Blog

Postiwyd - 17-08-2018

Casgliadau / Collections / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Cerddoriaeth

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, cerddoriaeth wedi’i gyhoeddi sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o eitemau fydd yn cael eu digido a’u cyfrannu yn sgil y prosiect.

 

Ann Griffiths (golygwyd gan Thomas Charles) – Casgliad o Hymnau: gan mwyaf heb erioed eu hargraffu o’r blaen (1806)

Cofir am Ann Griffiths fel bardd a lluniwr emynau. Mae ei chyfansoddiadau’n garreg filltiroedd pwysig yn hanes llenyddiaeth menywod. Yn y gyfrol hon ceir cofnod o’i gwaith cynharaf. Roedd Griffiths yn aelod ymroddgar o’r Gymdeithas Fethodistaidd a cheir cofnod o’i phrofiadau ysbrydol yn ei hemynau. Fel rhan o’r gred Fethodistaidd, anogwyd aelodau i ddatblygu perthynas personol â Duw a thrafodwyd y profiad hwnnw yn y seiat. Fe ysbrydolwyd Ann Griffiths gan ieithwedd ddwys y seiat, ynghyd a barddoniaeth werinol. Rhaid cofio mai cyfansoddwraig lafar ydoedd ac ni luniwyd ei hemynau ar gyfer dibenion cynulleidfaol. Er hynny, dysgodd ei morwyn, Ruth, ei gwaith ar gof a’u hadrodd yn y pendraw i’w gŵr – y pregethwr nodedig John Hughes. Cofnododd yntau gweithiau Ann Griffiths. Golygwyd ‘Casgliad o Hymnau’ gan Thomas Charles o’r Bala.

John Roberts (Ieuan Gwyllt) – Llyfr Tonau Cynulleidfaol (1859)

Roedd John Roberts yn weinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gerddor nodedig. Ystyrir ei gyhoeddiad ‘Llyfr Tonau Cynulleidfaol’ yn garreg filltir allweddol yn natblygiad canu cynulleidfaol yng Nghymru. Gweithiodd yn ddiwyd am chwe blynedd ar y gyfrol cyn iddi gael ei chyhoeddi ym 1859.

John Owen (Owain Alaw) – Gems of Welsh Melody (1860)

Cerddor gwobrwyol oedd John Owen, neu Owain Alaw. Casgliad cynhwysfawr o ddarnau cerddorol poblogaidd a geir yn ei gyfrol ‘Gems of Welsh Melody’. Lledaenwyd y casgliad yn eang a bu’n adnodd defnyddiol iawn i lawer. Gellir canfod clasuron megis ‘Hên Wlad fy Nhadau’ ac ‘Ar hyd y Nos’ yn y casgliad.

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: , ,

Postiwyd - 16-08-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Humphrey Llwyd y gŵr a roddodd Gymru ar y map


Ar 21 Awst 2018 bydd 450 o flynyddoedd wedi mynd heibio ers marwolaeth un o wŷr pwysicaf cyfnod y Dadeni, Humphrey Llwyd o Ddinbych. I goffáu’r digwyddiad hwn bydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru’n cynnal arddangosfa am Llwyd a’i waith.

Ganed Humphrey Llwyd yn 1527 yn Ninbych. Bu’n astudio yn Rhydychen a enillodd radd Meistr yn 1551. Yn 1553 aeth i weithio i Iarll Arundel a pharhaodd dan ei nawdd am weddill ei fywyd.
Mae’n ymddangos mai un o swyddogaethau Llwyd oedd casglu llyfrau ar gyfer llyfrgell Arundel yn ogystal ag ar gyfer Llyfrgell yr Arglwydd Lumely, mab yng nghyfraith Arundel, priododd Llwyd gyda’i chwaer. Yn y pen draw daeth y ddwy Lyfrgell, yn cynnwys rhai o lyfrau Llwyd ei hun, yn rhan o’r Casgliad Brenhinol sydd bellach yn y Llyfrgell Brydeinig.

Pan ddychwelodd Llwyd i Ddinbych cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol ar gyfer Bwrdeistrefi Dinbych yn 1563 ac yna helpodd i lywio’r Mesur ar gyfer cyfieithu’r Beibl i’r Gymraeg drwy’r Tŷ Cyffredin.

Yn 1566 aeth gydag Arundel ar daith ar y Cyfandir lle cafodd ei gyflwyno i Abraham Ortelius a daeth y ddau yn gyfeillion mynwesol. Ar ôl dychwelyd adref, ysgrifennodd Llwyd at Ortelius o leiaf ddwywaith yn darparu gwybodaeth am Gymru a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth gan Ortelius yn ei atlas Theatrum Orbis Terrarum, yn cynnwys y map o Gymru Cambriae Typus, y gwaith y mae’n fwyaf adnabyddus amdano. Yn ogystal â’i fapiau cynhyrchodd Llwyd nifer o weithiau am hanes Cymru na chafodd eu cyhoeddi tan ar ôl ei farwolaeth.


Y llythyr a ddangosir yma yw’r ei lythyr olaf at Ortelius, a ysgrifennwyd o’i wely angau, sy’n cynnwys un o’u weithiau gyda’r mapiau yr oedd wedi’u gwneud. Mae’n ymddiheuro nad yw ei waith mewn gwell trefn ac mae’n edifar nad oes ganddo ddigon o amser ar ôl i’w gwella, bu farw 18 diwrnod yn ddiweddarach. Mae’r llythyr, a gadwyd gan Ortelius, yn dyst i’r parch tuag at y Cymro hollddysgedig, a ddaeth yn un o’i edmygwyr pennaf.


Yn ystod ei fywyd fe’i disgrifiwyd fel “the most famous antiquarius of all our country” ac fe’i disgrifiwyd gan ei fywgraffydd Anthony Wood fel “a person of great eloquence, an excellent rhetorician, a sound philosopher, and a most noted antiquary, and a person of great skill and knowledge in British affairs.”

Mae enw da Llwyd fel un o wŷr blaenllaw cyfnod y Dadeni ac yn wir fel un o grewyr hunaniaeth Gymreig fodern wedi’i esgeuluso yn y blynyddoedd ers ei farwolaeth. Fe’i disgrifiwyd gan Saunders Lewis fel “un o ddyneiddwyr pwysicaf Cymru a ffigwr allweddol yn hanes y Dadeni yng Nghymru”.

Yn ddiweddar, fodd bynnag, mae cyfraniad Llwyd wedi cael ei werthfawrogi o’r newydd, mae prosiect parhaus dan nawdd Cyngor Ymchwil y Celfyddydau a’r Dyniaethau yn seiliedig ar ei waith “Humphrey Llwyd – Inventor of Britain”, a’r flwyddyn nesaf bydd canlyniadau’r prosiect hwn yn cael eu dangos ochr yn ochr ag arddangosfa fawr am Llwyd yma yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Cynhelir yr arddangosfa bresennol rhwng 20 a 31 Awst yn Ystafell Summers. Dewch draw i ddysgu mwy am y gŵr a roddodd Cymru ar y map.

Postiwyd - 10-08-2018

Casgliadau / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Llyfrau Hanes

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, llyfrau hanes sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o eitemau fydd yn cael eu digido a’u cyfrannu yn sgil y prosiect.

 

Theophilius Jones – A History of the County of Brecknock (1805)

Ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif a dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg cyhoeddwyd amryw o destunau cynhwysfawr ar hanesion lleol yng Nghymru. Y mae’r gyfrol hon gan Theophilus Jones ymhlith y cofnodion mwyaf cywrain a chaboledig. Ar y cyfan, y mae’r cyfanwaith o safon ysgolheigaidd, er i ragfarnau amlwg dreiddio i’w gynnwys. Roedd Theophilus Jones yn ŵyr i’r hanesydd nodedig Theophilus Evans.

Thomas Price (Carnhuanawc) – Hanes Cymru, a chenedl y Cymry, o’r cynoesoedd hyd at farwolaeth Llewelyn Ap Gruffydd : ynghyd a rhai cofiaint perthynol i’r amseroedd o’r pryd hynny i waered (1842)

Yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg ymroddodd ysgolheigion Ewropeaidd (clerigwyr yn bennaf) eu hamser i gofnodi hanes a diwylliant cenhedloedd bychain a difreintiedig. Yng nghyd-destun Cymru, Carnhuanawc yw’r enghraifft amlycaf. Fe’i hysbrydolwyd yn bennaf gan Herder, athronydd Almaeneg, a fagodd enwogrwydd wrth ddadlau dros werth ac arwyddocâd diwylliannau bychain. Roedd y ddau’n rhannu’r un gred bod diwylliannau o’r fath yn cael eu gwarchod a’u cynnal gan haenau is, niferus, ond materol dlotach y gymdeithas. Ystyrir ‘Hanes Cymru’ fel prif gampwaith Carnhuanawc. Rhannwyd y gwaith yn bedwar cyfrol ar ddeg a chyhoeddwyd hwy rhwng 1836 a 1842. Rhaid nodi nad oedd gan Carnhuanawc afael gadarn ar ddyletswyddau’r hanesydd proffesiynol, serch hynny, ni fyddai gwaith cyfatebol i ‘Hanes Cymru’ yn ymddangos am rai blynyddoedd.

Jane Williams (Ysgafell) – A History of Wales derived from authentic sources (1869)

Ganwyd yr awdur a’r hanesydd Jane Williams yn Llundain. Treuliodd cyfnod o’i bywyd yn Aberhonddu, ac o ganlyniad, datblygodd cyfeillgarwch rhyngddi hi a’r noddwr diwylliannol enwog Augusta Hall, neu Arglwyddes Llanofer. Wedi hynny, magodd Jane Williams ddiddordeb mewn llenyddiaeth Gymraeg a dysgodd yr iaith. Cyhoeddodd lawer o gyfrolau pwysig, gan gynnwys ‘A History of Wales derived from authentic sources’ (1869). Yn y gyfrol honno ceir casgliad o’i gwaith mwyaf uchelgeisiol, ac er gwaethaf ei ddiffygion, ni ddisodlwyd ei gynnwys tan gyhoeddiad holl arwyddocaol Syr John Edward Lloyd ar ddechrau’r ugeinfed ganrif.

John Edward Lloyd – A History of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (1911)

Cofir am John Edward Lloyd fel un o haneswyr mwyaf nodedig Cymru. Fe’i haddysgwyd ym Mhrifysgol Aberystwyth a llwyddodd i ennill gradd Anrhydedd Dosbarth Cyntaf o Goleg Lincoln, Rhydychen ym 1883.  Dilynodd gyrfa yn y maes academaidd – penodwyd ef yn ddarlithydd mewn Hanes ym Mhrifysgol Aberystwyth ym 1885 ac yn Athro Hanes yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor ym 1899. Arbenigwr yn y cyfnod canoloesol ydoedd ac fe ysgrifennodd testunau cynhwysfawr ar hanes cynnar Cymru. Cyhoeddwyd ei gampwaith enwocaf: ‘A History of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest’ ar ffurf dwy gyfrol ym 1911. Roedd eu cynnwys yn unigryw oblegid fe’u lluniwyd drwy asesiadau beirniadol ac ymchwil wyddonol drylwyr. Ystyrir hwy heddiw fel trobwyntiau allweddol ym maes astudio Hanes Cymru. Cydnabuwyd ei gyfrolau fel gweithiau awdurdodol allweddol. Nid yw’n syndod felly bod rhai ysgolheigion wedi, ac yn cyfeirio at Syr John Edward Lloyd fel ‘tad’ astudiaeth Hanes Cymru.

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: ,

Postiwyd - 09-08-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Dr Shaun Evans

Dr Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, canolfan ymchwil i Gymru gyfan sydd wedi’i lleoli ym Mhrifysgol Bangor ac sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru drwy lygaid ei hystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol. @YstadauCymru

‘Dydi’r lle yma ddim digon mawr i’r ddau ohonon ni’ – beth sy’n digwydd ar ffiniau ystadau?

Mae fy nghyfraniad terfynol i’r gyfres o flogiau ar fapiau ystadau Cymreig yn canolbwyntio ar thema ffiniau. Fel y trafodwyd o’r blaen, roedd perchenogaeth tir yn rhan allweddol o hawliau’r uchelwyr Cymreig i statws, anrhydedd ac awdurdod. Roedd y cysylltiadau hyn rhwng tir a grym yn arwain yn aml at haeriadau cryfion ynghylch eu tiriogaeth gan berchenogion ystadau a dyna oedd un o’r prif ysgogiadau i gynhyrchu mapiau ystâd: cofnodion sy’n pwysleisio’n weledol leoliad, maint a chyfansoddiad tiriogaeth unigolion.

Comisiynwyd y mwyafrif llethol o fapiau ystadau i ddangos y tiroedd a oedd yn perthyn i un ystâd. Fel rheol, ni ddangosir fawr ddim manylion am dir nad oedd yn eiddo i’r unigolyn a gomisiynodd y map. Fodd bynnag, maent yn nodi’n aml pwy oedd yn berchen ar y tiroedd cyfagos, gan nodi enwau tirfeddianwyr cymdogol ar ymylon y tiriogaethau a farciwyd ar y map. Gwelir hyn yn arbennig os nad oedd yr ystâd dan sylw yn uned gyfan gyda’i gilydd, ond yn hytrach yn glytwaith o diroedd wedi’u cymysgu â daliadau ystadau eraill.

Y cwestiwn rwyf eisiau edrych arno yn y blog hwn yw beth oedd yn digwydd ar y ffiniau rhwng dwy ystâd?

Roedd ffiniau yn aml wedi’u nodi yn y tirwedd gan nodweddion ffisegol megis coed, afonydd, gwrychoedd, waliau a ffosydd. Ceir hefyd lawer o enghreifftiau yng Nghymru o gerrig ffiniau yn nodi ffiniau ystâd yn y tirwedd, megis ar y Mynyddoedd Du yn Sir Frycheiniog, lle gwelir llinell o gerrig o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn nodi ffiniau tiroedd teulu Macnamara o Llangoed Hall. Mewn rhai mannau ceid hefyd draddodiad o ‘guro’r terfynau’, lle roedd grwpiau o bobl leol yn cerdded o amgylch terfynau maenor neu blwyf, a thrwy hynny sicrhau bod y terfynau yn ddwfn yng nghof y boblogaeth leol.

Er gwaetha’r ceisiadau hyn i sicrhau terfynau, roeddent yn destun anghydfodau cyson, a allai’n aml arwain at achosion cyfreithiol.

Yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ceir map sy’n canolbwyntio ar ffiniau dwy ystâd a oedd yn sefyll o amgylch rhan o Afon Cothi ym mhlwyf Cynwyl Gaeo yn Sir Gaerfyrddin. Mae’n ymddangos i’r map gael ei gynhyrchu mewn ymateb i achos cyfreithiol a ddaeth gerbron Llys y Sesiwn Fawr yn 1778 gan John Johnes, sgweier Dolaucothi, yn erbyn William Davys o Kencoed (Cefn-Coed Mawr) yn ymwneud â ‘the watercourse’ ( Eaton Evans & Williams Solicitors Records, 3281, 7469).


Ymgais yw’r map i wahaniaethu rhwng y ddwy ystâd, gyda thiroedd Mr Johnes wedi’u hamlinellu mewn du a rhai Mr Davys mewn coch a gwyrdd (roedd y tiroedd mewn gwyrdd yn rhai a ddaeth i feddiant Mr Davys yn ddiweddar, a chyn hynny’n rhan o ystâd Millfield/Maesyfelin). Mae’r map yn dangos pa mor agos oedd y ddau dŷ ac er mai plasty Dolaucothi yn amlwg oedd yr adeilad gwychaf (gyda gerddi ffurfiol o’i amgylch ac adeiladau allan yn cynnwys ysgubor a melin), mae’r map yn rhoi’r argraff bod Kencoed yn rhy agos i fod yn braf. Roedd y ddwy ystâd yn ymyrryd â haeriadau tiriogaethol ei gilydd.

Mae llinell felen ar y map yn nodi’r terfyn rhwng y ddwy ystâd, sydd gan mwyaf yn dilyn llwybr yr afon, er bod dwy ran fechan, wedi’u nodi mewn glas, y cyfeirir atynt fel ‘unknown property’. Mae 28 o rifau wedi’u nodi ar y tiroedd sy’n ffinio’r afon ac mae’r rhain yn gysylltiedig â nodiadau ac eglurhadau ysgrifenedig ar ochr y map.

Yr hyn a ddaw i’r amlwg o’r nodiadau hyn yw bod y ddwy ystâd wedi bod yn gwneud defnydd helaeth o’r afon fel rhan o’u cynlluniau i reoli tir ac adnoddau. Cyfeiria dau o’r nodiadau at ‘the water diverted from its usual channel to Kencoed’ a ‘the trench made by Richard Davies about 30 years past to convey water to Kencoed’; tra cyfeirir hefyd at ‘the reservoir of water for watering Cae-cwm-yr-hen-dŷ Issa and other lands of Dolecothy demesne’ ac ‘a trench to convey water to Cae Rodyn & other lands of Dolecothy demesne in winter and spring for watering the same’.

Roedd ystadau Dolaucothi a Kencoed wedi ailgyfeirio neu sianelu’r afon i gwrdd â’u hanghenion, gyda nodiadau’n cyfeirio at y canlynol:

– ‘The place the water formerly divided, part going to the mill and the remainder thro Henberllan to Dolecothy mansion’;
– ‘The channel of the watercourse formerly in the upper part of Cae Rodyn and Cae Tŷ Bach’;
– ‘That part of the trench which conveyed the water by Waynnefain hedge, years past & upwards’;
– ‘A trench that formerly conveyed the water to Dolecothy’.

Fodd bynnag, nid oedd y cynlluniau’n gydnaws â’i gilydd, gan arwain at anghydfod ynghylch yr adnoddau dŵr. Mae un o’r nodiadau’n crybwyll ‘the new trench cut by Mr. Johnes and ye water diverted from thence by Mr. Davys’ servants to the ancient channel’; ac mae eraill yn cyfeirio at ‘the trench that conveys the water in dispute to Kencoed’ a ‘the trench for conveying the water in dispute to water Cae-cwm-yr-hen-dŷ Issa and other lands at Dolecothy demesne.’ Yn ogystal â’r anghydfod ynghylch y dŵr, roedd y gwahanol gynlluniau a oedd wedi arwain at ailgyfeirio’r afon wedi symud, neu o leiaf gymhlethu, y terfyn rhwng y ddwy ystâd, gydag un o’r nodiadau’n cyfeirio at ‘the piece of land in dispute’.

Ni wyddys beth oedd canlyniad yr achos yn y Sesiwn Fawr, er bod y map yn rhoi’r argraff nad oedd yr ardal yn gallu cynnal honiadau’r ddwy ystâd gymdogol. Nid yw’n syndod efallai i Kencoed a’r tiroedd o’i gwmpas gael eu prynu gan ystâd Dolaucothi yn 1856 (Dolaucothi Estate Records, 179). Roedd agosrwydd Kencoed i’r ystâd fwy, yn ogystal â’r gystadleuaeth roedd yn ei achosi o ran defnyddio’r afon, yn ysgogiad sylweddol i gyfuno’r ddwy ystâd, gan lyncu’r tiroedd a dod â hwy o fewn cylch awdurdod Dolaucothi.

Dros y misoedd a’r blynyddoedd i ddod mae Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru yn bwriadu hyrwyddo ymchwil bellach i gasgliadau Cymru o fapiau ystadau. I gael gwybodaeth ddiweddaraf am ein gwaith, newyddion a digwyddiadau, anfonwch e-bost at iswe@bangor.ac.uk i danysgrifio i’n rhestr ohebu.

Postiwyd - 06-08-2018

Gwasanaethau Darllenwyr

5 Adnodd i Chwilio Hanes Tŷ

Bydd y ffynonellau a rhestrir yma o bosib yn cynnwys tystiolaeth o fodolaeth adeilad ac nid o reidrwydd dyddiad yr adeiladwaith gwreiddiol nac ychwaith newidiadau dilynol. Cofiwch yr ail-adeiladwyd tai yn aml ar safle cyfagos gan ddefnyddio’r un enw neu gall adeiladau dilynol ar yr un safle cael ei hail-enwi neu ail-rifo.

1. Mapiau
Cartref i’r casgliad cartograffeg fwyaf yng Nghymru ac un o’r rhai mwyaf ym Mhrydain, mae gan y Llyfrgell ystod eang o fapiau a chynlluniau – Arolwg Ordnans, mapiau hynafiaethol, mapiau ystâd, catalogau arwerthiant, dyluniadau pensaernïol a mapiau a rhestrau pennu degwm. Ceir copïau digidol o’r mapiau a rhestrau pennu degwm a mapiau mwy modern ar wefan Lleoedd Cymru  Gellir chwilio am y mwyafrif drwy ein catalog

2. Cyfrifiad a Chofrestr 1939
Ceir cyfrifiad bob 10 mlynedd ers 1841, heblaw 1941, gan roi ciplun o bwy oedd yn byw mewn adeilad ar adeg y cyfrifiad. Cyfrifiad 1911 yw’r un diweddaraf sydd ar gael, mae Cofrestr 1939 yn rhoi gwybodaeth am drigolion ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd. Ceir mynediad am ddim i rain o fewn y Llyfrgell trwy Findmypast ag Ancestry.

3. Cofnodion Ystâd
Gall adeilad fod yn haws i’w olrhain os yn rhan o ystâd gan luniwyd cofnodion wrth weinyddu’r ystâd – llyfrau rhent, arolygon, gweithredoedd, morgeisi a phrydlesi. Dylid chwilio’r catalog am wybodaeth ar gyfer daliadau’r Llyfrgell.

4. Gweithiau Print
Ceir manylion pellach am drigolion adeiladau mewn llyfrau hanes lleol, cyfarwyddiaduron, llyfrau tywys a chofrestri etholiadol yn dyddio yn ôl i’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, gan roi cliwiau pwy oedd yn byw ymhle, gellir defnyddio’r wybodaeth ar y cyd â thystiolaeth ddogfennol arall i ddarganfod mwy am y trigolion. Gellir chwilio’r catalog i ddod o hyd i ddaliadau’r Llyfrgell.

5. Papurau Newydd
Mae gan y Llyfrgell gasgliad digidol o bapurau newydd Cymreig ar-lein yn rhad ac am ddim hyd 1919, gall y tudalennau cynnwys mwy o fanylion am drigolion, hanes adeilad ynghyd a hysbysebion a manylion gwerthu eiddo. I ddechrau chwilio ewch i wefan Papurau Newydd Cymru Arlein

Dim ond ychydig o adnoddau yw’r rhain sydd ar gael i’ch helpu i chwilio am hanes tŷ. Am fwy o wybodaeth cymrwch olwg ar ein taflen Ffynonellau Olrhain Hanes Tai

Beryl Evans
Rheolwr Gwasanaethau Ymchwil ac Ymgysylltu

Postiwyd - 03-08-2018

Casgliadau / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Llyfrau Teithio

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, llyfrau teithio sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o eitemau fydd yn cael eu digido a’u cyfrannu yn sgil y prosiect.

 

Thomas Pennant – A Tour in Wales (1778)

Lluniwyd wyth cyfrol gynhwysfawr ac unigryw o ‘A Tour in Wales’ ar gyfer llyfrgell bersonol Thomas Pennant yn Downing, Sir y Fflint ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Serch hynny, fe luniwyd dwy gyfrol ar gyfer gwerthiant cyhoeddus; argraffwyd un ym 1778, a’r naill ym 1781. Maent yn crynhoi siwrnai Thomas Pennant ar draws Cymru rhwng 1773 a 1776. Ceir darluniau gan artistiaid adnabyddus y cyfnod yn y cyfrolau, gan gynnwys gwaith Moses Griffiths ac Ingleby. Caiff Thomas Pennant ei gydnabod heddiw fel un o brif awduron llyfrau teithio Cymreig y ddeunawfed ganrif.

W. E. Jones (Cawrdaf) – Y bardd, neu, y meudwy Cymreig: yn cynwys teithiau difyr ac addysgiadol y bardd gyda rhagluniaeth (1830)

Argraffydd, awdur a bardd hysbys oedd W. E. Jones. Cyflwyna Jones, yn ei gyfrol ryddieithol ramantus ‘Y bardd, neu, y meudwy Cymreig’, lu o ddisgrifiadau dychmygol o deithiau rhyngwladol. Disgrifia’r awdur ei siwrnai ynghyd â lleoliadau penodol. Cydnabuwyd y gwaith yn wreiddiol fel y nofel Gymreig gyntaf, serch hynny erbyn heddiw cytunir nad yw ‘Y bardd, neu, y meudwy Cymreig’ yn meddu ar briodweddau’r nofel.

George Borrow – Wild Wales: its people, language and scenery (1862)

Ganed George Borrow yn Norfolk ym 1803. Milwr oedd ei dad, ac o ganlyniad bu’n rhaid i’w deulu symud ar hyd a lled Prydain. Addysgwyd Borrow yng Nghaeredin a Norwich. Hyfforddwyd ef fel cyfreithiwr, ond yn fuan wedi hynny, trodd at lenyddiaeth greadigol, yn benodol nofelau a llyfrau teithio. Wrth ysgrifennu, manteisiodd ar ei brofiadau personol, yn enwedig ei deithiau niferus ar draws Prydain ac Ewrop. Yn ei gyfrol ‘Wild Wales’ disgrifia Borrow ei gyfnod yn Llangollen yn ystod haf 1854. Crwydrodd ogledd Cymru ar droed, ynghyd â rhannau o’r de: disgrifia’r rhain hefyd yn ‘Wild Wales’. Roedd Borrow yn ieithydd nodedig; medrodd y Gymraeg a dangosodd ddiddordeb penodol yn nharddiad enwau lleoedd Cymru.

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: ,

Postiwyd - 02-08-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Shaun Evans

Dr Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, sef canolfan ymchwil Cymru gyfan ym Mhrifysgol Bangor sy’n edrych ar faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, drwy lygaid yr ystadau a’u casgliadau treftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Coed a choetiroedd

Roedd yr hanesydd a’r ecolegydd Oliver Rackham (1939-2015) yn honni mai’r unig ffodd y gellir deall natur coetiroedd yw trwy brosesau hanesyddol. Yng nghyd-destun Cymru, nid yw’r ddealltwriaeth o’r safbwyntiau hanesyddol hyn wedi’i datblygu gymaint ag y gallai, ac mae’n parhau’n ddibynnol iawn ar waith hollbwysig William Linnard yn Welsh Woodlands and Forests: History and Utilization (1982).

Cyn yr 20fed ganrif roedd y mwyafrif llethol o goetiroedd a choed yng Nghymru wedi’u lleoli ar diroedd a oedd yn eiddo i ystadau bonedd. Mae map o ddemên Bodrhyddan yn Sir y Fflint, sydd wedi ei gynnwys mewn atlas o’r ystadau yn dyddio o 1756, yn rhoi rhywfaint o syniad o le blaenllaw coed a choetiroedd yn nhirweddau’r ystadau. Yma, mae coed yn rhan allweddol o’r gerddi sy’n amgylchynu Bodrhyddan; gwelir eu bod ar hyd ochr y brif ffordd at y tŷ ac ar hyd y llwybrau a’r lonydd eraill; saif ambell goeden fawr (coed derw mwy na thebyg) yn y parcdir; mae ardaloedd bychain o goedlannau a phorfeydd coediog; gwelir bod coed yn nodi hen ffiniau caeau; ac maent yn rhan o’r gwrychoedd.


Ers yr oesoedd canol, bu coetiroedd yn rhan bwysig o dirweddau hamdden uchelwyr; roedd coedwigoedd canoloesol yn rhan annatod o hela. Yn ddiweddarach, roedd coed a choetiroedd yn aml yn rhan hanfodol o greu tirweddau wedi’u dylunio, gyda phwyslais ar yr hardd a’r anhygoel. Gwelir awgrym clir o hyn yng nghynllun John Davenport yn 1791 o welliannau arfaethedig yn Nanteos, plasty Thomas Powell yn Sir Aberteifi. Ni chafodd y cynllun ei weithredu, ond mae’n dangos safle a rhywogaethau’r coedd a oedd i’w plannu neu eu cadw i greu’r dirwedd esthetig ddymunol.



Roedd pwyslais symbolaidd pwysig ar goed unigol mewn nifer o’r ystadau. Roedd Ceubren yr Ellyll, derwen gau fawr ar ystâd Nannau yn Sir Feirionnydd, yn ymgorffori chwedl a oedd wrth wraidd hunaniaeth y teulu Vaughan. Credwyd mai yn y fan hon y gorweddai ysgerbwd ac ysbryd Hywel Sele (un o hynafiaid teulu’r Vaughan) a laddwyd gan Glyndŵr ar ôl gweithred fradwrus. Ar ôl i’r hen goeden dderw ddisgyn yn 1813, defnyddiwyd y pren i greu amrywiaeth o drysorau teuluol ar gyfer y Vaughaniaid, yn cynnwys set o chwe chwpan llwncdestun ar ffurf mes, a oedd yn symbol o gysylltiadau pwysig â hynafiaeth a thir, sef eu bod wedi’u gwreiddio’n ddwfn yn yr ardal leol. Mae enghreifftiau niferus o’r math yma. Mae’n arwyddocaol, bod Meredith Hughes yn ei fap yn 1774 o ystâd Bachymbyd yn Sir Ddinbych, wedi sicrhau bod tair castanwydden o’r enw ‘Y Tair Chwaer i’w gweld yn y tiroedd islaw Bachymbyd. Yn ôl chwedl deuluol, plannwyd y coed ar ddiwedd y 17eg ganrif gan dair chwaer o’r teulu Salesbury i nodi eu cariad a’u hoffter o’i gilydd. Yn yr un modd â Derwen Nannau, mae’n enghraifft o berchnogion yr ystâd yn cysylltu rhannau o’u hunaniaeth â choed ar eu tir.



Yn ogystal â’u harwyddocâd esthetig a diwylliannol, roedd coed a choetiroedd yn chwarae rôl economaidd bwysig yng ngweithrediad yr ystadau. O gyfnod cynnar, roeddent yn aml yn cael eu rheoli’n ddwys, yn bennaf trwy docio a phrysgoedio er mwyn darparu amrywiaeth enfawr o gynhyrchion, tanwydd a bwyd yn amrywio o siarcol, i goed pensaernïol, mes ar gyfer porthiant anifeiliaid a rhisgl ar gyfer trin crwyn. Roedd coetiroedd yn gallu bod yn asedau economaidd gwerthfawr i’r ystadau ac roeddent yn aml yn cael eu diogelu’n ffyrnig gan landlordiaid a’u hasiantau. Gwelir tystiolaeth o’u harwyddocâd economaidd gan benderfyniad rhai teuluoedd i gomisiynu mapiau yn benodol am y coetiroedd yn eu perchnogaeth. Enghraifft dda o hyn yw map 1774 o Goed Canaston, sy’n gysylltiedig ag ystâd Slebech yn Sir Benfro.

Daeth coedwigaeth yn rhan fawr o waith rhai ystadau, yn arbennig o’r 19eg ganrif, a gwelir hyn gyda chynlluniau coedwigo enfawr, cyflogi mwy o goedwigwyr proffesiynol (yn enwedig o’r Alban) a sefydlu melinau mawr ar yr ystadau.

Mae dogfennau ystadau, yn cynnwys mapiau ystadau, yn chwarae rhan hollbwysig i wella ein dealltwriaeth o’r ‘prosesau hanesyddol’ sy’n sail i asedau coetiroedd Cymru. Yn y Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru ym Mhrifysgol Bangor, rydym yn dechrau ystyried rhai o’r cyfleoedd ymchwil sy’n cydgysylltu ecoleg, hanes, coedwigaeth, rheoli tir ac archifau – gan gysylltu ymchwil gyda pholisi ac ymarfer. Yn gynharach eleni, gwnaethom greu partneriaeth gyda Chymdeithas Myfyrwyr Coedwigaeth Bangor (BFSA)  a’r elusen Treftadaeth Coetiroedd  i drefnu digwyddiad oedd yn canolbwyntio ar orffennol, presennol a dyfodol rheoli coetiroedd. Hynny yw, sut y gellir defnyddio gwell dealltwriaeth o fframwaith hanesyddol rheoli coetiroedd ar ystadau Cymru i hyrwyddo egwyddorion rheoli coetiroedd cynaliadwy yn yr 21ain ganrif yng Nghymru?

Un ffordd bwysig y gall mapiau ystadau gyfrannu at yr agenda hwn yw trwy’r Rhestr Coetiroedd Hynafol (AWI) , a reolir gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Mae’r set ddata hon yn nodi ardaloedd yng Nghymru sydd wedi eu gorchuddio’n barhaus â choetiroedd ers tua 1600, gan felly cynhyrchu ecosystemau sy’n tueddu i fod yn fwy amrywiol o ran ecoleg, yn bwysig o ran diwylliant ac yn haeddu cael eu hamddiffyn. Hyd yma, mae’r Rhestr o Goetiroedd Hynafol yng Nghymru wedi ei seilio’n bennaf ar y coetiroedd a farciwyd ar fapiau OS o’r 19eg ganrif. Mae’n ymddangos bod cyfle gwirioneddol i archwilio sut y gellir defnyddio mapiau cynharach o ystadau (a dogfennau cysylltiedig o ystadau) i wella cywirdeb, sylw, dyfnder a manylion y Rhestr o Goetiroedd Hynafol, gan gynnwys nodi sut mae ffiniau coetiroedd wedi newid dros amser a dynodi’r ‘hen’ goed.

Dyma un o’r gwahanol ffyrdd y gellir defnyddio hen fapiau ystadau fel adnodd defnyddiol ar gyfer dyfodol tir Cymru.

Postiwyd - 27-07-2018

Casgliadau / Digido

Datgelu’r Gwrthrychau: Llenyddiaeth Plant

Ym mis Hydref eleni bydd y Llyfrgell yn rhannu nifer o eitemau ychwanegol o’i chasgliadau ar Europeana Collections, sef llwyfan ddiwylliannol ddigidol Ewropeaidd. Fel rhan o’r prosiect ‘The Rise of Literacy’ mae’r Llyfrgell yn cydweithio â 12 sefydliad Ewropeaidd er mwyn olrhain datblygiad llythrennedd yn Ewrop. Yn y gyfres flog wythnosol -‘Datgelu’r Gwrthrychau‘, bydd rhai o gyfraniadau’r Llyfrgell yn cael eu datguddio fesul thema.

Yr wythnos hon, llenyddiaeth plant sy’n mynnu ein sylw. Dyma ddetholiad o eitemau fydd yn cael eu digido yn sgil y prosiect.

 

Robert Richards – Darlleniadur : sef hyfforddiadau hawdd ac eglur i ddysgu darllain Cymraeg (1820)

Yn ystod diwedd y ddeunawfed ganrif fe ddysgwyd plant yng Nghymru i ddarllen mewn Ysgolion Sul a Chylchynol. Yn y cynulliadau yma, rhoddwyd pwyslais penodol ar allu’r disgyblion i ddarllen a deall y Beibl Cymraeg, a hynny fel y gellid achub eu heneidiau. Dylid ystyried cyfrol sillafu Robert Richards o fewn y cyd-destun yma. Roedd cyfrol Richards ymhlith rhai o’r llyfrau sillafu Cymraeg cynharaf, er nad oedd mewn gwirionedd wedi’i chynllunio na’i fformatio ar gyfer disgyblion o natur ifanc. Y mae teitl llawn y gyfrol yn crynhoi ei phwrpas – ‘Darlleniadur : sef hyfforddiadau hawdd ac eglur i ddysgu darllain Cymraeg wedi eu hamcanu megis silliadur cyntaf i blant : ac yn cynnwys amrywiaeth helaeth o wersi, wedi eu gosod mewn trefn gymmwys i arwain yr ieuangc ym mlaen o râdd i râdd, o hawdd i anhawdd, yn esmwyth ac megis yn ddiarwybod : at yr hyn y’ chwanegwyd hanesion a damhegion, holiadau ac attebion, ynghŷd âg amryw bethau eraill angenrhaid i blant eu gwybod’.

O. M. Edwards – Llyfr Del (1906) ac Yr Hwiangerddi (1911)

Roedd O. M. Edwards yn olygydd, awdur, hanesydd ac yn addysgwr nodedig. O’r flwyddyn 1888 ymlaen, cyhoeddodd lawer iawn o lyfrau a chyfnodolion poblogaidd, yn enwedig ym maes hanes a diwylliant Cymru. Gweithiodd fel Athro Hanes ym Mhrifysgol Aberystwyth rhwng 1896 a 1930. Er hynny, parhaodd Edwards i ysgrifennu, golygu a phrawf ddarllen yn ei amser sbâr, weithiau hyd oriau mân y bore. Y mae bron yn amhosib gorbwysleisio cyfraniad O. M. Edwards i Gymru a’i diwylliant, ac yn wir, ymestynnodd ei ddylanwad tu hwnt i ddarlithfa’r brifysgol. Ysgrifennodd nifer o lyfrau plant, gan gynnwys ‘Llyfr Del’ a ‘Yr Hwiangerddi’. Roedd ei gyfrolau’n ddeniadol, yn llawn darluniau, ac yn hawdd eu darllen. Roeddent yn unigryw oblegid y darparent gynnwys priodol ar gyfer eu cynulleidfa ifanc, a hynny am y tro cyntaf yn y Gymraeg.

Hugh Evans – Y Tylwyth Teg (1935)

Awdur nodedig oedd Hugh Evans. Sefydlodd gwasg ei hun yn Lerpwl ym 1897 sef Gwasg y Brython. Ysgrifennodd lyfr poblogaidd i blant sef ‘Y Tylwyth Teg’, ond ni argraffwyd y gwaith tan 1935; wedi marwolaeth Evans. Fe ailgyhoeddwyd y stori ddeniadol hon mewn sawl argraffiad diweddarach.

Elen Hâf Jones – Swyddog Prosiectau Mynediad Digidol

Crëwyd y cofnod yma fel rhan o brosiect ‘The Rise of Literacy’, Europeana

Tagiau: ,

Postiwyd - 26-07-2018

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Shaun Evans

Dr. Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, canolfan ymchwil Cymru Gyfan a leolir ym Mhrifysgol Bangor ac sy’n ymchwilio i faterion yn ymwneud â hanes, diwylliant a thirweddau Cymru, trwy brismau ystadau a’u casgliadau o dreftadaeth ddiwylliannol.  @YstadauCymru

Map 17eg ganrif o Whitlera, Sir Gaerfyrddin

Yn fy mlog diwethaf soniais mai ond o ganol y 18fed ganrif mewn gwirionedd y cynyddodd y comisiynau ar gyfer mapiau ystadau yng Nghymru.  Cymharol brin yw’r enghreifftiau o’r ddwy ganrif gynt.

Yn ei chasgliadau, mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru lond llaw o fapiau ystâd o’r 16eg a’r 17eg canrifoedd gan gynnwys map Humfrey Bleaze o diriogaeth Castell Powys a gwblhawyd yn 1629 ac arolwg Robert Johnson 1587 o faenorau Iarll Caerwrangon yng Nghrucywel a Thre-tŵr yn Sir Frycheiniog.

Mae arolwg Robert Johnson yn arwyddocaol am ei fod yn crynhoi’n daclus y symud o’r disgrifiad testunol  i ddarluniad cartograffig.  Yn arferol, byddai arolygon traddodiadol o ystadau yn cynnwys disgrifiadau ysgrifenedig a oedd yn nodi manylion megis enwau, maint a chyfansoddiad ffermydd unigol, enwau’r tenantiaid, y rhent blynyddol a manylion unrhyw arferion a berthynai i’r tir.   Mae arolwg Johnson yn cyfuno’r ffurf hwn o arolwg testunol â set o fapiau wedi’u cynhyrchu’n gain gan greu enghraifft gynnar o’r hyn oedd yn ei hanfod yn ‘atlas’ o’r ystâd.   Roedd map Humfrey Bleaze o ystâd Gastell Powys yn gynnyrch o fath gwahanol:  un ddalen fawr o felwm yn darlunio prif nodweddion tirwedd yr ystâd, gydag enw a maint y caeau (mewn aceri, ffyrdd a chlwydi) wedi’u hysgythru ar wyneb y ddogfen.  Roedd y ddau gynnyrch hyn yn cael eu comisiynu’n benodol gan y tirfeddianwyr, gyda’r bwriad o’u defnyddio a’u harddangos am dymor hir.

Serch hynny, mae yna fathau eraill o fapiau ystadau cynnar a oedd at ei gilydd yn llai nodedig.  Un enghraifft a welir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw’r map pen ac inc syml o Whitlera ym mhlwyf Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin sy’n ymddangos fel pe bai’n dyddio o ganol y 17eg ganrif.  Mae’r map wedi’i fraslunio ar ddalen sengl o bapur sy’n dangos  ‘the mease [h.y. tŷ] of Whitlera’,  ynghyd ag adeilad cyfagos a’r tiroedd gerllaw.

Mae sawl nodwedd arall o’r dirwedd yn cael ei darlunio gan gynnwys yr Afon Sannan a ‘the hie waye’.   Yn rhai o’r caeau dangosir rhesi o farciau sy’n ymdrech efallai i ddangos eu bod wedi cael eu haredig.  Mae ardaloedd eraill yn cynnwys clystyrau o  ‘furrs’ [eithin], sy’n awgrymu tir diffaith heb ei drin.  Hefyd, darlunnir nifer o goed sy’n amrywio o’r hyn sy’n ymddangos fel llain o goetir bychan i goeden enfawr sy’n sefyll ar ei phen ei hun yng nghanol un o’r caeau a nifer o goed llai yn ffurfio rhan o un o’r ffiniau gwrychoedd.  Mae’r gwrychoedd pigog hyn (sydd o bosibl yn debyg i’r ddraenen wen) yn amgylchynu pob cae,  a cheir ymdrech amlwg yma i ddarlunio clawdd mwy hirsefydlog i’r dwyrain.

Mae enwau rhai o’r caeau wedi’u marcio ar y map, megis ‘kae dan y ty’, ‘kae trwynvain’, ‘wayn bwll’ a ‘kaer ddintir’.   Mae mwyafrif y caeau hyn wedi’u marcio fel ‘whitleras lande’ – sy’n dangos eu cysylltiad â’r tŷ.   Serch hynny,  doedd y tiroedd a gafodd eu cynnwys ar y map ddim wedi’u hymgorffori dan berchnogaeth un unigolyn neu ystâd;  roedd ‘tir whitleras’ yn gymysg â thir  ‘Owen ap Hennri & Mallt verch Wallter ap Thomas’, ‘Kae Koch, being the lande of Ieuan Lloyd ap Gwillym Vychan’ ac wedi’i amgylchynu i’r de gan diroedd ‘Sir William Thomas, Knight’.

Prif bwrpas y map oedd darlunio maint a ffiniau’r tiroedd oedd yn gysylltiedig â Whitlera.  O’i gymharu ag arolwg 1587 Robert Johnson o Grucywel a Thre-tŵr a map Humfrey Bleaze o Gastell Powys, mae llai o bwyslais ar arddangosiad.  Yn wir, roedd y map wedi’i blygu a’i gadw fel rhan o gasgliad gweithredoedd a dogfennau’n ymwneud â Whitlera.   Y cofnodion cysylltiedig hyn sy’n rhoi rhywfaint o syniad i ni pam efallai fod y map wedi’i lunio yn y lle cyntaf.

Ers  o leiaf ddechrau’r  16eg ganrif roedd perchenogaeth Whitlera  yn destun dadlau ac achosion cyfreithiol.  Yn 1604 daeth Richard ap Rutherch ac eraill ag achos cyfreithiol yn Llys Cyngor Cymru a’r Gororau i ddatrys yr hawl i breswylfod  a thiroedd Whitlera.  Chwe blynedd yn ddiweddarach, roedd Llys y Sesiwn Fawr yn barnu ynghylch honiad o dresmasu ar diroedd o gwmpas Whitlera.  Erbyn y 1620au, roedd tŷ Whitlera a rhywfaint o’r tiroedd cyfagos dan berchenogaeth Thomas ap Richard ap Ruddergh a’i fab ac etifedd, William Thomas ap Ruddergh.  Yn 1627 mae’n ymddangos iddynt werthu’r tiroedd i Griffith Lewis, henadur yng Nghaerfyrddin, a werthodd y tiroedd rhyw ddwy flynedd yn ddiweddarach i Thomas Newsham, Abersannan.  Yn ystod yr ychydig ddegawdau nesaf codwyd morgais ar y tiroedd yn rheolaidd hyd nes i Nicholas Williams, Rhydodyn (Edwinsford) eu meddiannu ym mhen hir a hwyr yn y 1670au.

Mae’r cofnodion sy’n ymwneud â’r trafodion hyn yn ffurfio rhan o Archif Ystâd Edwinsford ac maen nhw’n rhoi cyd-destun defnyddiol i ni am y rheswm i greu’r map.  Yn ystod y 16eg a’r 17eg canrifoedd, doedd hi ddim yn anghyffredin i gomisiynu mapiau fel tystiolaeth i ategu achosion llys yn ymwneud â pherchenogaeth tir.  Mae’n bosibl bod y map wedi’i lunio fel rhan o’r achosion a glywyd gan y Cyngor yn Y Mers yng Nghymru neu yn y Sesiwn Fawr.   Fodd bynnag, o ystyried ansicrwydd y gorffennol ynghylch perchenogaeth y tiroedd, mae’n fwy tebygol bod naill ai Griffith Lewis, Thomas Newsham neu Nicholas Williams wedi gwneud cais am y map i’w atodi at y gweithredoedd gan dystiolaethu i’w meddiant hwy o’r tiroedd.   Yn y naill achos neu’r llall, mae’n amlwg nad oes modd dirnad y map yn llwyr heb gyfeirio at y corff ehangach o gofnodion sy’n ymwneud â hanes perchenogaeth Whitlera.  Mae’r cyd-destun yn allweddol.

 

Postiwyd - 23-07-2018

Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Cwlwm Celtaidd

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cynnal ail gynhadledd ieithoedd Wicipedia

Ar y 5ed a’r 6ed o Orffennaf, cynhaliodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru ail gynhadledd Cwlwm Celtaidd, Cynhadledd iaith Wicipedia.

 

Mae’r gynhadledd yn eithaf unigryw yn ei huchelgais – gyda’r ffocws ar sut y gall ieithoedd bach a lleiafrifol dyfu a datblygu Wicipedia a phrosiectau Wikimedia eraill yn eu hieithoedd nhw.

 

Mae Wicipedia ar gael mewn bron i 300 o ieithoedd ond dim ond llond llaw o olygyddion a mil neu ddwy o erthyglau sydd gan rai. Mae’r heriau sydd yn wynebu’r cymunedau hyn yn aml yn wahanol iawn i’r rhai sy’n wynebu Wicipedias lawer mwy. Canolbwyntiodd cynhadledd Cwlwm Celtaidd ar drafod a mynd i’r afael â rhai o’r materion hyn, megis cefnogaeth dechnegol, adeiladu cymunedau a phartneriaethau.

 

Mynychodd 55 o gynrychiolwyr rhyngwladol y gynhadledd, gyda phobl yn mynychu o Ddwyrain Affrica, Norwy, Sbaen a’r Almaen er enghraifft. Cynrychiolwyd y Gwledydd Celtaidd yn dda hefyd, gyda chynrychiolwyr o Iwerddon, yr Alban, Cernyw, Llydaw ac, wrth gwrs, Cymru. Rydym yn ddiolchgar i’r Wikimedia Foundation am ariannu nifer o ysgoloriaethau a oedd yn ein galluogi i helpu gwirfoddolwyr i deithio i’r digwyddiad.

 

 

Mynychwyr yn cael ei croesawi i’r gynhadledd gan  Jason Evans, Wicimediwr Cenedlaethol

Roedd y diwrnod cyntaf yn cynnwys rhaglen strwythuredig o gyflwyniadau a gweithdai, a chafodd y gynhadledd ei hagor gan Eluned Morgan AC, Gweinidog Llywodraeth Cymru dros y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes, a siaradodd yn gadarnhaol iawn am Wicipedia fel ffordd o gefnogi datblygu’r Gymraeg. A siaradodd hi am bwysigrwydd y gwaith y mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi’i wneud yn y maes hwn, diolch yn rhannol i gyllid Llywodraeth Cymru.

 

Eluned Morgan AS yn siarad am werth Wicipedia i gynnal mynediad i wybodaeth trwy gyfrwng y Gymraeg.

 

Siaradodd rheolwr Cymru Wikimedia UK, Robin Owain, yn eiddgar fel arfer, am dŵf Wicipedia Cymru. Siaradodd y Gweinidog, Robin a sawl un arall yn Gymraeg gyda chyfieithu ar y pryd ac roedd y gynulleidfa’n mwynhau gwrando ar yr iaith Gymraeg, gyda rhai yn ei glywed am y tro cyntaf.

 

Cawsom nifer o gyflwyniadau a gweithdai ysbrydoledig yn ystod y dydd. Cynhaliodd Ewan MacAndrew o Brifysgol Caeredin weithdy cyfieithu ac roedd nifer o sgyrsiau a gweithdai Wikidata dan arweiniad Lea Lacroix o Wikimedia Deutschland. Roedd cyflwyniadau’n tynnu sylw at ddefnydd Wikipedia ar gyfer addysg, neu mewn addysg, yn arbennig o boblogaidd gydag Aaron Morris o Wici Môn yn trafod effaith ei waith gyda phlant ysgol, a Koldo Biguri o grŵp defnyddwyr Wikimedia Gwlad y Basg yn sôn am y Wicipedia Basgeg i blant, neu ‘Txikipedia ‘. Amlygwyd ymhellach y gwaith gwych mae’r gymuned Basgeg wedi gwneud yn y maes yma gan Inaki Lopez deLuzuriaga a siaradodd am eu rhaglen addysg ehangach, a gefnogir gan Lywodraeth Gwlad y Basg.

 

Pau Cabot o Gatalonia yn trafod defnyddio Wikidata i awtomeiddio gwybodlen ar Wicipedia.

 

Ar ôl diwrnod hir, cafodd y cynrychiolwyr daith ar Reilffordd Clogwyn Aberystwyth ar gyfer bwyd a diodydd yng nghaffi Y Consti. Roedd côr Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn garedig iawn yno i’n diddanu â chaneuon traddodiadol Cymreig cyn i ni gael gwers dawnsio gwerin Llydaweg!

 

Grŵp o mynychwyr yn trafod yn hwyr i mewn i’r nosweth.

Ar yr ail ddiwrnod fe gychwynom ni gyda chyflwyniad am y Wicipedia Gwyddelig a thaith trwy fylchau iaith ar Wikidata, gan ysgolhaig preswyl Wikidata y Llyfrgell, Simon Cobb. Un o’m uchafbwyntiau personol oedd cyflwyniad fideo gan Subhanshish Panigrahi, archwilydd National Geographic sy’n gweithio gydag Wikimedia India. Canolbwyntiodd ei sgwrs ar bwysigrwydd cofnodi a diogelu ieithoedd mewn perygl, a thynnodd sylw at dafodiaith Indiaid sydd â dim ond un siaradwr. I mi, roedd hyn yn dangos y pwysigrwydd o gefnogi ac annog y defnydd o ieithoedd lleiafrifol cyn i’w defnydd ddisgyn i lefelau anghynaladwy.

 

Ar ôl cinio, fe gynhaliwyd sesiwn anffurfiol ‘unconference’, lle mae cynrychiolwyr yn gosod eu hagenda eu hunain. Roedd yna weithdai data, trafodaethau strategaeth, sgyrsiau mellt a hyd yn oed daith o amgylch y Llyfrgell. Roedd cynrychiolwyr o Gernyw wrth eu bodd o weld llawysgrifau iaith Cernyweg pwysig o gasgliad y Llyfrgell.

 

Yn trefni’r sesiynau di-cynhadledd.

 

Daethom ynghyd unwaith eto am drafodaeth grŵp cynhyrchiol cyn i’r Llyfrgellydd Cenedlaethol Linda Tomos gau’r gynhadledd gyda sgwrs wych am bwysigrwydd gwaith y Llyfrgelloedd Cenedlaethol gyda Wikipedia a thaith rithiol trwy rai o brif gasgliadau a thrysorau’r Llyfrgell.

 

Mae adborth gan gynrychiolwyr yn awgrymu bod y gynhadledd yn llwyddiant ysgubol, a dywedodd pawb y byddent yn mynychu’r gynhadledd eto’r flwyddyn nesaf. Felly byddwn yn parhau i weithio efo’r gymuned i ddod o hyd i gartref addas ar gyfer y gynhadledd y flwyddyn nesaf, ac mae Wikimedia Norge wedi cytuno’n garedig i edrych mewn i gynnal y gynhadledd yn 2020. Rydym yn gobeithio’n fawr y bydd y gynhadledd, ac ieithoedd lleiafrifol yn gallu parhau i dyfu dros y blynyddoedd nesaf, a diolchwn i bawb a fu’n rhan o wneud y digwyddiad eleni mor llwyddiannus.

 

Gan Jason Evans

Wicimediwr Cenedlaethol

Tagiau: , , , ,

← Older Posts

Categorïau

Chwilio

Archives

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog