’n ceisio mynd drwy nodau wythawd yn dawel. Cyfansoddodd Fanny Mendelssohn ddarn godidog am gân olaf yr alarch.

 

 

Byddwn wrth fy modd yn clywed cyngerdd o’r gerddoriaeth Gymreig a ysbrydolwyd gan adar e.e. yr alawon gwerin yn ogystal â cherddoriaeth gan gyfansoddwyr fel Dilys Elwyn-Edwards a Rhian Samuel.

Mae codi arian ar gyfer prosiectau cerddorol (fel unrhyw brosiect arall) bob amser yn anodd. Efallai y gallwn elwa o astudio technegau busnes y gantores opera Adelina Patti. Pan fyddai unigolyn penodol yn dod mewn i’w hystafell byddai ei pharot anwes yn sgrechen “Cash! Cash!

 

Heini Davies
Llyfrgellydd Cynorthwyol

“Ble ydych chi am fynd heddiw: y Barriff Mawr, yr Orsaf Ofod Rhyngwladol, neu beth am Lyfrgell Genedlaethol Cymru?”

Collections - Postiwyd 22-06-2020

Mae adeilad Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi bod ar gau ers wythnosau bellach, ond a wyddoch chi fod modd ymweld yn rhithiol ag un o brif sefydliadau Cymru ar eich ffôn symudol neu dabled?

Yn 2017 gwahoddwyd y Llyfrgell Genedlaethol i gydweithio gyda chwmni Google i greu taith ar gyfer ap Google Expeditions. Dyma adnodd sy’n addysgu plant am lefydd arwyddocaol ar draws y byd trwy ddarparu ymweliadau rhithiol. Roedd y prosiect yma’n garreg filltir bwysig i’r cwmni, gan mai dyma oedd y tro cyntaf i Google Expeditions greu taith Gymraeg.

Bu cynrychiolwyr Google Arts and Culture yn cynnal trafodaethau gydag uned Mynediad DigidoI a Gwasanaeth Addysg y Llyfrgell er mwyn cadarnhau cynnwys ymweliad rhithiol â Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cytunwyd y dylai’r daith gyflwyno deunyddiau sy’n cynrychioli casgliadau helaeth y Llyfrgell, ac sy’n cynnig blas o hanes a diwylliant Cymru, yn ogystal â dangos gofodau amrywiol y tu mewn i’r adeilad.

Er mwyn i ddefnyddwyr werthfawrogi effaith yr ymweliad rhithiol yn llawn mae angen iddynt wisgo penwisg VR, ond mae modd mwynhau’r profiad ar dabled neu ffôn symudol heb y benwisg hefyd.
Mae’n bosib edrych o amgylch gofodau yn y Llyfrgell – mae pob golygfa yn 360º – a thrwy glicio ar POI (Points of Interest), gall y defnyddiwr ddysgu mwy am y sefydliad, yr adeilad neu eitemau o’r casgliadau.

Mae pob taith yn cynnwys testun sy’n llawn ffeithiau am y lle dan sylw, ac y mae’n herio’r gwyliwr â chwestiynau perthnasol Er mwyn gwneud yn siwr fod yr adnodd yn addas i ddisgyblion gwahanol oedrannau, rhaid oedd gwahaniaethu gyda chwestiynau haws i blant iau a rhai anos i blant hŷn. Mae gan athro fynediad at yr atebion, heb i’r disgyblion fedru eu gweld.

Daethpwyd ag offer draw o’r Unol Daleithiau i gynhyrchu delweddau o ofodau’r Llyfrgell, ac er mai dim ond am brynhawn y bu’r cwmni yn ffilmio, cymrodd y gwaith o bwytho’r golygfeydd digidol at ei gilydd yng Nghaliffornia, ynghyd â pharatoi’r testun a’r cwestiynau yn y Llyfrgell, ddyddiau lawer.

Mae’r adnodd yn galluogi plant ym mhen draw’r byd i weld Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ond mae’r Gwasanaeth Addysg wedi defnyddio’r adnodd hefyd i gyflwyno’r Llyfrgell a’i chasgliadau i ddisgyblion yng Nghymru, fel y gwelir yma mewn gweithdy yn Ysgol Gymunedol Trimsaran.

I ymweld â Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar Google Expeditions, cliciwch ar y linc isod:
https://www.llyfrgell.cymru/gwasanaethau/addysg/prosiectau/google-expeditions
Bydd angen i chi lwytho ap Google Expeditions am ddim o Google Play neu App Store. Wedi i chi lwytho’r ap ar eich dyfais mae modd chwilio am deithiau gan ddefnyddio’r syllwr o fewn yr ap. Chwiliwch am Llyfrgell Genedlaethol Cymru am y daith yn Gymraeg neu The National Library of Wales am y daith yn Saesneg, a dilynwch y cyfarwyddiadau.

<- Cofnodion Hŷn

Categorïau

Chwilio

Archifau

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog